بينظير ڀٽو کي ڪنهن قتل ڪيو؟ اهم رازن تان پردو کڄي ٿو!

رپورٽ: ضياد ظفر
سروَر خان ساهه کڻڻ لاءِ تڙپڻ لڳو جڏهن هن گهُٽيندڙ اونداهي ۾ اکيون کوليون. صرف ڪجهه ڪلاڪ اڳ هو اسلام آباد ۾ پنهنجي ميز تي ويهي هڪ عام ڪم جو ڏينهن ختم ڪري رهيو هو. هاڻي اهو احمدي ڪاروباري شخص تابوت جي اندر ڄميل هو، ۽ رڳو هوا لاءِ ساهه کڻي رهيو هو. سندس اغوا ڪندڙن هن کي نشي آور دوائون ڏنيون هيون ته جيئن هو بيهوش رهي ۽ کيس لاش ظاهر ڪري ايمبولينس ۾ شهر کان ٻاهر کڻي وڃڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا، پر دوا جو اثر گهٽجڻ لڳو ۽ سروَر جون ڏڪائيندڙ رڙيون نڪرڻ لڳيون. جڏهن اغوا ڪندڙ پنهنجي زندهه “مال” کي قابو ڪرڻ لاءِ روڪيو، ته روڊ تي هڪ ٽيڪسي ڊرائيور اها مشڪوڪ حرڪت ڏٺي ۽ پوليس کي اطلاع ڏنو.
فيبروري 2009ع ۾ انهيءَ ڏينهن ٿيندڙ پوليس ڪارروائي القاعده جي تاريخ جي سڀ کان اثرائتي حڪمت عملي ٺاهيندڙن ۽ نظرياتي اڳواڻن مان هڪ کي گرفتار ڪرڻ جو سبب بڻي. ميجر هارون عاشق کي پشاور جي ڀرپاسي مان گرفتار ڪيو ويو، جڏهن هو سروَر خان کي قبائلي علائقن ڏانهن اسمگل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. اسپيشل سروسز گروپ (SSG) جو اڳوڻو ڪمانڊو هارون 2001ع کانپوءِ فوج ڇڏي لشڪرِ طيبه (LeT) سان مليو، ۽ پوءِ پاڪستان ۾ القاعده نيٽ ورڪ جي اعليٰ ترين صفن تائين پهچي ويو. معلوم ٿيو ته ميجر هارون گذريل سال ممبئي حملي جو به اهم ماسٽر مائينڊ هو، ۽ پاڪستان ۾ يادگار دهشتگرد ڪارروائين جو به مرڪزي ڪردار رهيو. انهن ۾ نيٽو سپلائي لائينن تي لڳاتار حملا، اشرافيه SSG جي اڳوڻي سربراهه ميجر جنرل فيصل علوي جو قتل، ۽ ڪراچيءَ ۾ رهندڙ فلم ساز ستيش آنند جو اغوا شامل هو.
القاعده ۾ هارون جو ڪردار صرف آپريشنل نه، پر حڪمت عملي ۽ دور انديشيءَ وارو به هو. هو انهن ٿورڙن پاڪستانين مان هو، جن کي تنظيم جي شورا (مشاورتي ڪائونسل) جو ميمبر چونڊيو ويو. 2003ع کانپوءِ تنظيم جي ڍانچي ۽ حڪمت عملين ۾ وڏي سڌاري ذريعي القاعده جي ڪمزور ٿيندڙ حيثيت کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ جو سهرو به هن جي سر تي رکيو وڃي ٿو. تاوان لاءِ اغوا ڪرڻ به هن جي دور ۾ متعارف ڪرايل هڪ نئين حڪمت عملي هئي، جنهن سان القاعده کي شديد مالي بحران مان ڪڍڻ ۾ مدد ملي. ميجر هارون انهن سڀني ڪاررواين ۾ پنهنجي ڪردار جو اعتراف ڪيو، پر جاچ دوران هن جيڪا سڀ کان اهم ڄاڻ ڏني، اها هڪ اهڙي ڪيس بابت هئي، جنهن ۾ هن پاڻ کي مڪمل طور بي قصور قرار ڏنو: بينظير ڀٽو جو قتل.
27 ڊسمبر پاڪستان جي تازي سياسي تاريخ جي سڀ کان ڏکوئيندڙ واقعن مان هڪ کي (18) سال پورا ٿيڻ جو ڏينهن آهي. پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم جي قتل جي ماسٽر مائينڊن بابت ڏهه سالن جي جاچ مان ڪجهه اهم انڪشاف سامهون آيا آهن، جيڪي هتي پهريون ڀيرو پيش ڪيا پيا وڃن.
18 سال اڳ قتل جي ٻئي ڏينهن صبح، جڏهن ملڪ غم ۽ افراتفريءَ ۾ ورتل هو، جنرل مشرف جي حڪومت اعلان ڪيو ته ڳجهن ادارن بيت الله محسود، پابندي مڙهيل تحريڪِ طالبان پاڪستان (TTP) جي امير، ڏانهن ٿيل هڪ فون ڪال ٻڌي هئي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اڳوڻي وزيراعظم کي محسود جي ماڻهن قتل ڪيو هو.
هي انڪشاف عوام ۾ سخت تنقيد ۽ بي يقينيءَ سبب سامهون آيو. حڪومت جي اهڙي تيزيءَ سان فون ڪال پيش ڪرڻ تي شڪ پيدا ٿيو، جنهن وڌيڪ قياس آرائين کي جنم ڏنو ته آخر کيس ڪنهن قتل ڪيو؟. حملي کان ڪجهه منٽن بعد واردات واري هنڌ کي ڌوئڻ جي خبر سرڪاري سازش جا الزام وڌائي ڇڏيا. پوسٽ مارٽم نه ٿيڻ صورتحال کي وڌيڪ ڳنڀير بڻايو ۽ شڪن کي مضبوط ڪيو. ڏهه سالن دوران اهي واقعا ڪيس تي ڇانيل رهيا ۽ پاڪستان جي سڀ کان تڪراري قتل جي جاچ کي هميشه محدود دائري ۾ رکيو.
