غلام مصطفيٰ جمالي
سنڌ جي سياسي آسمان تي هڪ ڀيرو ٻيهر اهڙا بادل ڇانئجي ويا آهن، جن جي گجگوڙ رڳو اقتدار جي ايوانن تائين محدود ناهي، پر سنڌ جي تاريخ، سڃاڻپ، وسيلن ۽ وحدت سان به ڳنڍجي وئي آهي. نون صوبن ۽ انتظامي يونٽن جي قيام بابت بحث هڪ ڀيرو ٻيهر سياسي منظرنامي تي نمايان ٿي رهيو آهي. اهڙي بحث سان گڏ سنڌ اندر اهو سوال به شدت سان اڀري رهيو آهي ته ڇا انتظامي سهولتن جي نالي ۾ سنڌ جي وحدت کي نشانو بڻائڻ جي ڪوشش ته نه ٿي رهي آهي؟
سنڌ جي عوام لاءِ هي سوال معمولي ناهي، ڇاڪاڻ ته سنڌ رڳو نقشي تي ٺهيل هڪ انتظامي سرحد جو نالو ناهي. سنڌ هڪ تاريخ آهي، هڪ تهذيب آهي، هڪ ٻولي آهي، هڪ ثقافت آهي ۽ صدين کان پنهنجي ڌرتيءَ سان جڙيل هڪ اجتماعي سڃاڻپ آهي. موهن جي دڙي کان وٺي اڄ جي سنڌ تائين هن ڌرتيءَ ڪيترن ئي دورن جون تبديليون ڏٺيون آهن، پر سنڌ جي سڃاڻپ جو بنيادي تسلسل برقرار رهيو آهي.
ان ڪري جڏهن به سنڌ کي ورهائڻ يا ان جي وحدت کي ڪمزور ڪرڻ واري ڪا ڳالهه سامهون اچي ٿي ته ان جو ردعمل رڳو سياسي جماعتن تائين محدود نٿو رهي، پر سنڌ جي عام ماڻهو جي دل تائين پهچي ٿو.
پر هتي هڪ اهم سوال ضرور ڪرڻ گهرجي: ڇا سنڌ جا سمورا مسئلا انتظامي يونٽن جي کوٽ سبب آهن؟ ڇا جيڪڏهن نئون صوبو يا نئون انتظامي يونٽ ٺهي وڃي ته سنڌ جي ٻهراڙين ۾ بند پيل اسڪول کلي ويندا؟ ڇا اسپتالن ۾ ڊاڪٽر ۽ دوائون پهچي وينديون؟ ڇا هارين کي زرعي پاڻي ملندو؟ ڇا بيروزگار نوجوانن لاءِ روزگار جا دروازا کلي ويندا؟ ڇا ڪراچي جي پاڻي، صفائي ۽ ٽرانسپورٽ جا مسئلا ختم ٿي ويندا؟ ڇا ٿر جي هر ڳوٺ تائين صاف پاڻي پهچي ويندو؟ ڇا بدين ۽ سامونڊي پٽي جي ماڻهن جا مسئلا حل ٿي ويندا؟
جيڪڏهن انهن سوالن جو جواب نه ۾ آهي ته پوءِ اسان کي اصل مسئلي ڏانهن واپس وڃڻو پوندو. اصل مسئلو نقشي جو ناهي، حڪمراني جو آهي.
سنڌ ۾ اڄ به ڪيترائي اهڙا علائقا آهن جتي ماڻهن کي بنيادي سهولتن لاءِ سخت جدوجهد ڪرڻي پوي ٿي. ڪيترن ئي ڳوٺن ۾ صحت جو مرڪز موجود آهي ته ڊاڪٽر موجود ناهي، اسڪول موجود آهي ته استاد پورو ناهي، روڊ موجود آهي ته سفر لاءِ قابلِ استعمال ناهي، پاڻي جو منصوبو موجود آهي ته پاڻي نٿو اچي. عوام سرڪاري ادارن کان سهولت جي اميد رکي ٿو، پر ڪيترن ئي هنڌن تي کيس آفيسن جا چڪر لڳائڻ کان سواءِ ٻيو ڪجهه نٿو ملي.
اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن حڪومت عوام جي مسئلن کي حل ڪرڻ بدران انتظامي نقشا تبديل ڪرڻ کي سڀ کان وڏو علاج سمجهي ته پوءِ سوال ضرور پيدا ٿيندو ته ترجيح ڇا آهي؟
حڪومت جو مقصد عوام جي زندگي آسان ڪرڻ هجڻ گهرجي. انتظامي يونٽ ان مقصد کي حاصل ڪرڻ جو وسيلو ٿي سگهي ٿو، پر پاڻ مقصد نٿو بڻجي سگهي.
جيڪڏهن ڪنهن ڏورانهن علائقي تائين ضلعي انتظاميا جي رسائي ڏکي آهي ته نئون ضلعو ٺاهيو وڃي. جيڪڏهن ڪنهن وڏي آبادي کي سرڪاري سهولتون ويجهو آڻڻ جي ضرورت آهي ته نئون تعلقو قائم ڪيو وڃي. جيڪڏهن شهرن کي وڌيڪ اختيارن جي ضرورت آهي ته مڪاني ادارن کي بااختيار بڻايو وڃي. پر انتظامي ضرورت کي سياسي ورهاڱي سان ملائڻ کان پاسو ڪرڻ ضروري آهي.
سنڌ جي وحدت بابت ڳالهائيندي اهو به سمجهڻ ضروري آهي ته سنڌ جي عوام جا مسئلا هڪجهڙا آهن، ڀلي اهي ڪراچي ۾ رهن يا ڪشمور ۾، بدين ۾ رهن يا ٿرپارڪر ۾، حيدرآباد ۾ رهن يا ٺٽي ۽ سجاول ۾.هڪ غريب ماڻهو جي پريشاني جو نالو علائقو تبديل ٿيڻ سان تبديل نٿو ٿئي. کيس روزگار کپي ٿو، ٻار کي تعليم کپي ٿي، بيماري وقت علاج کپي ٿو ۽ گهر لاءِ صاف پاڻي کپي ٿو.
هاري لاءِ سڀ کان وڏو سوال سندس فصل آهي. جيڪڏهن کيس پاڻي نه ملندو ته انتظامي سرحدون سندس فصل کي پاڻي نٿيون ڏئي سگهن. جيڪڏهن کيس فصل جي مناسب قيمت نه ملندي ته نئون ضلعو سندس معاشي نقصان کي ختم نٿو ڪري سگهي. جيڪڏهن سندس ٻار اسڪول کان محروم آهي ته نئين نقشي تي ٺهيل سرحد سندس ٻار کي تعليم نٿي ڏئي سگهي.
ساڳيءَ طرح ڪراچي جي شهري لاءِ سڀ کان اهم مسئلو اهو آهي ته سندس گهر ۾ پاڻي اچي، شهر جون گهٽيون صاف هجن، ٽرانسپورٽ جو بهتر نظام هجي، ٽريفڪ جو مسئلو گهٽجي ۽ سندس ٻارن لاءِ محفوظ ۽ بهتر مستقبل هجي.
پوءِ ڇا ڪراچي ۽ اندرون سنڌ کي هڪ ٻئي جو مخالف بڻائڻ سان مسئلا حل ٿيندا؟ هرگز نه.
ڪراچي سنڌ جو معاشي مرڪز آهي ۽ ان جي ترقي سنڌ جي مجموعي ترقي لاءِ اهم آهي. پر ان سان گڏ اندرون سنڌ جي زرعي، معدني، سامونڊي ۽ انساني وسيلن کي به نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. جيڪڏهن ڪراچي مضبوط ٿيندو ته ان جا فائدا سنڌ جي ٻين علائقن تائين پهچڻ گهرجن، ۽ جيڪڏهن ٿر، بدين، ٺٽي، سجاول يا ٻين علائقن جا وسيلا سنڌ جي معيشت ۾ ڪردار ادا ڪن ٿا ته انهن علائقن جي ماڻهن جي زندگي ۾ به ان جو اثر نظر اچڻ گهرجي.
