ڪراچي(رپورٽ مرتضيٰ مھر )سنڌ جي وڏي وزير سيد مراد علي شاهه مالي سال 27-2026 لاءِ اٽڪل 3.41 ٽريلين رپين جي ڪاٿي اوڳاڙي جي ڀيٽ ۾ 3.652 ٽريلين رپين جي بجيٽ پيش ڪئي آهي جنهن جي نتيجي ۾ نوان ٽيڪس لڳائڻ کان سواءِ اٽڪل 242 ارب رپين جي خساري لڳائڻ ھجڻ جو امڪان آهي. ان بجيٽ ۾ پگهارن ۽ پينشن ۾ ست سيڪڙو واڌ، 400 ارب رپين جو ترقياتي پروگرام، 13.2 ارب رپين جو سوشل پروٽيڪشن پيڪيج، ۽ سنڌ کي واپار، مالي معاملن، ٽيڪنالاجي ۽ تجديد جوڳي توانائي جو علائقائي مرڪز بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارن اقدامات جو سلسلو شامل آهي. سنڌ اسيمبليءَ ۾ بجيٽ پيش ڪندي، مسٽر شاهه چيو ته صوبي هي مالي منصوبو هڪ اهڙي مشڪل عالمي ۽ ملڪي ماحول ۾ تيار ڪيو آهي جيڪو جيو پوليٽيڪل ڇڪتاڻ، مهانگائي جي دٻاءُ، موسمياتي خطرن ۽ معاشي غير يقيني جي لپيٽ ۾ آهي. هن چيو ته جيتوڻيڪ گذريل مالي سال دوران پاڪستان جي معيشت ۾ سڌاري جا آثار نظر آيا آهن، پر عام شهرين کي زندگي گذارڻ جي وڌندڙ خرچن، توانائي جي قيمتن ۽ مهانگائي سبب اڃا تائين مشڪلاتن جو منهن ڏسڻو پئي پيو. وڏي وزير چيو ته ايندڙ سال لاءِ سنڌ جي بجيٽ اسٽريٽجي چار اصولن جي رهنمائي هيٺ هئي: صوبي جي آئيني حقن جو تحفظ، مالي استحڪام کي برقرار رکڻ، قومي استحڪام ۾ حصو وجهڻ ۽ عوامي ڀلائي ۾ سيڙپڪاري جاري رکڻ. بجيٽ ۾ اٽڪل 3.525 ٽريلين رپين جي تخميني وارين وصولين جي مقابلي ۾ ڪل 3.562 ٽريلين رپين جي خرچن جو اڪٿي ڪئي وئي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽڪل 36.9 ارب رپين جو خسارو متوقع آهي. سنڌ جي بجيٽ جي حجم ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي، صوبائي حڪومت مالي سال 27–2026 لاءِ ڪل 3.652 ٽريلين رپين جي بجيٽ تجويز ڪئي آهي، جڏهن ته مالي سال 26–2025 ۾ اها 3.442 ٽريلين رپيا هئي، جيڪا 210 ارب رپين جي واڌ کي ظاهر ڪري ٿي ۽ ترقياتي خرچن، سماجي خدمتن ۽ بنيادي ڍانچي جي سيڙپڪاري تي حڪومت جي توجه کي نمايان ڪري ٿي. وڏي وزير چيو ته وفاقي حڪومت سان ٿيل هڪ ڳالهين واري معاهدي تحت قومي اسٽريٽجڪ ضرورتن ۾ حصو ڏيڻ کانپوءِ صوبائي حڪومت پنهنجي ترقياتي پورٽ فوليو کي تجويز ڪيل 575 ارب رپين مان گهٽائي 400 ارب رپيا ڪرڻ تي مجبور ٿي وئي هئي. هن چيو ته هڪ مشڪل مالي ماحول ۾ به، اسان انهن ترجيحي ترقياتي منصوبن ۽ ضروري عوامي خدمتن جو تحفظ ڪيو آهي جيڪي سڌي طرح اسان جي ماڻهن جي زندگين تي اثرانداز ٿين ٿيون. وڏي وزير اعلان ڪيو ته ايندڙ مالي سال ۾ ڪو به نئون ٽيڪس نه هوندو ۽ ان جي بدران تعليم، زراعت، انشورنس ۽ روزگار جي شعبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ ريليف اقدامات جو سلسلو پيش ڪيو. اعلان ڪيل اقدامات ۾ تعليمي امدادي خدمتن تي سيلز ٽيڪس گهٽائي پنج سيڪڙو ڪرڻ، اوورسيز ايمپلائمينٽ ريڪروٽنگ ايجنسين ۽ پوائنٽ آف سيل سسٽم سان جڙيل بيوٽي پارلرز لاءِ رعايتي ٽيڪس جي شرحن کي برقرار رکڻ، ۽ انشورنس ايجنٽن ۽ بروڪرن تي لاڳو ٽيڪس ۾ گهٽتائي شامل آهن. بجيٽ ۾ زراعت جي شعبي کي پڻ ريليف ڏنو ويو آهي جنهن تحت زرعي سپر ٽيڪس جي معافي جي حد کي 150 ملين رپين مان وڌائي 500 ملين رپيا ڪيو ويو آهي ۽ ان جي شرح 10 سيڪڙو مان گهٽائي 8 سيڪڙو ڪئي وئي آهي. عوامي شعبي جي ملازمن ۽ پينشنرن کي فائدو پهچائڻ واري هڪ قدم ۾، مسٽر شاهه پهرين جولاءِ کان پگهارن ۽ پينشن ۾ ست سيڪڙو واڌ جو اعلان ڪيو. پگهارن ۾ 2022 ۽ 2025 جي ايڊهاڪ ريليف الائونسز (ARA) کي ضم ڪري ست سيڪڙو واڌ ڪئي وئي آهي. گهٽ ۾ گهٽ اجرت به 40,000 رپين مان وڌائي 43,000 رپيا في مهينو ڪئي وئي آهي. وڏي وزير چيو ته حڪومت ڪمزور طبقن کي معاشي مشڪلاتن کان بچائڻ لاءِ پرعزم آهي ۽ هن 13.2 ارب رپين جي سوشل پروٽيڪشن پيڪيج جو اعلان ڪيو جنهن ۾ ڪچن گارڊن انيشيٽو، بينظير هاري ڪارڊ پروگرام، بينظير وومين ايگريڪلچر ورڪرز پروگرام ۽ بيواهن ۽ يتيم ٻارن لاءِ امدادي اسڪيمون شامل آهن. ترقياتي پاسي مالي سال 27 لاءِ سالياني ترقياتي پروگرام (ADP) ۾ تعليم لاءِ 25.9 ارب رپيا، صحت لاءِ 17.4 ارب رپيا، لوڪل گورنمينٽ ۽ ميونسپل انفراسٽرڪچر لاءِ 121.6 ارب رپيا، پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ لاءِ 40.9 ارب رپيا، آبپاشي لاءِ 30.9 ارب رپيا، ٽرانسپورٽ ۽ ڪميونيڪيشن لاءِ 39.5 ارب رپيا ۽ زراعت ۽ لائيو اسٽاڪ لاءِ 6.3 ارب رپيا مختص ڪيا ويا آهن. وڏي وزير چيو ته صوبي پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ ترقياتي خرچ گذريل مالي سال دوران ڪيا، جتي مهانگائي جي دٻاءُ ۽ اڏاوتي خرچن ۾ واڌ جي باوجود ترقياتي سرگرمين لاءِ 900 ارب رپين کان وڌيڪ جاري ڪيا ويا. 2022ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کانپوءِ بحاليءَ جي ڪوششن کي نمايان ڪندي هن چيو ته سنڌ پيپلز هائوسنگ فار فلڊ افيڪٽيز پروگرام تحت هڪ ملين (ڏهه لک) گهر اڳي ئي مڪمل ڪيا ويا آهن جڏهن ته عالمي مدد سان اٽڪل 1.7 ملين هائوسنگ يونٽن لاءِ 1.675 ارب ڊالرن جي مالي امداد جا انتظام ڪيا ويا آهن. وڏي وزير چيو ته ان پروگرام تحت لکن جي تعداد ۾ مستحق عورتن کي زمين جي مالڪي جا حق منتقل ڪري کين بااختيار بڻايو ويو آهي.