آگسٽ 2009ع ۾ صدر آصف علي زرداري جي خواهش تي بينظير قتل ڪيس جي جاچ پنجاب پوليس کان وفاقي جاچ ايجنسي (FIA) حوالي ڪئي وئي. اضافي آءِ جي سي ٽي ڊي چوڌري عبدالمجيد جي اڳواڻيءَ هيٺ پنجاب پوليس جي جاچ کي گڏيل قومن جي انڪوائري ڪميشن سميت ڪيترن ادارن سخت نااهليءَ سبب تنقيد جو نشانو بڻايو. FIA ۾ ڊي آءِ جي خالد قريشي جي نگرانيءَ هيٺ نئين جاچ سازش جي هيٺين سطحن بابت گهڻو تفصيلي تصوير جوڙي سگهي.
جاچ ڪندڙن موجب، قتل جي رٿابندي ۾ گهٽ ۾ گهٽ پنج درجا هئا. سڀ کان مٿان ماسٽر مائينڊ، پوءِ منصوبا ٺاهيندڙ، پوءِ سهولتڪار، پوءِ هينڊلر، ۽ آخر ۾ خود ڪش بمبار. مجموعي طور گهٽ ۾ گهٽ نَو ماڻهو سڌيءَ طرح شامل هئا، جڏهن ته ٽي ٻيا ماڻهو سازش کان واقف هئڻ جي الزام هيٺ آهن. هر درجي جا ماڻهو مٿئين سازشي ماڻهن کي نه سڃاڻندا هئا ۽ صرف پاڻ کان مٿئين سيل سان رابطي ۾ هئا. FIA جي هڪ آفيسر موجب: “اهي ماڻهو دنيا جا بهترين آهن. ڪيترن کي ڳجهن آپريشنن جي تربيت ملي آهي ۽ اهي ضابطن کان واقف آهن. منصوبي ۾ قدرتي ‘ڪٽ آئوٽس’ شامل ڪيا ويندا آهن.”
سرڪاري چارج شيٽ موجب، حملي جو اهم حصو اڪوڙا خٽڪ ۾ مدرسه دارالعلوم حقانيه ۾ اڳوڻن شاگردن نادر عرف قاري اسماعيل، نصرالله عرف احمد، ۽ عبدالله عرف صدام پاران تيار ڪيو ويو. الزام آهي ته انهن سهولتڪارن کي سينيئر منصوبا ٺاهيندڙ عبادالرحمان عرف فاروق چٽان هلائي رهيو هو، جنهن خودڪش جيڪٽون به مهيا ڪيون. حقانيه ٽولي ڏکڻ وزيرستان مان خودڪش بمبار بلال ۽ اڪرام الله کي گڏ ڪري اڪوڙا خٽڪ آندو. پوءِ نصرالله انهن ڇوڪرن کي راولپنڊي وٺي ويو، جتي انهن جو رابطو مقامي هينڊلرن، حسنين گل ۽ محمد رفاقت سان ٿيو، جيڪي پوءِ گرفتار ڪيا ويا.
القاعده سان واسطو رکندڙ القاعده اڳواڻ ابو المصري کي بينظير ڀٽو جي شهادت سان ڳنڍيندڙ سڀ کان اهم ثبوت ايبٽ آباد ۾ اسامه بن لادن جي رهائشگاهه تي ٿيل آپريشن کان پوءِ هٿ آيو.اي او ايس (Eos) پاران ڏٺل هن دستاويز ۾ هڪ يادداشت شامل آهي، جيڪا شهادت کان رڳو 2 ڏينهن پوءِ بن لادن کي پهچائي وئي هئي۔

اي او ايس کي حاصل ٿيل حسنين ۽ رفاقت جي بيان حلفي جون ڪاپيون ظاهر ڪن ٿيون ته ٻه 15 ورهين جا خودڪش بمبار لياقت باغ تائين ڪيئن آندا ويا ۽ ساڳئي ڏينهن اڳ ۾ هنڌ جي جاچ (ريڪانيسنس) ڪيئن ڪئي وئي. جوابدارن جي ڪال ڊيٽا رڪارڊن جي فرانزڪ جاچ، جيڪا موبائل ٽاور جيو فينسنگ ذريعي تصديق ڪئي وئي، 27 ڊسمبر تي حسنائين ۽ رفاقت جي حرڪتن بابت انهن جي بيانن جي تائيد ڪري ٿي۔
’ڊگهي ڳچي وارو‘: ڇا ٽيون بمبار؟
سرڪاري جاچ موجب 27 ڊسمبر تي لياقت باغ ۾ ٻه بمبار موجود هئا: بلال عرف سعيد ۽ اڪرام الله. اهي نالا حسنين ۽ رفاقت جي اعترافي بيانن سان به ثابت ٿين ٿا. بمبارن کي مختلف نڪرڻ جي دڳن (ايگزيٽن) تي بيهاريو ويو هو ته جيئن جيڪڏهن بينظير ڀٽو هنڌ ڇڏڻ لاءِ ٻيو رستو اختيار ڪري ته به ڪارروائي ڪامياب ٿئي. آخرڪار جاچ ڪندڙن جو چوڻ آهي ته رڳو هڪ شخص پنهنجا ڌماڪيدار مواد ڦاڙيا ۽ اهو بلال عرف سعيد هو. ٻيو ممڪن خودڪش بمبار، اڪرام الله، واقعي واري هنڌ تان ڀڄي ويو ۽ کيس اشتھاري جوابدار قرار ڏنو ويو آهي۔
