اسلام آباد(رپورٽ اياز مهر)عالمي بئنڪ پاڪستان لاءِ هن مالي سال جي واڌ جي اڳڪٿي کي اڌ سيڪڙو گهٽائي 2.6 سيڪڙو ڪري ڇڏيو، ڇوته تازي ٻوڏ ملڪ جي معيشت تي وڏو منفي اثر وڌو آهي، جنهن سبب مهانگائي به 7.2 سيڪڙو تائين وڌڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. واشنگٽن ۾ قائم عالمي بئنڪ پنهنجي “مڊل ايسٽ، اتر آفريڪا، افغانستان ۽ پاڪستان (MENAAP) علائقي جي معاشي جائزي” ۾ اهڙو امڪان ظاهر ڪيو آهي. رپورٽ موجب“مالي سال 2025-26 ۾ حقيقي مجموعي قومي پيداواري واڌ (GDP Growth) لڳ ڀڳ 2.6 سيڪڙو رهڻ جي توقع آهي، ڇوته جاري تباهه ڪن ٻوڏن اڳڪٿي مٽائڻ تي مجبور ڪيو آهي.” ان کان اڳ اپريل 2025 ۾ عالمي بئنڪ پاڪستان لاءِ 3.1 سيڪڙو واڌ جي اڳڪٿي ڪئي هئي. پاڪستان حڪومت جو حدف 4.2 سيڪڙو رکيل هو، جڏهنته IMF سان ڳالهين ۾ 3.5 سيڪڙو واڌ جو انگ تجويز ڪيو پئي ويو. بيان موجب: “ابتدائي اندازن مطابق پنجاب ۾ زرعي پيداوار گهٽ ۾ گهٽ 10 سيڪڙو گهٽجڻ جو امڪان آهي، جنهن ۾ اهم فصل جهڙوڪ چانور، ڪمند، ڪپهه، ڪڻڪ ۽ مڪئي متاثر ٿيندا.” “مالي سال 2026-27 ۾ واڌ 3.4 سيڪڙو تائين وڌڻ جي اميد آهي، جيڪا زرعي پيداوار ۾ اضافي، گهٽ مهانگائي، گهٽ شرحن ۽ صارفين ۽ ڪاروباري اعتماد جي بحالي سان سهارو حاصل ڪندي.”
ٽيرف ۾ سڌارا ۽ واڌ جا امڪان
عالمي بئنڪ چيو ته پاڪستان، جيڪو روايتي طور تي پيچيده ۽ بلند ٽيرف ڍانچي سان گڏ رهيو آهي، هاڻي 2025–2030 جي پنج سالا سڌارن واري منصوبي سان ٽيرف ۾ اڌ گهٽتائي ڪري، برآمدات ۽ واڌ ۾ فائدو حاصل ڪري سگهي ٿو. رپورٽ ۾ چيو ويو آهي ته ملڪ ۾ مهانگائي 2024–25 ۾ سنگل ڊجيٽ تائين گهٽجي وئي هئي، ڇوته خوراڪ ۽ توانائي جون قيمتون گهٽيون، پر ٻوڏن سبب خوراڪ جي فراهمي ۾ خلل ايندو، جنهن سبب مهانگائي 2027 تائين وڌڻ جو امڪان آهي. ساڳئي وقت عالمي برآمدات ۾ 1.5 سيڪڙو گهٽتائي جي اڳڪٿي به ڪئي وئي آهي. غريب آباديءَ بابت رپورٽ ۾ چيو ويو ته 2011 کان 2018 تائين پاڪستان ۾ غربت 9.4 سيڪڙو گهٽي هئي، پر 2020 کانپوءِ معاشي ڌڪ ۽ قدرتي آفتن هن رجحان کي روڪي ڇڏيو آهي. پاڪستان جي وڏي آبادي ۽ وڌيڪ غربت جي شرح سبب اهو MENAAP علائقي جي غريب ترين ملڪن مان هڪ وڏو حصو رکي ٿو.