پي پي پي (PPP) منصوبن جو نئون نسل
بجيٽ تقرير جي هڪ وڏي خاصيت وڏي پيماني تي پي پي پي منصوبن جي نئين نسل جو اعلان هئي، جنهن جو مقصد سنڌ کي واپار، مالي معاملن، ٽيڪنالاجي، تجديد جوڳي توانائي ۽ پائيدار ترقيءَ جو علائقائي مرڪز بڻائڻ آهي. وڏي وزير چيو ته سنڌ جي پي پي پي پروگرام عالمي سطح تي مڃتا ماڻي آهي، جنهن ۾ گڏيل قومن جي اڪنامڪ ڪميشن فار يورپ (UNECE)، “دي ايسٽ” ميگزين ۽ “دي اڪنامسٽ” پاران تعريف شامل آهي، ۽ اهو ايشيا ۾ سڀ کان وڌيڪ ڪامياب سب-نيشنل پي پي پي فريم ورڪ طور اڀري آيو آهي. ان ڪاميابيءَ کي اڳتي وڌائيندي، حڪومت پي پي پي انتظامن تحت ڪيترائي تبديلي آڻيندڙ اقدامات شروع ڪرڻ جو منصوبو رکي ٿي.
ڪيٽي بندر اقتصادي راهداري
انهن اهم اقدامات ۾ ڪيٽي بندر کي هڪ بحري، لاجسٽڪ، صنعتي ۽ توانائي جي مرڪز طور ترقي ڏيڻ جي تجويز شامل آهي. هن وڌيڪ چيو ته شهيد ذوالفقار علي ڀٽو پورٽ قاسم جو بنياد رکيو هو جڏهن ته چيئرمين بلاول ڀٽو کيس ڪيٽي بندر منصوبو شروع ڪرڻ جي هدايت ڪئي هئي. حڪومت هڪ عالمي معيار جي وائيبليٽي اسيسمينٽ ڪندي ته جيئن هڪ جديد ساحلي اقتصادي راهداري جي قيام جو جائزو وٺي سگهجي، جنهن ۾ پورٽ انفراسٽرڪچر، صنعتي زون، لاجسٽڪ ۽ وئيرهائوسنگ جون سهولتون، برآمداتي پيداواري ڪلسٽرز، توانائي جا منصوبا ۽ ملٽي موڊل ٽرانسپورٽ ڪنيڪٽيٽي شامل آهن. هي منصوبو ڌاٻيجي اسپيشل اڪنامڪ زون، ٿر جي توانائي جي وسيلن ۽ اڀرندڙ علائقائي واپاري رستن سان لاڳاپن جو پڻ جائزو وٺندو. وڏي وزير ڪيٽي بندر کي هڪ “نسل ۾ هڪ ڀيرو ملندڙ موقعو” قرار ڏنو جيڪو سنڌ جي اقتصادي جغرافيائي کي ائين ئي تبديل ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو جيئن پورٽ قاسم پاڪستان جي صنعتي منظرنامي کي تبديل ڪيو هو.