پر ڊي اين اي رپورٽون انهيءَ دعويٰ سان اختلاف ڪن ٿيون ته رڳو هڪ ئي حملو ڪندڙ هو. حسنين گل جي گهر مان هٿ آيل بمبار جون ذاتي شيون ــ جهڙوڪ شال، ٽوپي ۽ جوگر جوتن جو جوڙو ــ واقعي واري هنڌ تان ملندڙ ٽن ماڻهن جي باقيات سان ملائي جاچيو ويو. شال ۽ جوگر مان ملندڙ ٻن ماڻهن جا ڊي اين اي پروفائل واقعي واري هنڌ تان ملندڙ ٻن باقيات سان ملن ٿا. ان جو مطلب اهو ٿيو ته حسنين جي گهر مان ملندڙ شال ۽ جوگر سان رابطي ۾ آيل هڪ ٻيو شخص به ڌماڪي ۾ مارجي ويو. اي او ايس کي ڊي اين اي رپورٽن تائين خاص رسائي ملي آهي، جيڪي ممڪن ٽئين حملو ڪندڙ جي موجودگي ثابت ڪن ٿيون. هي رپورٽ ايف آءِ اي جي اڳواڻي هيٺ گڏيل جاچ ٽيم (JIT) جي درخواست تي آمريڪا جي ورجينيا رياست جي ڪوانٽيڪو ۾ ايف بي آءِ جي ڊي اين اي ليبارٽري تي تيار ڪئي وئي هئي۔ ان جا نتيجا شروعاتي چالان ۾ شامل هئا، پر پوءِ بغير ڪنهن وضاحت جي ڪڍي ڇڏيا ويا. چالان جي انهيءَ نسخي ۾ لکيل آهي:
“ايف بي آءِ ليب جي مقابلي واري رپورٽ حسنين گل جي اعترافي بيان جي تصديق ڪئي آهي، جنهن موجب حسنين گل جي رهائشگاهه ۾ ڇڏيل شال، جوگر جوڙو ۽ ٽوپي سان واسطو رکندڙ ٻه دهشتگرد 27-12-2007 تي لياقت باغ ۾ واقعي واري هنڌ ڌماڪي ۾ مارجي ويا.”
جاچ سان لاڳاپيل ذريعن جو چوڻ آهي ته رپورٽ ان ڪري قانوني اهميت وڃائي ويٺي، جو ايف بي آءِ جا نمائندا پاڪستان اچي عدالت ۾ شاهدي ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، جنهن سبب پاڪستاني قانونِ شهادت تحت اها رپورٽ ناقابلِ قبول ٿي وئي. هڪ ٻيو سبب اهو به هو ته پاڪستاني جاچ ڪندڙ انساني باقيات بابت “چين آف ڪسٽڊي” قائم نه ڪري سگهيا، ڇو ته اهي باقيات پهرين ڪنهن ٻي اداري جي اهلڪارن گڏ ڪيون هيون، جيڪي پوءِ ايف آءِ اي کي نه ملي سگهيون. هڪ صحافي، جيڪو هن ڪيس کي ويجهو کان ڏسندو رهيو آهي، چيو: “اهو ممڪن آهي ته بلال ۽ سعيد جي سڃاڻپ کي هڪ ئي شخص ۾ ملائي ڇڏيو ويو هجي.”
ٽئين بمبار جي موجودگي جا ثبوت ٻيا به ٻه ذريعا ڏين ٿا. بيت الله محسود ۽ هڪ مولوي صاحب جي وچ ۾ ٿيل فون ڪال، جيڪا سيڪيورٽي اداري رڪارڊ ڪئي، ان ۾ ٽن بمبارن جو حوالو ملي ٿو:
بيعت الله محسود: اهي ڪير هئا؟
مولوي صاحب: سعيد هو، بلال بدر مان هو ۽ اڪرام الله هو۔
بي ايم: ٽنهي اهو ڪم ڪيو؟
ايم ايس: اڪرام الله ۽ بلال ڪيو۔
هي گفتگو بلال ۽ سعيد ۾ واضح فرق ظاهر ڪري ٿي. ٻي هنڌ، گهرو وزارت پاران تيار ڪيل هڪ دستاويز ۾ سعيد کي عبدالله عرف سعيد “ڊگهي ڳچي وارو” سڏيو ويو آهي. دستاويز موجب عبدالله عرف سعيد، بلال، اڪرام الله ۽ نصرالله سان گڏ 26 ڊسمبر تي پشاور جي ارباب نياز اسٽيڊيم ۾ بينظير ڀٽو کي قتل ڪرڻ جي ناڪام منصوبي جو حصو هو، جيڪو شهادت کان هڪ ڏينهن اڳ ٿيو. سخت سيڪيورٽي سبب حملي آور محترمه ڀٽو جي گاڏي ويجهو نه پهچي سگهيا ۽ رات ئي رات راولپنڊي منتقل ٿي ويا، جتي کين مقامي هينڊلرن حسنين گل ۽ رفاقت وٽان کنيو ويو. پشاور ۾ پوئين ڏينهن ڪيل ناڪام ڪوشش بابت بيان حسنين گل جي اعترافي بيان سان به ٺهڪي اچي ٿو، جنهن چيو ته نصرالله کيس ٻڌايو هو ته پشاور ۾ ڪوشش ڪئي وئي پر ناڪام ٿي. بهرحال، انهن اعترافي بيانن ۾ ڪٿي به عبدالله عرف سعيد جو ذڪر ناهي، جتي هينڊلر رڳو ٻن بمبارن جي وصولي جو اعتراف ڪن ٿا. “ڊگهي ڳچي وارو” ڄڻ ته ڌرتيءَ تان غائب ٿي وڃي ٿو. ڪجهه ماڻهن جو خيال آهي ته ٽئين بمبار کي لياقت باغ تائين پهچائڻ لاءِ ڪا ٽين، اڳ تائين اڻڄاتل، دهشتگرد سيل استعمال ڪئي وئي هوندي۔