وسيلن جي منصفاڻي ورڇ، شفاف حڪمراني ۽ مضبوط ادارا ڪنهن به انتظامي تبديليءَ کان وڌيڪ اهم آهن.
سنڌ وٽ قدرتي وسيلن جي کوٽ ناهي. زراعت، معدنيات، ڪوئلو، گئس، سامونڊي وسيلا، بندرگاهن، صنعت ۽ وڏي انساني آبادي سنڌ جي معاشي طاقت آهن. سوال اهو ناهي ته سنڌ وٽ ڇا آهي؛ سوال اهو آهي ته سنڌ وٽ موجود وسيلن مان سنڌ جي عام ماڻهو کي ڪيترو حصو ملي رهيو آهي.
جيڪڏهن وسيلن مان پيدا ٿيندڙ دولت جو وڏو حصو عوام جي بنيادي ضرورتن تي خرچ ٿئي، جيڪڏهن اسڪولن، اسپتالن ۽ روڊن تي مناسب سيڙپڪاري ٿئي، جيڪڏهن نوجوانن لاءِ روزگار جا موقعا پيدا ٿين ۽ جيڪڏهن زراعت کي جديد بڻايو وڃي ته سنڌ جي محرومين ۾ نمايان گهٽتائي آڻي سگهجي ٿي.
پر جڏهن حڪمراني ڪمزور هجي، ادارا سياسي مداخلت جو شڪار هجن، ڪرپشن جا الزام موجود هجن ۽ منصوبن جي نگراني ناقص هجي ته پوءِ نئون انتظامي يونٽ به پراڻي مسئلي جو نئون نالو بڻجي سگهي ٿو.
سنڌ جي سياسي قيادت کي هاڻي اهو فيصلو ڪرڻو پوندو ته هو عوام جي حقيقي مسئلن کي پنهنجي سياست جو مرڪز بڻائيندي يا وري نقشن، سرحدن ۽ انتظامي ورهاڱي جي بحث ۾ پنهنجي توانائي ضايع ڪندي.
سياست جو مقابلو اهو نه هجڻ گهرجي ته ڪير سنڌ کي وڌيڪ حصن ۾ ورهائڻ جي ڳالهه ڪري ٿو، پر اهو هجڻ گهرجي ته ڪير سنڌ ۾ وڌيڪ اسڪول ٺاهي سگهي ٿو، ڪير اسپتالن جي حالت بهتر ڪري سگهي ٿو، ڪير نوجوانن لاءِ روزگار پيدا ڪري سگهي ٿو، ڪير هارين کي پاڻي ڏئي سگهي ٿو ۽ ڪير عام ماڻهو کي انصاف فراهم ڪري سگهي ٿو.
جيڪڏهن سياسي جماعتون عوام جي انهن مسئلن تي مقابلو شروع ڪن ته سنڌ جي سياست جو رخ ئي تبديل ٿي سگهي ٿو.
سنڌ جي وحدت کي بچائڻ جو مطلب اهو ناهي ته انتظامي سڌارن جي هر تجويز کي رد ڪيو وڃي. جيڪڏهن انتظامي سهولتن لاءِ نوان ضلعا يا تعلقا گهربل آهن ته انهن تي ضرور بحث ٿيڻ گهرجي. پر اهو بحث آئيني، جمهوري ۽ عوامي رضامندي جي اصولن تحت ٿيڻ گهرجي. عوام کي اعتماد ۾ وٺڻ گهرجي ۽ اهو واضح ڪرڻ گهرجي ته ڪنهن به تبديلي جو مقصد عوام جي خدمت آهي، ڪنهن مخصوص سياسي يا لساني مفاد کي طاقتور بڻائڻ نه.
سنڌ جي عوام جي تاريخي حساسيت کي نظرانداز ڪري ڪو به وڏو فيصلو ڪامياب نٿو ٿي سگهي.
