غلام مصطفيٰ جمالي
پاڪستان اڄ جي عالمي سياست ۾ هڪ اهڙي اهم حيثيت اختيار ڪري چڪو آهي، جتي ان جو ڪردار رڳو پنهنجي سرحدن تائين محدود نه رهيو آهي پر عالمي معاملن ۾ به ان جي اهميت وڌندي پئي وڃي۔ خاص طور تي جڏهن ڳالهه آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ جي اچي ٿي ته پاڪستان کي هڪ اهڙي ملڪ طور ڏٺو وڃي ٿو جيڪو ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ ثالثي ڪري سگهي ٿو ۽ امن جي قيام ۾ پنهنجو اثرائتو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو۔ اهو ڪردار رڳو هڪ سفارتي خواهش نه آهي پر وقت جي ضرورت بڻجي چڪو آهي، ڇو ته خطي ۾ وڌندڙ تڪرار نه رڳو علائقائي پر عالمي امن لاءِ به خطرو بڻجي سگهن ٿا۔
پاڪستان جي جغرافيائي حيثيت هن کي هڪ خاص اهميت ڏئي ٿي۔ اهو ملڪ ڏکڻ ايشيا، وچ ايشيا ۽ مشرق وسطيٰ جي وچ ۾ هڪ پل جي حيثيت رکي ٿو، جنهن ڪري ان جا لاڳاپا ڪيترن ئي ملڪن سان جڙيل آهن۔ ايران سان پاڪستان جا لاڳاپا صدين کان قائم آهن، جيڪي ثقافتي، مذهبي ۽ تاريخي بنيادن تي ٻڌل آهن۔ سرحدي ويجهڙائي سبب ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ واپار، ماڻهن جي اچ وڃ ۽ گڏيل مفادن جو هڪ وڏو دائرو موجود آهي۔ ٻي طرف آمريڪا سان پاڪستان جا لاڳاپا پڻ گهڻ رخي رهيا آهن، جن ۾ دفاع، معيشت، تعليم ۽ سفارتڪاري جا ڪيترائي پهلو شامل آهن۔
مشرق وسطيٰ جي صورتحال خاص طور تي گذريل ڪجهه سالن ۾ وڌيڪ پيچيده ٿي چڪي آهي۔ آبنائي هرمز جهڙي اهم سامونڊي رستي تي پيدا ٿيندڙ تڪرار سبب عالمي واپار ۽ توانائي جي فراهمي کي خطرا لاحق ٿيا آهن۔ دنيا جي وڏي حصي جو تيل هن رستي مان گذري ٿو، تنهنڪري جيڪڏهن هتي ڪا به رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي ته ان جا اثر سڄي دنيا جي معيشت تي پون ٿا۔ اهڙي حساس صورتحال ۾ پاڪستان جو اڳتي اچي ثالثي جو ڪردار ادا ڪرڻ هڪ ذميواري پڻ آهي ۽ هڪ اهم موقعو پڻ، جنهن ذريعي هو عالمي امن ۾ پنهنجو حصو وڌائي سگهي ٿو۔
پاڪستان جي قيادت هميشه ڪوشش ڪئي آهي ته هو خطي ۾ امن ۽ استحڪام لاءِ پنهنجو ڪردار ادا ڪري۔ مختلف دورن ۾ پاڪستان سفارتي سطح تي اهڙيون ڪوششون ڪندو رهيو آهي، جن جو مقصد تڪرارن کي گهٽائڻ ۽ ڳالهين جو ماحول پيدا ڪرڻ رهيو آهي۔ ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ڇڪتاڻ جي حوالي سان به پاڪستان ڪيترائي ڀيرا اهڙا قدم کنيا آهن، جن جو مقصد ٻنهي ڌرين کي ويجهو آڻڻ رهيو آهي۔
پر حقيقت اها آهي ته آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ بي اعتمادي تمام گهڻي آهي۔ ماضي ۾ ٿيل معاهدن جي ناڪامي، پابندين جو لاڳو ٿيڻ، ۽ هڪ ٻئي تي لڳندڙ الزامن سبب ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ فاصلو وڌي ويو آهي۔ اهڙي صورتحال ۾ ڪنهن به ٽئين ملڪ لاءِ ثالثي ڪرڻ انتهائي ڏکيو ڪم بڻجي وڃي ٿو۔ پاڪستان کي هن صورتحال ۾ نه رڳو سفارتي مهارت ڏيکارڻي آهي پر انتهائي صبر ۽ حڪمت عملي سان اڳتي وڌڻو آهي۔
پاڪستان لاءِ هن ثالثي جي ڪردار جي پويان ڪيترائي اهم سبب آهن۔ سڀ کان پهرين، پاڪستان خطي ۾ امن چاهي ٿو، ڇو ته ڪنهن به جنگ يا تڪرار جا سڌا اثر ان جي معيشت ۽ سلامتي تي پوندا آهن۔ ٻيو، پاڪستان پنهنجي عالمي حيثيت کي بهتر بڻائڻ چاهي ٿو ۽ پاڻ کي هڪ ذميوار ملڪ طور پيش ڪرڻ چاهي ٿو جيڪو عالمي امن لاءِ ڪم ڪري ٿو۔ ٽيون، مشرق وسطيٰ ۾ ڪم ڪندڙ لکين پاڪستاني مزدورن جي سلامتي به پاڪستان لاءِ هڪ وڏو مسئلو آهي، جن جي زندگين جو دارومدار خطي جي امن تي آهي۔