عدالت ۾ پيش ڪيل ٻين جوابدارن ۾ اعتزاز شاهه، شير زمان ۽ رشيد احمد ترابي شامل آهن، جن ٽنهي تي سازش بابت ڄاڻ رکڻ جو الزام آهي. اعتزاز شاهه، جيڪو تڏهن 15 ورهين جو هو، جنوري 2008 ۾ ڊيره اسماعيل خان مان گرفتار ڪيو ويو. پوليس موجب هن بينظير ڀٽو کي قتل ڪرڻ جي منصوبي بابت ڄاڻ هجڻ جو اعتراف ڪيو ۽ چيو ته جيڪڏهن پهريون منصوبو ناڪام ٿئي ها ته کيس خودڪش بمبار طور استعمال ڪرڻ جي تياري هئي. هن سيڪيورٽي ادارن پاران رڪارڊ ڪيل فون ڪال ۾ بيت الله محسود جي آواز جي سڃاڻپ به ڪئي، جنهن ۾ مولوي صاحب کيس ڪامياب ڪارروائي بابت آگاهه ڪري ٿو. جيتوڻيڪ ان کي چالان جو حصو نه بڻايو ويو، پر ڳجهن ذريعن جو خيال آهي ته مولوي صاحب دراصل عزيز الله نالي شخص آهي، جيڪو مٿئين سطح جو اهم منصوبا ساز به هو. هڪ ٻيو شخص، مولوي نصيب ــ جيڪو مدرسه حقانيه جو اڳوڻو استاد هو ــ پڻ اڪوڙه خٽڪ ۾ ڇوڪرن کي “جنت لاءِ تيار ڪرڻ” ۾ شامل هو. سندس ڪردار به چالان ۾ واضح نه ڪيو ويو آهي. عزيز الله ۽ نصيب، ٻنهي جي مارجي وڃڻ جون خبرون سامهون اچي چڪيون آهن۔
اي او ايس (Eos) کي ڊي اين اي رپورٽن تائين خاص رسائي ملي آهي، جيڪي هن ممڪن ٽئين حملو ڪندڙ جي موجودگي ثابت ڪن ٿيون. اها رپورٽ ايف آءِ اي جي اڳواڻي هيٺ گڏيل جاچ ٽيم (JIT) جي درخواست تي آمريڪا جي ورجينيا رياست جي ڪوانٽيڪو ۾ ايف بي آءِ جي ڊي اين اي ليبارٽري تي تيار ڪئي وئي هئي. شروعاتي طور اهي نتيجا عدالت ۾ پيش ڪيل چالان جي پهرين نسخي ۾ شامل ڪيا ويا هئا، پر پوءِ بغير ڪنهن وضاحت جي ڪڍي ڇڏيا ويا.
پراسيڪيوشن سان لاڳاپيل هڪ جاچ آفيسر چيو: “هاڻي اهڙيون گهڻيون ڳالهيون آهن، جيڪي اسان ڪڏهن به نه ڄاڻي سگهنداسين. ڳانڍاپا هميشه لاءِ ٽٽي چڪا آهن.” سندس اشارو ان حقيقت ڏانهن هو ته تقريباً هر اهو شخص، جيڪو بينظير ڀٽو جي قتل واري سازش ۾ اهم هو، پراسرار حالتن ۾ مارجي چڪو آهي. رڳو هيٺين سطح جا ڪارڪن ئي عدالت آڏو آندا ويا آهن.

نصرالله ۽ قاري اسماعيل 15 جنوري 2008 تي مهمند ايجنسي ۾ هڪ چيڪ پوسٽ وٽ پوليس کان ڀڄڻ جي ڪوشش دوران مارجي ويا. اهي هڪ 15 ورهين جي خودڪش بمبار کي کڻي وڃي رهيا هئا، جنهن ڪار ۾ پاڻ کي ڌماڪي سان اڏائي ڇڏيو. قاري موقعي تي ئي مارجي ويو، جڏهن ته نصرالله ڪجهه ڏينهن پوءِ اسپتال ۾ فوت ٿيو. جاچ ڪندڙن موجب نصرالله القاعده سان ڳانڍاپو رکندڙ سازش جو اهم ڪردار هو، جنهن کي مٿين سطح جي ماڻهن جي سڃاڻپ بابت ڄاڻ هئي. نصرالله جي فون جي ڪال ڊيٽا رڪارڊن جي جاچ مان ظاهر ٿيو ته هو مسلسل انهن نمبرن سان رابطي ۾ هو، جيڪي ڪراچي جي واپاري ستيش آنند ۽ عقيل حاجي جي اغوا جي تاوان واري ڳالهين ۾ استعمال ٿيا هئا. انهن اغوائن ۾ ميجر هارون عاشق ۽ سندس ويجهو ساٿي الياس ڪشميري به شامل هئا.
مبينا چيف پلانر عبادالرحمان عرف فاروق چٽان 15 مئي 2010 تي خيبر ايجنسي ۾ ڊرون حملي ۾ مارجي ويو. عملدارن جو چوڻ آهي ته سندس ڪيس خاص طور تي حيران ڪندڙ آهي، ڇو ته سندس جاءِ بابت پڪي ڳجهي ڄاڻ هوندي به هو هميشه پوليس کان هڪ قدم اڳتي رهندو هو. اهو به ٻڌايو وڃي ٿو ته هو خيبر ايجنسي ۾ ٿيل پهرين ڊرون حملي ۾ مارجي ويو.
عبدالله عرف صدام 31 مئي 2008 تي مهمند ايجنسي جي مامد گٽ وٽ ڌماڪيدار اوزار هٿ ڪرڻ دوران مارجي ويو ۽ کيس سندس ڳوٺ لڪارو، مهمند ايجنسي ۾ دفن ڪيو ويو.
بيت الله محسود 5 آگسٽ 2009 تي ڏکڻ وزيرستان ۾ پنهنجي ٻي زال سان گڏ رهڻ دوران ڊرون حملي ۾ مارجي ويو.