علائقائي معاشي جائزو
رپورٽ موجب، پوري علائقي لاءِ معاشي حالتون ڪجهه بهتر ٿي رهيون آهن. واڌ جي شرح 2025 ۾ 2.8 سيڪڙو ۽ 2026 ۾ 3.3 سيڪڙو تائين پهچڻ جي اميد آهي. بهرحال، عالمي غير يقيني صورتحال، واپاري پاليسين ۾ تبديليون، ۽ جاري تڪرار ۽ لڏپلاڻ جا خطرا پيدا ڪن ٿا. گلف ڪوآپريشن ڪائونسل (GCC) جا ملڪ رضاڪارانه تيل جي پيداوار ۾ ڪٽوتين جي خاتمي ۽ غير تيل وارين صنعتن ۾ واڌ مان فائدو حاصل ڪندا، جڏهنته تيل درآمد ڪندڙ ملڪ به خانگي خرچن، سيڙپڪاري، زراعت ۽ سياحت ۾ بحاليءَ سان سڌارا ڏسندا. پر تيل برآمد ڪندڙ ترقي پذير ملڪ تڪرارن ۽ گهٽ تيل پيداوار سبب سست رفتاري جو شڪار ٿي سگهن ٿا.
عورتن جي صلاحيت ۽ شراڪت
رپورٽ موجب علائقي جا ملڪ عورتن جي مڪمل صلاحيت مان فائدو وٺي لکين زندگين ۾ سڌارو آڻي سگهن ٿا، ڇوته عورتن جي قابليتن جو وڏو حصو اڃا به استعمال ۾ نه آهي. ڊيٽا مطابق پوري دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ عورتن جي روزگار ۾ شرڪت MENAAP ۾ آهي، جيڪو رڳو 5 مان 1 عورت ڪم ڪندڙ آهي. عالمي بئنڪ جي MENAAP علائقي جي نائب صدر اوسمان ڊيون چيو: “مان جرئت ڀريو عمل ڪرڻ جي اپيل ڪيان ٿو اڌ قدم نه کڻجن. عورتن جي مڪمل شموليت لاءِ هر رنڊڪ هٽائڻ ضروري آهي. متحرڪ نجي شعبي جو قيام، جيڪو نوڪريون پيدا ڪري ۽ اميدن کي حقيقت ۾ بدلي، حقيقي ترقيءَ جي ڪنجي آهي.” علائقي جي وڏي معيشت لاءِ عورتن جي ڪم ۾ شرڪت وڌائڻ سان GDP في ماڻهو 20 کان 30 سيڪڙو تائين وڌي سگهي ٿي، خاص طور تي مصر، اردن ۽ پاڪستان جهڙن ملڪن ۾ اها سگهه آهي.
آبادي ۽ ڊيموگرافڪ تبديليون
MENAAP علائقي جي ڪم ڪندڙ عمر واري آبادي 2050 تائين 220 ملين ماڻهن تائين وڌڻ جي اميد آهي، جيڪا 40 سيڪڙو اضافو آهي. پر علائقو آبادي جي عمر رسيدگي ۽ گهٽ زرخيز شرح جي بحران ڏانهن به وڌي رهيو آهي. پاڪستان ۾ زرخيزي شرح (Fertility Rate) اڃا به 3.5 آهي، جيڪا علائقي ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي، پر ايندڙ هڪ نسل ۾ اها تبادلي جي سطح کان گهٽ ٿيڻ جي اميد آهي. پاڪستان ۾ عورتن جي داخلا (enrollment) اڃا به ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ آهي۔ گذريل 25 سالن ۾ سعودي عرب، پاڪستان، تيونس ۽ الجيريا جهڙن ملڪن عورتن جي روزگار ۾ شرڪت ۾ سڌارا ڪيا، پر اڃا به اهو تناسب آمدنيءَ جي لحاظ سان گهٽ آهي. سعودي عرب ۾ عورتن جي شرڪت 2017 کان 2023 تائين 14 سيڪڙو پوائنٽ وڌي، جڏهنته پاڪستان ۾ 2000 کان 2021 تائين 8 سيڪڙو پوائنٽ واڌ آئي. پاڪستان ۾ اڃا به ڪاليج پڙهيل ٽن مان ٻه عورتون روزگار ۾ شامل نه آهن، جيتوڻيڪ انهن جون اميدون ۽ نوڪريءَ لاءِ درخواستون مردن جيتريون آهن. گهڻو ڪري شاديءَ جا رشتا گريجوئيشن کان فوري پوءِ ايندا آهن، جنهن سبب عورتن کي نوڪري ڳولڻ جو وقت گهٽ ملي ٿو. رپورٽ ۾ وڌيڪ چيو ويو ته متحده عرب امارات (19 سڌارا)، سعودي عرب (18)، بحرين (12)، اردن (10) ۽ پاڪستان (8) انهن ملڪن ۾ شامل آهن جن 2010 کانپوءِ ڪم جي جاءِ ۽ اجرت جي مساوات جي شعبي ۾ نمايان سڌارا ڪيا.