سنڌ انٽرنيشنل فنانشل سينٽر
هڪ ٻئي وڏي اعلان ۾ وڏي وزير ڪراچي ۾ سنڌ انٽرنيشنل فنانشل سينٽر (SIFC) قائم ڪرڻ جي منصوبن تان پردو کنيو. تجويز ڪيل سينٽر کي سيڙپڪاري، انفراسٽرڪچر فنانس، اسلامڪ فنانس، ڪلائيميٽ فنانس، فنٽيڪ ۽ عالمي ڪمرشل خدمتن لاءِ هڪ عالمي معيار جي پليٽ فارم طور تصور ڪيو ويو آهي. حڪومت قانوني، ريگيوليٽري ۽ اداري فريم ورڪ تيار ڪرڻ جو منصوبو رکي ٿي، جنهن ۾ جديد ڪمرشل ڪورٽون، ثالثي مرڪز ۽ سيڙپڪار دوست ريگيوليشنز شامل آهن، جن جو مقصد عالمي سرمايو راغب ڪرڻ ۽ سيڙپڪارن جو اعتماد وڌائڻ آهي. ڪراچي جي ڪمرشل ڪوريڊور ۾ ٽن ممڪنه ماڳن جي نشاندهي اڳي ئي ڪئي وئي آهي ۽ هڪ عالمي سطح تي بينڪبل فيزيبلٽي اسٽڊي لاءِ فنڊ رکيا ويا آهن.
گرين ڊيٽا انفراسٽرڪچر انيشيٽو
مصنوعي ذهانت، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر جي وڌندڙ عالمي گهرج کي نظر ۾ رکندي، حڪومت “سنڌ گرين ڊيٽا انفراسٽرڪچر انيشيٽو” جو اعلان ڪيو. هي منصوبو تجديد جوڳي توانائي تي هلندڙ ٽيڪنالاجي زون ۽ صوبي ۾ موجود سولر ۽ ونڊ انرجي جي وسيلن جي مدد سان وڏي پيماني تي ڊيٽا سينٽر پارڪ قائم ڪرڻ جو خواهان آهي. ان اقدام جو مقصد عالمي ٽيڪنالاجي فرمز، ڪلائوڊ سروس فراهم ڪندڙن، آرٽيفيشل انٽيليجنس ادارن ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سيڙپڪارن کي ماحولياتي طور پائيدار ۽ سستي آپريٽنگ حالتون فراهم ڪري راغب ڪرڻ آهي. عنواڻن جو مڃڻ آهي ته هي پروگرام هڪ نئون ٽيڪنالاجي ايڪو سسٽم تيار ڪري سگهي ٿو جڏهن ته صنعتي اسٽيٽس، ڊسيلي نيشن پلانٽس (پاڻي صاف ڪرڻ جا پلانٽ) ۽ اسپيشل اڪنامڪ زونز لاءِ اضافي صاف توانائي پڻ پيدا ڪندو.
تجديد جوڳي توانائي ۽ سولرائيزيشن
وڏي وزير پاڪستان جي سڀ کان وڏي گهريلو تجديد جوڳي توانائي جي پروگرامن مان هڪ جو اعلان پڻ ڪيو جنهن تحت 18 ارب رپين جي لاڳت سان خريد ڪيل 275,000 مفت سولر هوم سسٽم گهٽ آمدني وارن خاندانن ۾ ورهايا ويندا. ان کان علاوه سنڌ ايمپٽرپرائز ڊيولپمينٽ فنڊ ۽ سنڌ بئنڪ ذريعي هڪ سبسڊي وارو سولر فنانسنگ پروگرام شروع ڪيو ويندو ته جيئن وچولي طبقي جي خاندانن کي ڇتن تي سولر سسٽم لڳائڻ جي قابل بڻائي سگهجي.
زرعي ڪليڪٽوز (زرعي تنظيمون)
زراعت کي جديد بڻائڻ لاءِ حڪومت هارين جي اڳواڻي ۾ زرعي ڪليڪٽوز قائم ڪرڻ لاءِ قانون سازي متعارف ڪرائڻ جو منصوبو رکي ٿي، جنهن جو مقصد ننڍن هارين کي پنهنجي زمين جي مالڪي تان هٿ کڻڻ کان سواءِ وسيلن کي گڏ ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ آهي. انهن ڪليڪٽوز کي بينڪبل ادارن طور تسليم ڪيو ويندو ۽ کين سبسڊي واري فنانسنگ، انشورنس، مشينري، اسٽوريج جي سهولتن، جديد آبپاشي نظام ۽ مارڪيٽ لنڪيجز تائين پهچ ڏني ويندي. هي اقدام پيداواري صلاحيت، پاڻي جي ڪارڪردگي ۽ موسمياتي لچڪ کي بهتر بڻائڻ سان گڏ ٻهراڙيءَ جي آمدني وڌائڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.
