ليکڪ: نصير ميمڻ
شاندار K2 جي 8,611 ميٽر بلند چوٽيءَ کان وٺي عربي سمنڊ جي سامونڊي لٽ وارن ميدانن تائين، پاڪستان جو جاگرافيائي منظرنامو لڳ ڀڳ 1,550 ڪلوميٽرن جي سڌي مفاصلي اندر مختلف موسمي علائقن تي مشتمل آهي. هي دلچسپ جاگرافي برف سان ڍڪيل جبلن جي چوٽين، ٻيلن، پليٽن، ٽڪرين، ريگستانن، وسيع ميدانن، طاقتور دريائن، جبلن مان ايندڙ وهڪرن، ٻيٽن ۽ سامونڊي ڪناري تي ٻڌل مختلف ماحولياتي نظامن کي پنهنجي اندر سمائي ٿي.
قدرت جو هي سمورو ڍانچو موسمياتي تبديلي سبب وڌندڙ ڪيترن ئي خطرن کي منهن ڏئي رهيو آهي. انهن مختلف ماحولياتي نظامن ۾ رهندڙ لکين اهڙا ماڻهو، جن کي بنيادي سهولتون به مڪمل طور ميسر ناهن، هر نئين موسمياتي ڌڪ سان وڌيڪ ڪمزور ٿيندا وڃن ٿا. برفاني ڍنڍن جي اوچتي ڦاٽڻ سبب ايندڙ ٻوڏون (GLOFs)، مٽيءَ جا وهڪرا، لينڊ سلائيڊنگ، برفاني ڇپون ڪرڻ، اوچتيون ٻوڏون، ڪڪر ڦاٽڻ، دريائي ٻوڏون، ڏڪار، گرميءَ جون لهرون، جهنگلي باهيون ۽ مٽيءَ جو ڪٽاءُ موسمياتي تبديلي جا ڪجهه نمايان اثر آهن.
انهن علائقن ۾ رهندڙ لکين ماڻهو، جن مان گهڻا غريب آهن، بار بار قدرتي آفتن کي منهن ڏين ٿا، جيڪي سندن غربت کي وڌيڪ سنگين بڻائين ٿيون ۽ هر موسمياتي ڌڪ سان سندن تڪليفن ۾ اضافو ٿئي ٿو. برفاني جبلن جي ويجهو، ٻوڏ وارن ميدانن، جبلن جي دامن، هيٺاهين وارن شهري ۽ نيم شهري علائقن، خشڪ ميدانن، ريگستانن ۽ سنڌو ڊيلٽا ۾ رهندڙ برادريون، شهري مرڪزن جي رهواسين جي ڀيٽ ۾ قدرت جي قهر جو وڌيڪ بار بار ۽ وڌيڪ شدت سان شڪار ٿين ٿيون.
انهن برادرين جون نمايان خاصيتون انتهائي غربت، شهري سهولتن ۽ بنيادي ڍانچي جي کوٽ، قدرتي وسيلن جي تباهي ۽ غذائي کوٽ آهن. ترقي جي کوٽ کين موسمياتي تبديلي جي سخت اثرن کي منهن ڏيڻ لاءِ گهربل مزاحمتي صلاحيت کان محروم ڪري ٿي. اهڙين اڪيلين ۽ پٺتي پيل برادرين لاءِ آفت کان پوءِ بحالي ۽ ٻيهر آبادڪاري اڪثر هڪ پري جي ڳالهه بڻجي وڃي ٿي.
گلگت بلتستان ۽ چترال
پاڪستان جا بلند جبلن وارا علائقا، يعني گلگت بلتستان ۽ چترال، 13,000 کان وڌيڪ گليشيئرن جو گهر آهن. وڌندڙ گرمي پد سبب برفاني گليشيئر تيزيءَ سان ڳرڻ لڳا آهن. ان عمل جي نتيجي ۾ 3,000 کان وڌيڪ برفاني ڍنڍون وجود ۾ اچي چڪيون آهن، جن مان 33 کي امڪاني طور خطرناڪ قرار ڏنو ويو آهي.
جبلن ۾ 70 لک کان وڌيڪ ماڻهو برفاني ڍنڍن جي ڦاٽڻ سبب ايندڙ ٻوڏن (GLOFs) جي خطري هيٺ آهن. وڌندڙ آبادي، قدرتي ٻيلن جو تيزيءَ سان ختم ٿيڻ ۽ دائمي غربت انهن خطرن کي وڌيڪ وڌائي رهيا آهن. انهن علائقن جي آبادي جو پنجين کان وڌيڪ حصو غربت جي لڪير کان هيٺ زندگي گذاري ٿو، جنهن ڪري اهي آفتن لاءِ خاص طور تي وڌيڪ حساس آهن.