پاڪستان کي هن نازڪ صورتحال ۾ هڪ متوازن پاليسي اختيار ڪرڻي پوندي۔ هڪ طرف آمريڪا سان لاڳاپا اهم آهن، جيڪي اقتصادي ۽ سفارتي لحاظ کان پاڪستان لاءِ فائديمند آهن، جڏهن ته ٻي طرف ايران سان ويجهڙائي به ضروري آهي، ڇو ته اهو هڪ پاڙيسري ملڪ آهي ۽ ٻنهي جي وچ ۾ ڪيترائي گڏيل مفاد موجود آهن۔ جيڪڏهن پاڪستان ڪنهن هڪ طرف وڌيڪ جهڪاءُ ڏيکاري ٿو ته ان جا منفي اثر ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري احتياط سان قدم کڻڻ ضروري آهي۔
ان کان علاوه، پاڪستان جي اندروني حالتن جو به هن ڪردار تي وڏو اثر آهي۔ جيڪڏهن ملڪ اندر سياسي استحڪام نه هوندو، اقتصادي مسئلا وڌندا رهندا ۽ ادارا ڪمزور هوندا ته عالمي سطح تي پاڪستان جي ساک متاثر ٿيندي۔ تنهنڪري ضروري آهي ته پاڪستان اندروني طور مضبوط ٿئي، پنهنجي معيشت کي بهتر بڻائي ۽ سياسي استحڪام کي يقيني بڻائي، جيئن هو عالمي معاملن ۾ وڌيڪ اثرائتو ڪردار ادا ڪري سگهي۔
پاڪستان جي ثالثي واري ڪردار جا مثبت نتيجا به سامهون اچي سگهن ٿا۔ جيڪڏهن پاڪستان هن عمل ۾ ڪامياب ٿئي ٿو ته ان سان نه رڳو خطي ۾ امن قائم ٿيندو پر پاڪستان جي عالمي ساک به بهتر ٿيندي۔ اهو ملڪ کي هڪ ذميوار ۽ امن پسند قوم طور پيش ڪندو، جيڪا تڪرارن کي گهٽائڻ ۽ امن کي فروغ ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي۔
ساڳئي وقت پاڪستان کي پنهنجي سفارتي حڪمت عملي کي جديد تقاضائن سان هم آهنگ ڪرڻو پوندو۔ دنيا تيزي سان تبديل ٿي رهي آهي ۽ سفارتڪاري جا طريقا به تبديل ٿي رهيا آهن۔ پاڪستان کي نوان لاڳاپا قائم ڪرڻ، پراڻن لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ ۽ عالمي فورمن تي پنهنجو مؤقف موثر انداز ۾ پيش ڪرڻو پوندو۔
اهو پڻ ضروري آهي ته پاڪستان ٻين ملڪن سان گڏجي ڪم ڪري، خاص طور تي انهن ملڪن سان جيڪي مشرق وسطيٰ ۾ اثر رسوخ رکن ٿا۔ گڏيل ڪوششن سان ئي ڪنهن وڏي تڪرار کي روڪي سگهجي ٿو۔ جيڪڏهن پاڪستان ٻين ملڪن سان گڏجي ثالثي ڪري ٿو ته ان جا نتيجا وڌيڪ اثرائتا ٿي سگهن ٿا۔
پاڪستان جي عوام جو ڪردار به هن سلسلي ۾ اهم آهي۔ قومي اتحاد، سياسي هم آهنگي ۽ ملڪ جي ترقي لاءِ گڏيل ڪوششون پاڪستان کي مضبوط بڻائين ٿيون، جنهن سان هو عالمي سطح تي وڌيڪ اعتماد سان پنهنجو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو۔
آخرڪار، اهو چئي سگهجي ٿو ته پاڪستان جو آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ثالثي جو ڪردار هڪ اهم، حساس ۽ تاريخي ذميواري آهي۔ هي ڪردار نه رڳو موجوده حالتن تائين محدود آهي پر مستقبل جي عالمي سياست تي به اثرانداز ٿي سگهي ٿو۔ جيڪڏهن پاڪستان هن موقعي کي صحيح نموني استعمال ڪري ٿو ته هو نه رڳو خطي ۾ امن قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيندو پر عالمي سطح تي به پنهنجي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط بڻائيندو۔
هي وقت پاڪستان لاءِ هڪ امتحان پڻ آهي ۽ هڪ موقعو پڻ۔ جيڪڏهن پاڪستان صبر، حڪمت عملي ۽ سفارتي مهارت سان اڳتي وڌي ٿو ته هو دنيا کي اهو ڏيکاري سگهي ٿو ته هو امن، استحڪام ۽ ترقي لاءِ سنجيده آهي۔ اهڙي طرح پاڪستان نه رڳو پنهنجي قومي مفادن جو تحفظ ڪري سگهندو پر عالمي امن لاءِ به هڪ مثبت ۽ اثرائتو ڪردار ادا ڪري سگهندو۔