ويسٽ ٽو ويلو پروگرام (ڪچري مان ڪارائتيون شيون ٺاهڻ جو پروگرام)
حڪومت پي پي پي فريم ورڪ تحت هڪ مربوط ويسٽ-ٽو-ويلو ۽ سرڪيولر اڪنامي پروگرام شروع ڪرڻ جي منصوبن جو پڻ اعلان ڪيو. هي اقدام ريسائڪلنگ، ريفيووز مان تيار ڪيل فيول جي پيداوار، ميٿين ڪيپچر ۽ ڪاربان ڪريڊٽ جي پيداوار ذريعي ميونسپل ويسٽ (شهري ڪچري) کي اقتصادي وسيلن ۾ تبديل ڪرڻ تي ڌيان ڏيندو. عنواڻن کي اُميد آهي ته هي پروگرام شهري ماحولياتي انتظام کي بهتر بڻائيندو ۽ گڏوگڏ آمدني جا نوان ذريعا ۽ گرين روزگار جا موقعا پيدا ڪندو.
ترقياتي ترجيحات
مالي مشڪلاتن جي باوجود حڪومت ترقياتي خرچن لاءِ 400 ارب رپيا مختص ڪيا، جنهن ۾ سماجي شعبن ۽ انفراسٽرڪچر کي ترجيح ڏني وئي آهي. اهم الائونسمينٽ ۾ لوڪل گورنمينٽ جي منصوبن لاءِ 121.6 ارب رپيا، پبلڪ هيلٿ انجنيئرنگ لاءِ 40.9 ارب رپيا، ٽرانسپورٽ ۽ ڪميونيڪيشن لاءِ 39.5 ارب رپيا، آبپاشي لاءِ 30.9 ارب رپيا، تعليم لاءِ 25.9 ارب رپيا ۽ صحت لاءِ 17.4 ارب رپيا شامل آهن. ڪراچي جي مخصوص منصوبن ۾ گريٽر ڪراچي سيوريج پلان (S-III)، لياري ٽرانسفارميشن پيڪيج، ٽريفڪ ڪوريڊور جي بهتري، روڊن جي بحالي جون اسڪيمون ۽ فائر برگيڊ سروسز کي جديد بڻائڻ شامل آهن.
ڪراچي کي ترقياتي خرچن ۾ وڏو حصو ملي ويو
ڪراچي کي صوبي جو معاشي انجڻ قرار ڏيندي، وڏي وزير سيد مراد علي شاهه چيو ته سنڌ حڪومت مالي سال 27-2026 جي بجيٽ ۾ شهر جي ترقي کي خاص ترجيح ڏني آهي. هن ايوان کي آگاهه ڪيو ته ڪراچي جو ترقياتي پورٽ فوليو 816 اسڪيمن تي مشتمل آهي جنهن جي ڪل تخميني لاڳت 644.3 ارب رپيا آهي. ايندڙ مالي سال لاءِ ڪراچي جي منصوبن لاءِ 100.19 ارب رپيا رکيا ويا آهن جڏهن ته شهر جي سطح جي اقدامات سميت 822 اسڪيمن لاءِ ڪل الائونسمينٽ 108.1 ارب رپيا آهي. وڏي وزير چيو ته سڄي شهر ۾ هن وقت 500 ملين رپين کان وڌيڪ لاڳت جا 167 جاري منصوبا ۽ 1 ارب رپين کان وڌيڪ ماليت جا 110 ميگا پروجيڪٽس هلي رهيا آهن. فنڊن جو هڪ وڏو حصو ڪراچي جي ٽرانسپورٽ انفراسٽرڪچر ۽ ٽريفڪ مينيجمينٽ کي بهتر بڻائڻ لاءِ رکيو ويو آهي. بجيٽ ۾ ائيرپورٽ روڊ کان اسٽار گيٽ تائين 1.2 ارب رپين جو فلائي اوور، ملير ھالٽ کان شاهراهه فيصل تائين 1.5 ارب