هنزا، غذر، اسڪردو، استور ۽ چترال جون واديون ۽ ننڍيون آباديون بار بار اهو منظر ڏسن ٿيون ته اوچتو ڦاٽندڙ برفاني ڍنڍن جا وهڪرا سندن ڪمزور گهرن، رستن، پلن، پاڻيءَ جي واهن، زرعي زمينن ۽ بجلي گهرن کي لوڙهي وڃن ٿا.
قراقرم هاءِ وي، جيڪو چين سان ملڪ جو اهم واپاري رستو ۽ اونهاري جي سياحن لاءِ مشهور رستو آهي، لينڊ سلائيڊنگ ۽ ٻوڏن سبب تباهه ٿيل پلن ۽ رستن جي ملبي جي ڪري ڪيترن ئي ڏينهن تائين ملڪ جي ٻين حصن کان ڪٽيل رهي ٿو.
غريب هاري نه رڳو تيار فصل وڃائين ٿا، پر اهي آبپاشي جو اهو قيمتي ڍانچو به وڃائي ويهن ٿا، جيڪو ڏهاڪن جي محنت سان تعمير ڪيو ويو هوندو آهي. تباهه ٿيل رستا آباد علائقن مان ضروري شين جي فراهمي کي پڻ متاثر ڪن ٿا. اسڪولن ۽ صحت جي سهولتن تائين پهچ ناممڪن بڻجي وڃي ٿي.
جبلن مان ايندڙ اوچتا وهڪرا
پاڪستان ۾ موسمياتي تبديلي جي ٻين گهٽ مطالعي هيٺ آيل خطرناڪ علائقن جو سلسلو جبلن مان ايندڙ ٻوڏ وارن وهڪرن جي پٽي تائين پکڙيل آهي.
پنجاب ۾ ڊيرا غازي خان ۽ راڄنپور؛ بلوچستان ۾ ڊيرا بگٽي، بارخان، موساخيل، ڪوھلو ۽ زوب؛ خيبر پختونخوا ۾ ڊيرا اسماعيل خان ۽ ٽانڪ؛ جڏهن ته سنڌ ۾ ڄامشورو، دادو ۽ قمبر شهدادڪوٽ جا علائقا پڻ مون سون جي برساتن دوران تيز وهڪرن کي منهن ڏين ٿا.
جبلن مان موسمي وهڪرا مقامي برادرين جي گذران واري زراعت لاءِ اهم پاڻيءَ جو ذريعو آهن. اهي برادريون محدود قدرتي وسيلن تي گذارو ڪن ٿيون.
موسمياتي تبديلي سبب ڪڪر ڦاٽڻ ۽ تيز برساتون جبلن جي دامن ڏانهن وڏا پٿر ۽ هزارين ٽن مٽي کڻي اچن ٿيون، جيڪي سندن ڪمزور گهرن، موسمي فصلن ۽ چوپائي مال کي تباهه ڪري ڇڏين ٿا.
برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ٻوڏ کان بچاءَ وارو ڍانچو جبلن مان ايندڙ تيز توانائي وارن وهڪرن سبب بار بار ٽٽي پوي ٿو. انهن علائقن جي خطرن جي تفصيلي نشاندهي يا نقشابندي ڪنهن به اداري طرفان نه ڪئي وئي آهي. خطرا گهٽائڻ لاءِ به تمام گهٽ قدم کنيا ويا آهن.
2022ع جي تباهي مچائيندڙ ٻوڏن هن صورتحال جو واضح ثبوت فراهم ڪيو. ڪيترائي ڳوٺ هفتن تائين ٻين علائقن کان ڪٽيل رهيا، ڇاڪاڻ ته انهن ڏانهن ويندڙ ور وڪڙ وارا رستا پاڻيءَ سان لڙهي ويا هئا، جنهن سبب خوراڪ، دوائون ۽ ٻيون هنگامي امداد پهچائڻ ناممڪن ٿي ويو.
اهي ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ نظرانداز ٿيل ۽ محروم برادرين مان آهن، جن کي تعليم، صحت، محفوظ پيئڻ جي پاڻي، صفائي ۽ روزگار جي موقعن تائين مناسب رسائي حاصل ناهي. پري ۽ ويران علائقن ۾ رهڻ سبب انهن جون تڪليفون ميڊيا جي ڪيمرائن تائين به مشڪل سان پهچن ٿيون.