بيت الله جو انڪار
ٽي ٽي پي جو سربراهه بيت الله محسود (ساڄي پاسي) تي فوري طور بينظير ڀٽو جي قتل جي سازش جو الزام لڳايو ويو. بينظير ڀٽو جي شهادت کان ٿوري ئي دير پوءِ بيت الله محسود ان ۾ ڪنهن به ڪردار کان انڪار ڪندي چيو ته عورت کي قتل ڪرڻ پشتون روايتن جي خلاف آهي. سندس ترجمان مولوي عمر چيو: “اسان بينظير ڀٽو جي وفات تي ڏک ۾ آهيون. اسان کي پاڪستاني اڳواڻن سان ڪا دشمني ناهي، اسان رڳو آمريڪا جا مخالف آهيون.” پر جاچ سان لاڳاپيل عملدار هن انڪار کان مطمئن ناهن. هڪ جاچ آفيسر چيو: “بيت الله صرف تڏهن انڪار ڪيو، جڏهن سخت ردعمل سامهون آيو. جڏهن سنڌ ۾ ماڻهن محسودن جا ٽرڪ ۽ ٽينڪر ساڙڻ شروع ڪيا، تڏهن هن کي پوئتي هٽڻو پيو. 90 سيڪڙو ٽرڪ محسود هلائين ٿا، جيڪو سندس لاءِ آمدني جو وڏو ذريعو آهي. هن چيو ته اسان جي ثقافت ۾ عورتن کي نٿو ماريو وڃي، پر اهو صاف ڪوڙ آهي. انهن کي اهڙو ڪو به لحاظ ناهي؛ هنن بيشمار عورتون قتل ڪيون آهن.”
جاچ ڪندڙن سازش جي هيٺين سطحن بابت ڪافي حد تائين مڪمل تصوير جوڙي ورتي آهي ۽ بيت الله محسود خلاف بظاهرڪيس به قائم ڪيو آهي. پر سوال هميشه اهو ئي رهيو آهي ته سندس پٺيان ڪير هو؟
اي او ايس اهڙا ثبوت هٿ ڪيا آهن، جن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن سازش جي پٺيان هڪ ٻيو، اڳ تائين اڻڄاتل، ماسٽر مائينڊ هو. هن ڪهاڻي جي شروعات ميجر هارون جي اعترافي بيان سان ٿئي ٿي.
هارون جاچ ڪندڙن کي ٻڌايو ته بينظير ڀٽو جي قتل جو حڪم اسامه بن لادن ڏنو هو ۽ ان منصوبي تي عمل ڪرائڻ جي ذميواري بيت الله محسود کي سونپي وئي هئي. هارون موجب بن لادن ۽ محسود جي وچ ۾ رابطو القاعده جو هڪ جنگجو ابو عبيده المصري هو، جيڪو پاڪستان ۾ القاعده جي آپريشنز جو انچارج هو.
هارون چيو ته اها ڄاڻ کيس الياس ڪشميري ڏني هئي. ڪشميري، جيڪو پاڻ به اڳوڻو ايس ايس جي آفيسر هو، جهادي صفن مان اڳتي وڌي بن لادن جي ويجهن ساٿين مان هڪ بڻيو ۽ ايبٽ آباد آپريشن کان پوءِ آمريڪي دهشتگردي مخالف ماهرن کيس القاعده جي اڳواڻي لاءِ امڪاني جانشين به سمجهيو. ڪشميري ۽ ميجر هارون ممبئي حملن جا اهم معمار هئا ۽ ڪيترين ئي ڪاررواين ۾ گڏجي ڪم ڪيو. اي او ايس کي ايف آءِ اي جو هڪ ڳجهو دستاويز مليو آهي، جنهن ۾ هارون جي اعترافي بيان جو تفصيل شامل آهي. ان ۾ هو تصديق ڪري ٿو ته 18 آڪٽوبر تي بينظير ڀٽو تي ٿيل قاتلاڻو حملو به ابو عبيده المصري جو منصوبو هو ۽ بيعت الله جي ماڻهن ذريعي ڪرايو ويو. ساڳئي نيٽ ورڪ ٻن مهينن بعد راولپنڊي ۾ محترمه ڀٽو کي شهيد ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.
دستاويز ۾ هارون حملي جي “شاندار” منصوبا بندي ۽ عملي نفاذ تي به تبصرو ڪري ٿو ۽ چوي ٿو ته عوامي جلسن بابت پنهنجي جائزي جي بنياد تي کيس خبر هئي ته هوءَ خطري ۾ هوندي. رپورٽ ۾ لکيل آهي: “بينظير ڀٽو بهادر ۽ دلير عورت هئي ۽ هو (هارون) پڪ سان ڄاڻندو هو ته هوءَ حملي آورَن کي ضرور موقعو ڏيندي، ۽ هن ائين ئي ڪيو.” ميجر هارون هن وقت اڊيالا جيل جي خاص سيڪيورٽي بلاڪ ۾ قيد آهي، جتي کيس جيل جي سڀ کان خطرناڪ قيدين مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.
اهي انڪشاف جاچ سان لاڳاپيل عملدارن لاءِ حيرت جوڳا نه هئا، ڇو ته کين ڊگهي عرصي کان بينظير ڀٽو جي قتل ۾ القاعده جي ڳانڍاپي جو شڪ هو، پر ثبوتن جي کوٽ سبب ان کي سرڪاري جاچ جو حصو بڻائي نه سگهيا. جاچ ڪندڙ، جن آخرڪار بينظير ڀٽو قتل ڪيس ۾ اٺ جوابدارن خلاف ڪيس داخل ڪيو، پاڻ به مڃين ٿا ته اهي سازش جي ماسٽر مائينڊز کي ڪٽهڙي ۾ آڻي نه سگهيا، رڳو هيٺين سطح جي ڪارڪنن کي پڪڙي سگهيا.