رپين جو رائٽ ٽرن انڊر پاس، ۽ گجر نالي جي مٿان سر شاهه سليمان روڊ ڪراسنگ تي 1.65 ارب رپين جو فلائي اوور شامل آهن. شاهراهه ڀٽو-ڪورنگي ڪازوي جنڪشن، عظيم پوره انٽرسيڪشن فلائي اوور پروجيڪٽ، ملير ايڪسپريس وي سان جڙيل نوان انٽرچينجز، ۽ خيابانِ اتحاد ۽ خيابانِ شهباز تي انڊر پاسز لاءِ پڻ فنڊ رکيا ويا آهن. شهري نيڪال ۽ ٻوڏ جي لچڪ کي بهتر بڻائڻ لاءِ، حڪومت وڏن برساتي نالن جي بحالي جي ٽئين فيز، گجر نالي ۽ ان جي سروس روڊن جي بحالي، ۽ ايم-9 کان ٿڌو نالي تائين برساتي پاڻي جي نيڪال واري منصوبي لاءِ فنڊ رکيا آهن. بجيٽ ۾ پاڻي جي فراهمي ۽ سيوريج جي بنيادي ڍانچي تي پڻ سخت زور ڏنو ويو آهي. K-IV واٽر سپلاءِ سسٽم جي توسيع، ڪراچي جي اوڀر ۽ سينٽرل ضلعن ۾ واٽر پمپنگ اسٽيشنن کي اپ گريڊ ڪرڻ، ليڪيجز کي گهٽائڻ لاءِ شهر جي ٽرنڪ مين نيٽ ورڪ جي بحالي، ۽ لياري ايڪسپريس وي سان گڏ هڪ نئين واٽر سپلاءِ لائن جي تعمير لاءِ فنڊز رکيا ويا آهن. ڪراچي واٽر اينڊ سيوريج سروسز امپروومينٽ پروجيڪٽ (KWSSIP) فيز-II ۽ گريٽر ڪراچي سيوريج پلان (S-III) لاءِ پڻ فنڊنگ رکي وئي آهي. ٽرانسپورٽ سيڪٽر ۾، حڪومت ريڊ لائين بس ريپڊ ٽرانزٽ (BRT) منصوبي لاءِ 13.2 ارب رپيا ۽ يلو لائين BRT ڪوريڊور لاءِ 3.5 ارب رپين کان وڌيڪ مختص ڪيا آهن، جڏهن ته ترقياتي پروگرام ۾ ڪيترائي روڊن جي بحالي ۽ ٽريفڪ ڪوريڊور جي بهتري جون اسڪيمون پڻ شامل ڪيون ويون آهن. سالڊ ويسٽ مينيجمينٽ هڪ ٻيو ترجيحي شعبو آهي. بجيٽ ۾ ڇهن جديد گاربيج ٽرانسفر اسٽيشنن، سنڌ سالڊ ويسٽ ايمرجنسي اينڊ ايفيشنسي پروگرام، ۽ جام چڪرو ۽ گونڊ پاس لينڊ فل سائيٽس کي اپ گريڊ ڪرڻ لاءِ فنڊنگ فراهم ڪئي وئي آهي. حڪومت پنهنجي وسيع شهري پائيداري واري ايجنڊا تحت جديد ويسٽ مينيجمينٽ ۽ ويسٽ-ٽو-ويلو اقدامات کي اڳتي وڌائڻ جو منصوبو پڻ رکي ٿي. صحت جي شعبي جي الائونسمينٽ ۾ سنڌ انفيڪشيس ڊيزيزز هاسپيٽل لاءِ 1 ارب رپيا ۽ NICVD ڪراچي ۾ پيڊياٽرڪ ڪارڊيالوجي يونٽ لاءِ 1.4 ارب رپيا شامل آهن. تعليم ۾ لياري ۾ هڪ نئين ميڊيڪل ڪاليج، بلاول ڀٽو انجنيئرنگ ڪاليج، شهيد ذوالفقار علي ڀٽو لا يونيورسٽي، ڪراچي ايمجوڪيشن ڪمپليڪس، ۽ يونيورسٽي آف ڪراچي ۽ جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي سميت وڏين سرڪاري يونيورسٽين ۾ ترقياتي منصوبن لاءِ فنڊ رکيا ويا آهن. بجيٽ ۾ 1 ارب رپين جي لاڳت سان پروونشل سول سروسز اڪيڊمي جي قيام، هڪ نئين سنڌ ريوينيو بورڊ ٽريننگ اڪيڊمي ۽ آفيس ڪمپليڪس، ۽ سڄي شهر ۾ ڪمرشل سينٽرن ۽ مارڪيٽن جي بهتري جو پڻ انتظام ڪيو ويو آهي. وڏي وزير چيو ته روڊن، پبلڪ ٽرانسپورٽ، پاڻي جي فراهمي، نيڪال، تعليم، صحت ۽ ميونسپل سروسز ۾ سيڙپڪاري ڪراچي جي پراڻن انفراسٽرڪچر جي چيلينجز کي حل ڪرڻ ۾ مدد ڪندي جڏهن ته اقتصادي ترقي کي هٿي ڏيندي ۽ لکن جي تعداد ۾ رهندڙن جي زندگي جي معيار کي بهتر بڻائيندي.
ريليف اقدامات
بجيٽ ۾ ڪو به نئون ٽيڪس تجويز نه ڪيو ويو آهي ۽ ان ۾ تعليمي خدمتن، اوورسيز ايمپلائمينٽ ريڪروٽنگ ايجنسين، انشورنس خدمتن ۽ زراعت لاءِ ڪيترائي ٽيڪس ريليف اقدامات شامل آهن. گهٽ ۾ گهٽ اجرت 40,000 رپين مان وڌائي 41,000 رپيا في مهينو ڪئي وئي آهي جڏهن ته سرڪاري ملازمن ۽ پينشنرن کي پهرين جولاءِ کان پگهارن ۽ پينشن ۾ 7 سيڪڙو واڌ ملندي. سنڌ جي وڏي وزير چيو ته هي هڪ متوازن مالي منصوبو آهي جيڪو صوبائي حقن جي تحفظ، مالي استحڪام کي برقرار رکڻ ۽ وڏي پيماني تي پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ (PPP) اقدامات جي سلسلي ذريعي ڊگهي مدي واري اقتصادي تبديليءَ جو بنياد رکڻ لاءِ تيار ڪيو ويو آهي. مستقبل جي معاشي اقدامات ڏانهن وڌندي وڏي وزير ڪيٽي بندر کي ڌاٻيجي اسپيشل اڪنامڪ زون ۽ ٿر جي توانائي وسيلن سان جڙيل هڪ وڏو بحري، لاجسٽڪ، صنعتي ۽ توانائي جو مرڪز بڻائڻ لاءِ هڪ جامع فيزيبلٽي اسٽڊي جو اعلان ڪيو. هن ڪراچي ۾ سنڌ انٽرنيشنل فنانشل سينٽر جي قيام جي منصوبن تان پڻ پردو کنيو، جيڪو انفراسٽرڪچر فنانس، اسلامڪ فنانس، ڪلائيميٽ فنانس ۽ عالمي ڪمرشل خدمتن لاءِ پليٽ فارم طور تصور ڪيو ويو آهي. بجيٽ ۾ اعلان ڪيل هڪ ٻيو وڏو اقدام “سنڌ گرين ڊيٽا انفراسٽرڪچر انيشيٽو” آهي، جنهن جو مقصد تجديد جوڳي توانائي تي هلندڙ ڊيٽا سينٽرن، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ جي سهولتن ۽ آرٽيفيشل انٽيليجنس انفراسٽرڪچر ۾ عالمي سيڙپڪاري کي راغب ڪرڻ آهي. تجديد جوڳي توانائي کي مستقبل جي ترقيءَ جو