ڇو ته سنڌ جي ماڻهن لاءِ ڌرتيءَ سان تعلق رڳو انتظامي ڪاغذن تائين محدود ناهي. سنڌ سندن ٻولي ۾ آهي، سندن ثقافت ۾ آهي، سندن روايتن ۾ آهي، سندن شاعري ۾ آهي ۽ سندن اجتماعي شعور ۾ آهي. ان ڪري سنڌ جي وحدت سان لاڳاپيل ڪنهن به معاملي کي انتهائي سنجيدگي سان ڏسڻ گهرجي.
اسان کي اهو به سوچڻو پوندو ته سنڌ کي ڪمزور ڪرڻ سان ڪنهن کي فائدو ٿيندو ۽ سنڌ کي مضبوط ڪرڻ سان ڪنهن کي فائدو ٿيندو؟
هڪ مضبوط سنڌ جو مطلب مضبوط ادارا، مضبوط معيشت، مضبوط تعليم، مضبوط صحت جو نظام ۽ مضبوط مڪاني حڪومتون آهن. هڪ ڪمزور سنڌ اها هوندي جتي عوام پاڻ کي محروم سمجهي، علائقا هڪ ٻئي جا مخالف بڻجن ۽ سياسي جماعتون عوامي مسئلن بدران ورهاڱي جي بحث ۾ مصروف رهن.
ان ڪري سنڌ جي سياسي قيادت کي هاڻي هڪ نئين سياسي سوچ اختيار ڪرڻي پوندي.
سنڌ جي وحدت کي نعري طور استعمال ڪرڻ سان گڏ سنڌ جي محرومين خلاف به عملي جدوجهد ڪرڻي پوندي. جيڪڏهن سنڌ جي ڳوٺ ۾ اسڪول بند آهي ته ان لاءِ آواز اٿاريو وڃي. جيڪڏهن اسپتال ۾ دوائون ناهن ته سوال ڪيو وڃي. جيڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي ته حڪومت کان جواب گهريو وڃي. جيڪڏهن نوجوان بيروزگار آهي ته روزگار جي پاليسي تي بحث ڪيو وڃي.
سنڌ کي رڳو تقريرن ۾ نه، عملي حڪمراني ۾ مضبوط ڪرڻو پوندو.
اڄ سنڌ جي ضرورت هڪ اهڙي سياسي ماحول جي آهي، جتي اختلاف هجن پر دشمني نه هجي، بحث هجي پر نفرت نه هجي، انتظامي سڌارن تي ڳالهه هجي پر سنڌ جي تاريخي سڃاڻپ کي نشانو نه بڻايو وڃي.
نون انتظامي يونٽن جي بحث کي به جذبات بدران عقل، قانون ۽ عوامي مفاد جي نظر سان ڏسڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪو انتظامي يونٽ عوام کي سهولت ڏئي ٿو ته ان تي غور ٿي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن ان جي پويان ڪنهن علائقي کي سياسي طور ڪمزور ڪرڻ، وسيلن تي نئون قبضو قائم ڪرڻ يا ماڻهن ۾ ورهاست پيدا ڪرڻ جو مقصد هجي ته اهڙي سوچ کي قبول ڪرڻ کان اڳ هزار ڀيرا سوچڻ گهرجي.
سنڌ جي نقشي تي ليڪون ڪڍڻ آسان آهي، پر دلين ۾ پيدا ٿيندڙ وڇوٽا ختم ڪرڻ انتهائي ڏکيو ڪم آهي.
سنڌ کي اهڙي سياست جي ضرورت آهي جيڪا ڪراچي ۽ اندرون سنڌ کي ويجهو آڻي. اهڙي سياست جيڪا ٿر جي محرومين کي به پنهنجو مسئلو سمجهي ۽ سامونڊي پٽي جي تباهي کي به سنڌ جو مسئلو سمجهي. اهڙي سياست جيڪا هاري، مزدور، استاد، ڊاڪٽر، شاگرد ۽ نوجوان کي پنهنجي سياست جو مرڪز بڻائي.