ايف آءِ اي جي اڳواڻي هيٺ JIT جو هڪ سينيئر ميمبر، جنهن نالو ظاهر نه ڪرڻ جي شرط تي ڳالهه ڪئي، چيو: “جڏهن جاچ اسان وٽ پهتي، تڏهن ثبوت تباهه ٿي چڪا هئا ۽ ڳانڍاپا ٽٽي چڪا هئا. پر سازش ان کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي، جڏهن هوءَ پاڪستان ۾ قدم رکي چڪي هئي. ڳجهي معلومات جو شور تمام تيز هو. اتر اولھ ۾ عرب موجود هئا… ميرعلي/ميران شاهه  گروپ، جيڪي اتي مضبوط هئا. ٽي ٽي پي انهن لاءِ ڪم ڪري رهي هئي.” جاچ آفيسر پڪ سان چيو: “منهنجي خيال ۾ بيت الله اهو ڪم عربن جي اشاري تي ڪيو.”
القاعده جو “ٽارگيٽ پاڪستان” آپريشن
نائين اليون کان پوءِ قبائلي علائقن ۾ القاعده جي مضبوط موجودگي ۽ اتي صدين کان هلندڙ مقامي سماجي ڍانچن کي نئين سر ترتيب ڏيڻ ۾ ان جي ڪردار بابت مقامي ۽ مغربي تحقيقي ادب ۾ تفصيلي لکيو ويو آهي. خاص طور تي، روايتي طور اسٽيبلشمينٽ جي حمايت ڪندڙ قبائلي اڳواڻن جي اڳواڻي کي ختم ڪري، بيت الله محسود جهڙن نوجوان، بي رحم پر رياست مخالف جنگي سردارن کي اڳتي آڻڻ جي صلاحيت علائقي کي هميشه لاءِ بدلائي ڇڏيو.
القاعده جي طاقت ان ڳالهه مان ايندي هئي ته هن مقامي ڪردارن جي سگهه ۽ پهچ کي جديد طريقا متعارف ڪرائي، فاٽا ۾ شدت پسند تنظيمن جي صلاحيت وڌائي. بم ٺاهڻ، چندو گڏ ڪرڻ، معلوماتي جنگ ۽ گوريلا حڪمت عملين تائين، پرڏيهي ويڙهاڪن ٽي ٽي پي کي دنيا جي سڀ کان خطرناڪ باغي تنظيمن مان هڪ بڻائي ڇڏيو. 2005ع ۾ القاعده طالبان کي خودڪش بمباري کي حڪمت عملي واري هٿيار طور قبول ڪرڻ لاءِ به راضي ڪيو، جيڪو هڪ وڏو موڙ هو.
ايمن الظواهري جهڙن سينيئر القاعده نظرياتي اڳواڻن جي زور ڏيڻ باوجود، شروعات ۾ اسامه بن لادن پاڪستان تي حملي کان هٻڪندو رهيو—جزوي طور ان کي پناهه گاهه ۽ ڀرتي جو ميدان برقرار رکڻ لاءِ، پر گهڻو ڪري ان ڪري به جو هو سمجهندو هو ته اصل جنگ “پري دشمن” خلاف آهي، جنهن کي افغانستان ۾ شڪست ڏيڻي آهي.
انعام يافته صحافين ڪيٿي اسڪاٽ-ڪلارڪ ۽ ايڊرين ليوي جي ڪتاب دي ايگزايل (بلومز بيري)، جيڪو بن لادن جي لڪڻ وارن سالن بابت آهي، ۾ دليل ڏنو ويو آهي ته الياس ڪشميري پاڪستان کي القاعده جي نشاني تي آڻڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اعليٰ قيادت جي هڪ گڏجاڻي ۾ ڪشميري دليل ڏنو ته پاڪستان جي مغرب نواز اڳواڻن کي سزا ڏيڻ سان گڏ، ملڪ اندر افراتفري پيدا ڪرڻ سان پاڪستاني سيڪيورٽي ادارا اندروني مسئلن ۾ ڦاسجي ويندا ۽ پوءِ القاعده جي پٺيان وڃڻ جي قابل نه رهندا. اسلام آباد جي لال مسجد تي گهيري کان پوءِ هي دليل پڪو ٿيو، جيڪو هڪ فيصلائتو لمحو ثابت ٿيو. 2007ع ۾ پاڪستاني شهرن ۾ جنگ کڻي وڃڻ جو فيصلو اهڙو موڙ هو، جنهن بي مثال خونريزي جي دور جي شروعات ڪئي.
بن لادن کي پاڪستان ۾ نئين حڪمت عملي هلائڻ لاءِ هڪ تجربيڪار ۽ وقف آپريشنل سربراهه گهربو هو. هن مصر جي شيخ عبدالحامد کي “اميرِ خروج” مقرر ڪيو ته پاڪستان اندر جنگ جي قيادت ڪري. شيخ عبدالحامد اصل ۾ ابو عبيده المصري جي عرفيت آهي—اهو ئي شخص، جنهن کي ميجر هارون جي اعترافي بيان ۾ بينظير ڀٽو جي قتل جو منصوبا بند ڪندڙ ٻڌايو ويو آهي. المصري اڳ ۾ ئي القاعده جي پرڏيهي آپريشنن جو سربراهه هو ۽ لنڊن بم ڌماڪن سان گڏ، وچ آسمان ۾ 18 بين الاقوامي جهاز اڏائڻ جي ناڪام ڪوشش جو ذميوار پڻ. هاڻي ميزبان ملڪ تي بندوقون ڦيرائڻ جو وقت هو. ايندڙ مهينن ۾ القاعده پاڪستان کي بنيادن تائين لوڏي ڇڏيو.