اهم ٿنڀ قرار ڏيندي وڏي وزير غريب خاندانن ۾ ورهائڻ لاءِ 18 ارب رپين جي لاڳت سان 275,000 مفت سولر هوم سسٽم جي خريداري جو اعلان ڪيو. هن سنڌ بئنڪ ۽ سنڌ ايمپٽرپرائز ڊيولپمينٽ فنڊ ذريعي وچولي طبقي جي خاندانن لاءِ سبسڊي واري سولر فنانسنگ پروگرام تان پڻ پردو کنيو. زراعت جي شعبي ۾ وڏي وزير ننڍن هارين کي پنهنجي زمين جي مالڪي تان هٿ کڻڻ کان سواءِ مشينري، فنانسنگ، انشورنس ۽ جديد ٽيڪنالاجيز تائين پهچ حاصل ڪرڻ لاءِ زرعي ڪليڪٽوز ٺاهڻ جي قابل بڻائيندڙ قانون سازي متعارف ڪرائڻ جي منصوبن جو اعلان ڪيو. مراد علي شاهه پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ تي ٻڌل ويسٽ-ٽو-ويلو پروگرام جو خاڪو پڻ پيش ڪيو جيڪو ميونسپل ڪچري کي فيول ۽ ٻين ڪمرشل شين ۾ تبديل ڪندو، جڏهن ته ڪاربان ڪريڊٽ پيدا ڪندو ۽ ماحولياتي آلودگي کي گهٽائيندو. مالي سال 26 دوران حڪومت جي ڪارڪردگيءَ جو جائزو وٺندي، وڏي وزير صحت، تعليم، پبلڪ ٽرانسپورٽ ۽ لا انفورسمينٽ (قانون لاڳو ڪندڙ ادارن) ۾ پيش رفت کي نمايان ڪيو. وڏي وزير چيو ته NICVD، SICVD، SIUT، JPMC ۽ SICHN جهڙن مخصوص ادارن خدمتن کي وڌائڻ جاري رکيو، جڏهن ته ايمرجنسي هيلٿ ڪيئر ڪوريج کي هڪ وسيع ايمبولينس نيٽ ورڪ ۽ 1123 ٽيلي طبيب سروس جي شروعات ذريعي مضبوط ڪيو ويو آهي. تعليم ۾ هن 1,300 کان وڌيڪ اسڪولن جي عمارتن جي تعمير، استادن جي ڀرتي ۽ ارلي چائلڊ هوڊ ايجوڪيشن (شروعاتي ننڍپڻ جي تعليم) جي پروگرامن جي توسيع ڏانهن اشارو ڪيو. امن امان جي حوالي سان، مسٽر شاهه دعويٰ ڪئي ته ٽيڪنالاجي تي ٻڌل پوليسنگ اقدامات جي ڪري ڪراچي ۾ گاڏين جي چوري ۽ ڦر جي واقعن ۾ 67 سيڪڙو ۽ اسٽريٽ ڪرائيم ۾ 54 سيڪڙو گهٽتائي آئي آهي، جڏهن ته ٽريفڪ حادثن ۽ فوتگين ۾ به نمايان گهٽتائي آئي آهي. پنهنجي تقرير جي پڄاڻي ڪندي وڏي وزير چيو ته بجيٽ حڪومت جي ان عزم جي عڪاسي ڪري ٿي ته شهرين جو تحفظ ڪيو وڃي، ماڻهن تي سيڙپڪاري ڪئي وڃي ۽ مستقبل لاءِ اڏاوت ڪئي وڃي. هن چيو ته اسان جو نظريو هڪ اهڙي سنڌ آهي جتي هر ٻار کي معياري تعليم تائين پهچ هجي، هر خاندان کي صحت جي سهولت ميسر هجي، هر نوجوان کي ڪامياب ٿيڻ جو موقعو ملي، ۽ هر ضلعو ترقي ۽ خوشحالي جي فائدن ۾ حصيدار هجي.
