اسلام آباد(بيورو رپورٽ) سپريم ڪورٽ ۾ فوجي عدالتن ۾ شهرين جي ٽرائل خلاف درخواستن تي ٻڌڻي دوران جسٽس قاضي فائز جي اعتراضن کانپوءِ عدالتي بينچ ٻڌڻي مڪمل ڪرڻ کانسواءِ ئي اٿي بيٺي.ٻڌڻي شروع ٿيندي ئي جسٽس قاضي فائز عيسيٰ چيو ته اٽارني جنرل روسٽرم تي اچو، مون کي ڪجهه چوڻو آهي، آئين جو آرٽيڪل 175/2 عدالت کي ٻڌڻ جو اختيار ڏئي ٿو، مان پنهنجي قومي ٻولي اردو ۾ ڳالهائيندس. مون کي حيرت ٿي ته ڪالهه رات 8 وڳي منهنجو نالو سببن جي فهرست ۾ ظاهر ٿيو، مان سپريم ڪورٽ جي عملي ۽ پروسيجر بل تي نه ڳالهائيندس. جسٽس قاضي فائز عيسيٰ چيو ته سپريم ڪورٽ پريڪٽس اينڊ پروسيجر بل اڃا نه ٺهيو هو ته 13 اپريل تي سپريم ڪورٽ جي 9 رڪني بينچ پابندي مڙهيل حڪم جاري ڪندي ٻڌڻي ملتوي ڪري ڇڏي، سپريم ڪورٽ پريڪٽس ۽ پروسيجر بل جي ٻڌڻي ملتوي ڪري ڇڏي. پروسيجر بل جولاءِ تائين ملتوي ڪري ڇڏيو، چون ٿا ته آئين سپريم ڪورٽ کي ٻڌڻي جو اختيار ڏئي ٿو، جج صاحبان قسم کڻندو آهي ته هو آئين ۽ قانون موجب فيصلو ڪندو، عمل ۽ طريقيڪار هڪ قانون آهي، مان بينچ جو حصو نه آهيان. سپريم ڪورٽ جو عمل ۽ طريقيڪار، مان ڪجهه نه چوندس. هن چيو ته ان کان اڳ منهنجي بينچ ۾ پاڻمرادو نوٽيس ٻڌڻي لاءِ مقرر ڪيو ويو هو، مون پنهنجي فيصلي ۾ چيو ته آئين جي آرٽيڪل 184/3 ۾ ضابطو ٺاهيو وڃي، ان کانپوءِ حيرت، افسوس ۽ صدمو پهتو ته 31 مارچ تي اي. عشرت علي صاحب سرڪيولر جاري ڪيو، عشرت علي صاحب 31 مارچ جي سرڪيولر ۾ چيو ته سپريم ڪورٽ 15 مارچ جي حڪم کي نظر انداز ڪيو، ڇا اهو سپريم ڪورٽ جي فيصلي جي صحيح هئي؟ پوءِ سپريم ڪورٽ 6 رڪني بينچ جوڙي ۽ سرڪلر جي تصديق ڪندي منهنجو فيصلو واپس ورتو. جسٽس قاضي فائز عيسيٰ چيو ته جيڪڏهن 6 رڪني بينچ ۾ نظرثاني هئي ته اهم ڪيس جو ڪو به جج ڇو شامل نه ڪيو ويو؟ مان 6 رڪني بينچ تي هڪ نوٽ لکيو جيڪو سپريم ڪورٽ جي ويب سائيٽ تي اپ لوڊ ڪرڻ بعد هٽايو ويو، چيف جسٽس 16 مئي تي پڇاڻو ڪيو ته ڇا مان چيمبر جو ڪم ڪرڻ چاهيان ٿو يا نه؟ ٻڌايو ته مون چيمبر جي ڪم کي ڇو ترجيح ڏني، بينچن جي جوڙجڪ بابت قانون ٺاهيو ويو، ڪنهن تي آڱريون نه اُٿيون پر مون کي اختيار هو ته حلف جي پاسداري ڪريان يا عدالتي حڪم تي بينچ تي ويهان، منهنجي ڄاڻ ۾ آئون قانون تي عمل ڪري سگهان ٿو. رد نه ٿو ڪري سگهجي، معطل نه ٿو ڪري سگهجي، مون 5 صفحن جو نوٽ لکيو جڏهن مون کان چيمبر جي ڪم بابت پڇيو ويو.نامزد چيف جسٽس چيو ته گپ شپ کان بچڻ لاءِ مان سمجهان ٿو ته سڄو ڪم اوپن ڪورٽ ۾ ٿيڻ گهرجي، هاڻي ويب سائيٽ تان به نوٽس هٽايا ويا آهن، تنهن ڪري مان پنهنجو جواب هتي پڙهي رهيو آهيان، مون انصاف کي خط لکي موڪليو. مون نوٽ ۾ چيو ته منهنجي ساٿين قانون کي معطل ڪري مون کي عجيب پريشاني ۾ وجهي ڇڏيو آهي، 5 رڪني بينچ ڪم ڪرڻ کان روڪيو؟ انڪوائري ڪميشن ۾ نوٽيس جو جواب به جمع ڪرايو آهي……)چيف جسٽس عمر عطا بنديال فوجي عدالتن ۾ شهرين جي ٽرائل خلاف داخل درخواستن جي ٻڌڻي ڪندي چيو آهي ته هو ڪو به حڪم جاري نه ڪري رهيو آهي، هو ڪنهن به عبوري حڪم کان اڳ اٽارني جنرل کي ٻڌائيندو.سپريم ڪورٽ ۾ فوجي عدالتن ۾ شهرين جي ٽرائل خلاف داخل درخواستن تي ٻڌڻي ٿي.چيف جسٽس عمر عطا بنديال جي سربراهي ۾ 7 رڪني بينچ ٻڌڻي ڪئي، جنهن ۾ جسٽس اعجاز الاحسن، جسٽس منصور علي شاهه، جسٽس منيب اختر، جسٽس يحيٰ آفريدي، جسٽس مظاهر نقوي ۽ جسٽس عائشه ملڪ به شامل آهن.جسٽس فائز عيسيٰ ۽ جسٽس طارق مسعود بينچ جو حصو نه آهن.جسٽس منصور علي شاهه رمارڪس ڏيندي چيو ته مان درخواستگذار جواد ايس خواجا جو مائٽ آهيان، منهنجي بينچ ۾ شامل ٿيڻ تي ڪنهن کي اعتراض آهي ته هاڻي ٻڌايو.اعتزاز احسن چيو ته توهان جي بينچ ۾ شامل ٿيڻ تي ڪنهن کي به اعتراض ناهي.جسٽس منصور علي شاهه چيو ته اٽارني جنرل به ٻڌائي ته جيڪڏهن ڪو اعتراض آهي ته بينچ ڇڏي ڇڏيندس.اٽارني جنرل چيو ته توهان جي بينچ جو حصو ٿيڻ تي ڪو اعتراض ناهي.اعتزاز احسن جي وڪيل لطيف کوسا فارميشن ڪمانڊرز اجلاس جو پڌرنامو پڙهي ٻڌايو. لطيف کوسا دليل ڏيندي چيو ته سولين جو ٽرائل يا ته ڪرنل يا برگيڊيئر ڪندو.جسٽس منصور علي شاهه وڪيل لطيف کوسا کان پڇاڻو ڪيو ته اوهان جيڪو پڙهي رهيا آهيو ان ۾ آءِ ايس پي آر جو نالو ڪٿي آهي؟وڪيل لطيف کوسا چيو ته هي آءِ ايس پي آر جو جاري پڌرنامو آهي، ڪابينا آءِ ايس پي آر جي پڌرنامي جي منظوري ڏني.جسٽس منصور علي شاهه چيو ته بيانن کي ڇڏري ڪري ٻڌايو ته اصل قانون ڇا آهي؟ لطيف کوسا چيو ته دهشتگردي جي انت واري عدالت کي چيو ويو ته شهرين جا ڪيس فوجي عدالتن ڏانهن منتقل ڪيا وڃن، مون کي ان سان ڪا به همدردي ناهي جنهن به تنصيبات تي حملا ڪيا، جوابدارن کي قانون موجب سزا ملڻ گهرجي.جسٽس منصور چيو ته ڪيترا ماڻهن خلاف ڪيس داخل ٿيا ۽ ڪيترين کي گرفتار ڪيو ويو؟ وڪيل لطيف کوسا چيو ته 10 مئي تي پهرين 50 ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو، شاهه محمود قريشي، مراد سعيد، فرخ حبيب تي ڪيس داخل ڪيا ويا، 10 مئي تي سڄي ملڪ مان 4 هزار ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو، ڪنهن به شخص خلاف آرمي ايڪٽ تحت ڪيس داخل ڪيا ويا. ڪيس هيٺ ڏنل نه آهن جسٽس عائشه ملڪ رمارڪس ڏيندي چيو ته اهو قانون پڙهو جنهن تحت ماڻهن کي گرفتار ڪيو پيو وڃي.جسٽس مظاهر نقوي چيو ته دهشتگردي جي انت واري عدالت کي پهريان ئي سمورا ڪيس ٻڌڻ جو اختيار حاصل آهي.