سنڌ ۽ پنجاب جا ڪچا علائقا
پنجاب ۽ سنڌ ۾ دريائن جي ٻوڏ وارن ميدانن کي ڪچي جا علائقا چيو وڃي ٿو. اهي خوراڪ جي پيداوار جي وڏي صلاحيت رکن ٿا، پر دريائي ٻوڏن لاءِ انتهائي حساس آهن.
ڪچي جي علائقن ۾ رهندڙ برادريون زمين ۾ موجود باقي رهيل نمي ۽ هيٺئين سطح تي موجود پاڻي مان فائدو وٺي اناج جا ڀرپور فصل، وڏي مقدار ۾ کير جي پيداوار ۽ مڇي حاصل ڪن ٿيون.
تنهن هوندي به اونهاري ۾ دريائن جي چاڙهه دوران سندن بيٺل فصل، چوپايو مال، اناج جا گودام ۽ ڪکن جا گهر بار بار تباهه ٿين ٿا. اهي برادريون ٻوڏ وارن ميدانن اندر آباد هجڻ سبب اڪثر زمين ۽ گهرن جي مالڪي جا قانوني دستاويز نٿيون رکن. ان ڪري انهن کي سرڪاري معاوضو حاصل ڪرڻ ۾ به ڏکيائي پيش اچي ٿي.
2022ع جي ٻوڏن سڄي ملڪ ۾ 3 ڪروڙ 30 لک کان وڌيڪ ماڻهن کي متاثر ڪيو. هن تباهي جو وڏو حصو اڳ ئي غريب ڳوٺاڻن خاندانن کي متاثر ڪري ويو، جن وٽ ملبي جي ڍيرن مان پنهنجا گهر ٻيهر تعمير ڪرڻ لاءِ تمام گهٽ وسيلا هئا.
سنڌو ڊيلٽا جو ماحولياتي بحران
موسمياتي تبديلي جي هن خطرناڪ چڪر پاڪستان جي دريائي نظام جي آخري حصي ۾ واقع سنڌو ڊيلٽا ۾ پڻ ماحولياتي تباهي آڻي ڇڏي آهي. هڪ وقت ۾ هي هڪ سرسبز ۽ زنده ماحولياتي نظام هو، پر هاڻي موسمياتي تبديلي ۽ مٿين علائقن ۾ پاڻيءَ جي وڌندڙ استعمال سبب پيدا ٿيل ناقابلِ واپسي تباهي جي ڪري ساهه کڻي رهيو آهي.
1960ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، جڏهن مٿين وهڪري تي هڪ کان پوءِ هڪ ذخيرا، بئراج ۽ واهه تعمير ڪيا ويا، تڏهن کان ڊيلٽا ڏانهن پهچندڙ مٺي پاڻي جي وهڪري ۾ تمام گهڻي گهٽتائي آئي آهي.
سنڌو ڊيلٽا کي سامونڊي پاڻي جي اندر اچڻ کي روڪڻ لاءِ گهربل مٺو پاڻي ۽ دريائي لٽ تمام ٿوري مقدار ۾ ملي ٿي. ٺٽو، سجاول ۽ بدين ۾ رهندڙ لکين سامونڊي علائقن جون برادريون قومي انساني ترقي واري انڊيڪس جي سڀ کان هيٺين درجن ۾ شامل آهن.
موسمياتي خطري وارن علائقن لاءِ ضروري منصوبو
پاڪستان جي موسمياتي تبديلي کان وڌيڪ متاثر ٿيندڙ علائقن ۽ برادرين لاءِ موسمياتي خطرن کي گهٽائڻ ۽ سماجي ترقي جو جامع منصوبو تيار ڪرڻ انتهائي ضروري آهي.
اهي ئي برادريون موسمياتي تبديلي جي دور ۾ خوفناڪ قدرتي آفتن جو بار برداشت ڪن ٿيون ۽ شهري آبادي ۽ معيشت کي انهن آفتن جي اثرن کان بچائڻ ۾ هڪ ڍال جو ڪردار ادا ڪن ٿيون.
(نوٽ، ليکڪ SDPI ۾ پاڻيءَ جي حڪمراني بابت سينيئر صلاحڪار آهي. ساڻس naseer_memon@sdpi.org تي رابطو ڪري سگهجي ٿو. هي مضمون 9 آگسٽ تي دي نيوز اخبار ۾ شايع ٿيو، جيڪو سندن ٿورن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ادارو)