المصري جو خطرو

ٽيهه ورهين تي پکڙيل شدت پسندي واري ڪيريئر باوجود، ان شخص بابت گهٽ ڄاڻ ملي ٿي، جيڪو پاڪستان ۾ القاعده جي بغاوت جي اڳواڻي ڪرڻ وارو هو. ابو عبيده جي ڪا به تصوير موجود ناهي، پر مختلف ڄاڻ گڏ ٿي هڪ واضح تصوير ٺهي ٿي. المصري اصل ۾ مصر جي نيل ڊيلٽا جي اوڀارين صوبي مان هو، پر کيس سوڊاني شهري به سمجهيو وڃي ٿو. پهرين نسل جي جهاديءَ طور “سفر ڪندڙ ويڙهاڪ” قرار ڏنل، هو افغانستان، بوسنيا-هرزيگووينا ۽ چيچنيا جي جنگن جو تجربيڪار هو. پاڪستان ۾ به هو هڪ ماهر آپريٽر هو. ڳجهن ذريعن موجب، نومبر 1995ع ۾ اسلام آباد ۾ مصري سفارتخاني تي بم حملي جو اهم منصوباسازهو، جنهن ۾ 17 ماڻهو مارجي ويا. ان حملي جو ماسٽر مائينڊ ايمن الظواهري هو. ان وقت بينظير ڀٽو وزيراعظم هئي ۽ هن حملي کي “رمزي يوسف جي حوالگي جو بدلو” قرار ڏنو. ٻارنهن سال پوءِ، المصري ٻيهر پاڪستان آيو—بينظير ڀٽو کي قتل ڪرڻ لاءِ.
ايبٽ آباد ميمو
المصري کي قتل سان ڳنڍيندڙ سڀ کان اهم ثبوت ايبٽ آباد ۾ بن لادن جي رهائشگاهه تان ڇاپي کان پوءِ هٿ آيو. اي او ايس ڏٺل دستاويز ۾ قتل کان صرف ٻه ڏينهن پوءِ بن لادن کي موڪليل ميمو شامل آهي. قاصد وسيلي پهچايل هي ميمو “خاص ڪم” جو ذڪر ڪري ٿو ۽ “پنڊي” ۾ ڪامياب آپريشن بابت اطلاع ڏئي ٿو، جنهن سان تصديق ٿئي ٿي ته بينظير کي قتل ڪندڙ انهن جا ماڻهو هئا. ميمو ۾ لکيل آهي: “حفضه ۽ لال مسجدن ۾ اسان جي ڀائرن ۽ ڀينرن جي بدلي ۾ وڌيڪ سٺو اچڻو آهي.” بينظير سڌي طرح لال مسجد جي گهيري ۾ شامل نه هئي، پر اها واحد سياستدان هئي جنهن کليءَ عام ان آپريشن جي حمايت ڪئي. هتي لال مسجد جو حوالو پاڪستاني رياست ۽ ان جي اڳواڻن خلاف سڀني ڪاررواين لاءِ هڪ وسيع جواز طور ڏنو ويو آهي.
قاصد آپريشنل معاملن تي به ڳالهه ڪري ٿو ۽ فنڊن جي کوٽ بابت المصري جي ڳڻتي پهچائي ٿو. پيغام ۾ پاڪستان ۾ مقامي شاخ کولڻ جي اجازت گهري وڃي ٿي—ممڪن آهي ته ڪنهن مقامي گروهه کي فرنچائز ڏيڻ جي درخواست هجي. قاصد المصري جي طرفان دعا ڪندي لکي ٿو ته هو “هاڻي ٻه ڪم سنڀالي رهيو آهي، جيڪڏهن هڪ ڪم تي ڌيان ڏئي ته پيداوار يقيناً وڌندي.” ماهرن موجب، اهو ان ڳالهه ڏانهن اشارو آهي ته المصري ساڳئي وقت پرڏيهي آپريشن ۽ پاڪستاني آپريشن هلائي رهيو هو، جڏهن ته سينيئر قيادت جي کوٽ وڌي رهي هئي.
هن دستاويز جي موجودگيءَ جو پهريون انڪشاف جاچ صحافي اعزاز سيد پنهنجي ڪتاب دي سيڪريٽس آف پاڪستانز وار آن القاعده ۾ ڪيو. سيد موجب، هي دستاويز انهن مواد مان هو، جيڪي آمريڪي نيوي سيلز ڇاپي دوران ساڻ کڻي نه وڃي سگهيا ۽ پوءِ پاڪستاني جاچ ڪندڙن ترتيب ڏنا. سيد چوي ٿو: “هن ميمو جي سڀ کان حيران ڪندڙ ڳالهه وقت آهي—قتل کان رڳو ٻه ڏينهن پوءِ پهچايو ويو. ايبٽ آباد ۾ اسامه جي مڪمل الڳ ٿلڳ هئڻ جو تاثر غلط ثابت ٿئي ٿو؛ هو پنهنجي نيٽ ورڪ جي اهم ماڻهن سان لڳاتار رابطي ۾ هو.”
عربي ٻوليءَ جي هڪ ماهر موجب، ميمو ڪنهن اهڙي شخص لکيو، جيڪو عربي ڄاڻندو هو پر شايد اها سندس مادري ٻولي نه هئي. سيد جو خيال آهي ته اهو شايد ابو احمد الڪويتي هو—بن لادن جو ڀروسي جو قاصد ۽ آخري ڏينهن ۾ چند ماڻهن مان هڪ، جنهن کي سندس ويجهو وڃڻ جي اجازت هئي. الڪويتي اصل ۾ پاڪستاني هو، جنهن جو اصل نالو ابراهيم سعيد هو. عربي ۽ پشتو ڳالهائيندڙ سعيد ايبٽ آباد واري گهر ۾ بن لادن سان گڏ رهيو ۽ ٻاهرين دنيا سان سندس واحد رابطو هو. سعيد جون فون ڪالون ئي اڻڄاتل نموني آمريڪا کي بن لادن جي ٺڪاڻو تائين وٺي ويون، جتي سعيد به پنهنجي آقا سان گڏ مارجي ويو.
انٽيليجنس انٽرسيپٽ
ايبٽ آباد ۾ بن لادن جا آخري سال—ميمو ۽ آمريڪن هٿان گڏ ڪيل اهڙن ئي ڪيترن ثبوتن مان—القاعده اڳواڻ جي غير معمولي مزاحمت جي تصوير ڏيکارين ٿا. الڳ ٿلڳ هجڻ، ڊپريشن ۽ کوٽ جي دورن باوجود، بن لادن پنهنجي نيٽ ورڪ سان گهرو لاڳاپو رکندو رهيو: هدايتون جاري ڪندو، مقرريون منظور ڪندو ۽ علائقي جي حالتن، خاص طور پاڪستان تي ويجهڙي نظر رکندو رهيو.