وڪيل لطيف کوسا چيو ته اسان جو موقف آهي ته ڪيس فوجي عدالتن ۾ نه پر دهشتگردي جي انت واري عدالت ۾ هلڻ گهرجن، 9 مئي جي واقعن جي آڙ ۾ 9 کان 10 هزار ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو.چيف جسٽس آف پاڪستان رمارڪس ڏيندي چيو ته اسان رڳو حقيقتن ۾ رهڻ چاهيون ٿا، جيڪي ڪيس داخل ٿيا آهن انهن ۾ ڪيترائي نالا آهن، ڪيسن ۾ ڪجهه پوليس آفيسرن جا نالا ڇو شامل ڪيا ويا؟ جسٽس منصور چيو ته متاثرن مان ڪنهن سڌو سنئون سپريم ڪورٽ سان رجوع ڪيو؟ وڪيل لطيف کوسا چيو ته مون کي اهڙي ڄاڻ ناهي.سلمان اڪرم راجا چيو ته مون درخواست ڏني آهي پر في الحال ڪنهن به متاثر شخص سپريم ڪورٽ سان رجوع ناهي ڪيو. جسٽس يحيٰ آفريدي چيو ته ڪهڙي قانون تحت فوجي عدالتن ۾ ٽرائل ٿيڻو آهي، ڇا ڪنهن ان قانون کي چيلينج ڪيو آهي؟ جسٽس عائشه ملڪ پڇاڻو ڪيو ته ڇا فوجي عدالتن بابت قانون کي چئلينج ڪري سگهجي ٿو؟ وڪيل لطيف کوسا چيو ته آرمي ايڪٽ ۽ آفيشل سيڪريٽس ايڪٽ خلاف ڪيس ڪير ٻڌندو؟ جسٽس عائشه ملڪ رمارڪس ڏيندي چيو ته توهان اسان کي آرمي ايڪٽ ۽ فوجي عدالتن جا قاعدا ٻڌايو، اسان وٽ ان سان لاڳاپيل ڪو به ڪتاب ناهي.وڪيل لطيف کوسا چيو ته اسان ان ڪري آيا آهيون جو اسان کي 25 ڪروڙ عوام جو خدشو آهي.جسٽس منصور چيو ته شهرين جا ڪيس فوجي عدالتن ڏانهن منتقل ڪيا وڃن. جسٽس يحيٰ آفريدي چيو ته ڪورٽ مارشل لاءِ ڪيترين ماڻهن جا نالا موڪليا ويا آهن؟ ڪو به قانون يا ٺوس ڪم ڏيو جنهن جي بنياد تي سزائون ڏنيون وڃن.جسٽس منصور رمارڪس ڏيندي چيو ته مئجسٽريٽ يا عدالت کي گذارش آهي ته اسان اهڙن ماڻهن کي آرمي ايڪٽ جي ٽرائل ۾ آڻڻ چاهيون ٿا. جسٽس عائشه ملڪ سوال ڪيو ته جيڪڏهن آرمي ايڪٽ سولين تي لاڳو ناهي ته اي ٽي سي ڪيس فوجي عدالت ۾ ڪيئن منتقل ٿي سگهن ٿا؟جسٽس منصور چيو ته ڪهڙي قانون ۽ بنيادن تي سولين جا ڪيس فوجي عدالتن ڏانهن منتقل ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي؟ دهشتگردي ٽوڙ عدالت اهو به چئي سگهي ٿي ته اسان انهن ماڻهن کي فوجي عدالتن جي حوالي نٿا ڪري سگهون.وڪيل لطيف کوسا چيو ته دهشتگردي ٽوڙ عدالت ۾ ڪو به پيش نه ٿيو، اهو ئي چئي رهيو آهيان.جسٽس عائشه ملڪ چيو ته آرمي ايڪٽ جي آرٽيڪل 549 ۾ چيو ويو آهي ته لاڳاپيل ماڻهن کي لاڳاپيل کاتن جي حوالي ڪيو وڃي.لطيف کوسا چيو ته اهي سوال اوهان جي سامهون رکيا ويا آهن ته ڪيئن پرائيويٽ ماڻهن کي فوجي عدالتن ۾ موڪليو پيو وڃي. چيف جسٽس پاڪستان رمارڪس ڏيندي چيو ته وقت جي کوٽ آهي، وڪيل اچي روسٽرم تي ڳالهائي، لطيف کوسا 10 منٽن ۾ پنهنجا دليل مڪمل ڪري. جسٽس منصور چيو ته ڇا دهشتگردي جي خاتمي واري عدالت ۾ بحث ٿيو ته ڪيس فوجي عدالتن ڏانهن ڇو منتقل ڪيا وڃن؟ لطيف کوسا چيو ته جڏهن فارميشن ڪمانڊرز ۽ ڪابينا کان منظوري ورتي ويندي ته 25 ڪروڙ عوام ڪيڏانهن ويندا؟ جسٽس منصور علي شاهه پڇاڻو ڪيو ته ڇا حڪومت جو پراسيڪيوشن ڊپارٽمينٽ ان کي چئلينج نه ڪندو؟جسٽس عائشه ملڪ چيو ته ٻڌايو وڃي ته آرمي ايڪٽ ۾ ڪٿي آهي، ڪهڙين حالتن ۾ شهرين تي ڪيس هلي سگهي ٿو. وڪيل لطيف کوسا چيو ته آرمي ايڪٽ ۾ شهرين جي ٽرائل جو ڪو به ذڪر ناهي.جسٽس عائشه ملڪ پڇاڻو ڪيو ته آرمي ايڪٽ ۾ ڪٿي لکيل آهي ته سزا ڪيتري هوندي؟ جسٽس منصور رمارڪس ڏيندي چيو ته منهنجي خيال ۾ اسان جي سول قانون ۾ آرمي ايڪٽ کان وڌيڪ سخت سزائون آهن.چيف جسٽس آف پاڪستان چيو ته هو آرمي ايڪٽ بابت پراڻن فيصلن کي به ڏسندا.جسٽس منصور سوال ڪيو ته آفيشل سيڪريٽس ايڪٽ ڇا ٿو چوي ته فوج ڪهڙن ڏوهن جي جاچ ڪندي؟ وڪيل لطيف کوسا چيو ته آفيشل سيڪريٽس ايڪٽ ۾ فوجي تنصيب تي حملي جو ذڪر آهي پر اهو ڪور ڪمانڊر هائوس هو. چيف جسٽس رمارڪس ڏيندي چيو ته سپريم ڪورٽ فيصلي ۾ چيو هو ته فوجي عدالتن ۾ انڊر ٽرائل تي بنيادي حق لاڳو نه ٿيندا، ڏسڻو پوندو ته سپريم ڪورٽ اهو فيصلو ڪهڙي بنياد تي ڏنو.لطيف کوسا دليل ڏيندي چيو ته اهڙين آزمائشن سان ملڪ جي عالمي سطح تي به بدنامي ٿيندي آهي. جسٽس عائشه ملڪ چيو ته توهان کي عدالت آڏو ايترا سوال ڪرڻ جي ضرورت ناهي، توهان جو ڪيس سادو آهي ته عام شهرين تي آرمي ايڪٽ تحت ٽرائل نٿو ٿي سگهي.سپريم ڪورٽ جي چيف جسٽس چيو ته سول ڪورٽ هجي يا فوجي عدالت، جوابدار کي وڪيل ذريعي پنهنجو دفاع ڪرڻ جو موقعو ملڻ گهرجي. وڪيلن کي هراسان ڪرڻ ڪنهن به صورت ۾ قبول ناهي، لطيف کوسا جي گهر تي حملو ڪيو ويو، عزير ڀنڊاري ڪجهه ڪلاڪن لاءِ غائب ڪيو ويو اٽارني جنرل منصور عثمان اعواڻ چيو ته ڪنهن به وڪيل کي هراسان ڪرڻ غلط آهي.چيف جسٽس عمر عطا بنديال چيو ته ٻيو ڪيٽيگري صحافين جو آهي، صحافي آزاد نه آهن ۽ اهو درست ناهي، ٻڌايو ته هن وقت تائين ڪيترا ماڻهو گرفتار ٿيا آهن ۽ ڪٿي رکيو ويو آهي؟ عورتن کي ڪٿي رکيو وڃي ٿو؟ ٻارن کي به گرفتار ڪيو ويو آهي؟ سڄو سماج صدمي جو شڪار آهي، ماڻهن جون ڳالهيون رڪارڊ ڪيون وڃن ٿيون، انهن جي پرائيويسي ۾ مداخلت ڪئي وڃي ٿي، اهو ماڻهن جي آزادي جو معاملو آهي، انهن کان پڇو ته ڪيترا ماڻهو گرفتار ٿيا آهن؟ سمورن گرفتار ٿيلن جا صحيح تفصيل جمع ڪرايا وڃن، ڪيس جلد اڪلائڻ چاهيون ٿا، ڪو به حڪم نامو جاري نه ڪري رهيا آهيون. چيف جسٽس اٽارني جنرل کي مخاطب ٿيندي چيو ته هو توهان کي پهريان ٻڌڻ چاهين ٿا، ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ بينچ ساڳي رهندي، بينچ جو هڪ به ميمبر نه هوندو ته ٻڌڻي ممڪن نه هوندي. سموريون پارٽيون پنهنجا دليل لکت ۾ پيش ڪن. سپريم ڪورٽ ڪيس جي ٻڌڻي سڀاڻي صبح ساڍي 9 وڳي تائين ملتوي ڪري ڇڏي.