سنڌ کي ورهائڻ جا خواب ڏيکارڻ بدران سنڌ کي خوشحال بڻائڻ جو خواب ڏيکاريو وڃي.
سنڌ جي وحدت تي وار ڪرڻ بدران سنڌ جي غربت تي وار ڪيو وڃي. سنڌ جي سرحدن تي بحث ڪرڻ بدران سنڌ جي اسڪولن جي حالت تي بحث ڪيو وڃي. سنڌ جي نقشي کي تبديل ڪرڻ بدران سنڌ جي اسپتالن کي بهتر ڪيو وڃي. سنڌ جي سياسي سڃاڻپ کي ڪمزور ڪرڻ بدران سنڌ جي معاشي طاقت کي مضبوط ڪيو وڃي.
ڇو ته عوام کي نئين صوبي جي نالي کان وڌيڪ نئون مستقبل گهرجي.
سنڌ جي نوجوان کي سياسي نعري کان وڌيڪ روزگار کپي ٿو. سنڌ جي ماءُ کي انتظامي سرحد کان وڌيڪ پنهنجي ٻار لاءِ علاج کپي ٿو. سنڌ جي هاري کي نئين نقشي کان وڌيڪ پاڻي کپي ٿو. سنڌ جي شاگرد کي نئين ضلعي کان وڌيڪ معياري تعليم کپي ٿي. سنڌ جي شهري کي نئين سياسي واعدي کان وڌيڪ صاف پاڻي، سٺيون گهٽيون ۽ محفوظ شهر کپي ٿو.
اهي ئي سنڌ جا اصل مسئلا آهن.
جيڪڏهن حڪمراني درست ڪئي وڃي، ادارا مضبوط ڪيا وڃن، اختيارن کي هيٺين سطح تائين منتقل ڪيو وڃي، مڪاني ادارن کي بااختيار بڻايو وڃي، وسيلن جي منصفاڻي ورڇ يقيني بڻائي وڃي ۽ عوام کي فيصلن ۾ شامل ڪيو وڃي ته سنڌ جي ڪيترين ئي محرومين جو خاتمو ممڪن آهي.
سنڌ کي نئين ليڪ نه، نئين سمت گهرجي.
اها سمت ترقي جي هجي، تعليم جي هجي، روزگار جي هجي، انصاف جي هجي ۽ عوامي خدمت جي هجي. سنڌ کي اهڙي سياست گهرجي جيڪا ماڻهن کي ورهائڻ بدران گڏ ڪري، جيڪا نفرت بدران اميد پيدا ڪري ۽ جيڪا اقتدار کي مقصد بدران عوامي خدمت جو ذريعو سمجهي.
آخرڪار سوال اهو ناهي ته سنڌ جي نقشي تي ڪيتريون ليڪون آهن؛ اصل سوال اهو آهي ته انهن ليڪن اندر رهندڙ ماڻهن جي زندگي ڪيتري بهتر آهي.
جيڪڏهن ماڻهو بک، بيروزگاري، بيماري، پاڻيءَ جي کوٽ، تعليم جي محرومي ۽ ناانصافي جو شڪار آهن ته پوءِ انتظامي نقشي جي تبديلي سندن درد جو علاج نٿي بڻجي سگهي.
سنڌ جي وحدت کي ڪمزور ڪرڻ بدران سنڌ جي ادارن کي مضبوط ڪيو وڃي. سنڌ جي نقشي سان کيڏڻ بدران سنڌ جي حڪمراني درست ڪئي وڃي. سنڌ جي عوام کي نوان سياسي خواب ڏيکارڻ بدران انهن جي پراڻن مسئلن جو حل ڏنو وڃي.
ڇو ته سنڌ کي ورهاڱي جي سياست کان وڌيڪ ترقي جي سياست جي ضرورت آهي.
سنڌ کي نيون سرحدون نه، نوان موقعا گهرجن؛ نوان نعرا نه، نئون نظام گهرجي؛ ۽ سياسي طوفان نه، بهتر حڪمراني گهرجي.