وڌيڪ ثبوت ٻڌائن ٿا ته هن قتل واري پروگرام تي ذاتي طور نظر رکي. اي او ايس کي ليڪ ٿيل هڪ ڳجهو دستاويز ٻڌائي ٿو ته هن بينظير جي قتل ۽ ٻين سياسي اڳواڻن تي حملي جي ڪوششن جي ذاتي نگراني ڪئي. 19 ڊسمبر 2007ع جي دستاويز ۾ لکيل آهي ته اداري کي “قابلِ اعتماد ڄاڻ” ملي آهي ته اسامه بن لادن صدر مشرف، بينظير ڀٽو ۽ مولانا فضل الرحمان جي قتل جا حڪم ڏنا آهن. ڄاڻ موجب، ڌماڪيدار مواد موسيٰ طارق نالي هڪ پاڪستاني ذريعي موڪلڻ جو منصوبو هو، جيڪو ڊيره اسماعيل خان وڃي رهيو هو. دستاويز اهو به دعويٰ ڪري ٿو ته “اسامه بن لادن ذاتي طور آپريشن جي نگراني ڪري رهيو آهي ۽ ان مقصد لاءِ افغانستان منتقل ٿيو آهي.”
اڳوڻي گهرو وزير رحمان ملڪ اي او ايس کي ٻڌايو ته حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ هن هن ڄاڻ جي ذريعن کي وڌيڪ کوٽيو. “اهو ميرعلي/ميران شاهه مان هڪ مخبر وٽان آيو هو. رپورٽون هيون ته ڇهه ماڻهو فاٽا مان حملي لاءِ موڪليا ويا هئا—اهو پوءِ اسان کي بمبارن ۽ انهن جي هينڊلرن بابت ملندڙ ڄاڻ سان ٺهڪي آيو.”
اپريل 2008ع ۾ آمريڪي انٽيليجنس ذريعن ٻڌايو ته ابو عبيده المصري فوت ٿي چڪو آهي. بي بي سي کي هڪ آمريڪي عملدار چيو ته المصري “شايد گذريل ٻن مهينن ۾ هيپاٽائٽس سبب مري ويو.” شهيد صحافي ۽ دهشتگردي ماهر سليم شهزاد لکيو ته 27 ڊسمبر کان پوءِ پاڪستان ۾ افراتفري مان فائدو نه کڻي سگهڻ تي القاعده مايوس هئي—ڇاڪاڻ ته المصري جي وفات ٿي چڪي هئي.
شهزاد اڳ ۾ ئي بينظير جي قتل جي ذميواريءَ جي واحد دعويٰ بابت رپورٽ ڪيو هو، جڏهن القاعده جي ترجمان فون تي رابطو ڪيو. هن مصطفيٰ ابو اليزيد جي قول طور لکيو: “اسان سڀ کان قيمتي آمريڪي اثاثو ختم ڪيو، جنهن مجاهدين کي شڪست ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو.” اليزيد، جيڪو شيخ سعيد المصري جي نالي سان به سڃاتو ويندو هو، 1990ع واري ڏهاڪي کان القاعده جو وڏو مالي ذميوار هو، ۽ 2008ع ۾ ابو عبيده المصري جي وفات کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿيو. هو 9/11 حملن جي مالي مدد ۾ به شامل هو، جيتوڻيڪ چيو وڃي ٿو ته شروعات ۾ منصوبي جي مخالفت ڪندو هو. مئي 2010ع ۾ هو ڊرون حملي ۾ مارجي ويو.
31 آگسٽ تي راولپنڊي جي دهشتگردي مخالف عدالت (ATC) بينظير ڀٽو قتل ڪيس جي ڏهه ورهين واري مقدمي جو فيصلو ٻڌايو. عدالت ٽي ٽي پي سان لاڳاپيل پنجن شڪي جوابدارن کي بري ڪيو، جڏهن ته ڏوهاري لاپرواهي سبب ٻن پوليس آفيسرن کي 17-17 سال قيد جي سزا ٻڌائي—جرم واري هنڌ کي ڌوئڻ جو حڪم ڏيڻ ۽ محترمه کي سيڪيورٽي فراهم نه ڪرڻ تي. عدالت اڳوڻي جنرل پرويز مشرف کي به مفرور قرار ڏنو. پنجن جوابدار شدت پسندن جا اعترافي بيان طريقيڪار جي بنيادن تي ناقابلِ قبول قرار ڏنا ويا. ضمانت تي آزاد پوليس آفيسرن فيصلي خلاف اپيل ڪئي آهي، جڏهن ته استغاثه پنجن بري ڪيل جوابدارن خلاف اپيل داخل ڪئي آهي. اپيلن جي فيصلي تائين، لڳي ٿو ته هي عدالتي جاچ بينظير ڀٽو کي ختم ڪرڻ واري وڏي سازش بابت عوامي ڄاڻ ۾ ڪو خاص اضافو نه ڪري سگهندي. (هي مضمون بينظير صاحبه جي شهادت جي 10 سالن بعد ڊان ۾ شايع ٿيو هو، جيڪو اڄ هنن 18 هين ورسي جي نسبت سان ٻيهر شايع ڪيو ۽ اسين سندن ٿورن سان پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريوسن ٿا. ادارو(
ليکڪ صحافي ۽ ڊاڪيومينٽري فلمساز آهي. هو بي بي سي جي پوڊڪاسٽ سيريز دي اسيسينيشن (اوون بينيٽ-جونز پاران پيش ڪيل) جو پروڊيوسر پڻ آهي. هو ٽوئيٽ ڪري ٿو @ZiadZafar