غلام مصصطفيٰ جمالي:
وچ اوڀر جو خطو هڪ ڀيرو ٻيهر عالمي سياست جي مرڪز ۾ اچي بيٺو آهي. ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ ڇڪتاڻ صرف هڪ علائقائي تڪرار نه رهيو آهي پر اهو آهستي آهستي هڪ وڏي عالمي بحران جي شڪل اختيار ڪندو پيو وڃي. جديد دور جي سياست ۾ جنگ صرف فوجي قوت جو مقابلو نه رهي آهي بلڪه اها معاشي، سفارتي ۽ نفسياتي حڪمت عملين جو گڏيل نتيجو هوندي آهي. جڏهن به وچ اوڀر ۾ جنگي بادل ڇانئجي ويندا آهن ته دنيا جي معيشت، سياست ۽ سلامتي تي ان جا اثر فوري طور محسوس ٿيڻ لڳندا آهن. موجوده صورتحال به ان کان مختلف نظر نٿي اچي. ميزائل حملن، فوجي بيانن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سبب خطي ۾ غير يقيني صورتحال وڌي رهي آهي ۽ ڪيترائي تجزيه نگار خدشو ظاهر ڪري رهيا آهن ته جيڪڏهن هن تڪرار کي جلد ڪنٽرول نه ڪيو ويو ته اهو وڌيڪ ملڪن کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻي سگهي ٿو.
تاريخ ٻڌائي ٿي ته وچ اوڀر هميشه عالمي طاقتن جي دلچسپي جو مرڪز رهيو آهي. هن علائقي جي اهميت جو بنيادي سبب توانائي جا وسيع ذخيرا، اهم سامونڊي واپاري رستا، لنگهه ۽ اسٽريٽجڪ جغرافيائي حيثيت آهي. دنيا جي وڏي حصي کي تيل ۽ گيس جي فراهمي هن علائقي سان ڳنڍيل آهي. اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن هتي ڪا به جنگ يا بحران پيدا ٿيندو آهي ته ان جا اثر رڳو علائقي تائين محدود نه رهندا آهن پر پوري دنيا جي معيشت تي اثرانداز ٿيندا آهن. تيل جي قيمتن ۾ واڌ، واپار ۾ رڪاوٽون ۽ اسٽاڪ مارڪيٽن ۾ غير يقيني صورتحال اهڙين جنگين جا فوري نتيجا هوندا آهن.
ايران گذريل ڪيترن سالن کان پنهنجي دفاعي صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ تي ڌيان ڏئي رهيو آهي. اقتصادي پابندين ۽ عالمي دٻاءُ باوجود ايران ميزائل ٽيڪنالاجي، ڊرون نظام ۽ دفاعي حڪمت عملي ۾ نمايان ترقي حاصل ڪئي آهي. ڪيترن ماهرن جو خيال آهي ته ايران جي فوجي حڪمت عملي روايتي جنگ کان وڌيڪ غير روايتي طريقن تي ٻڌل آهي. ڊرون حملا، ميزائل نظام ۽ علائقائي اتحاد ايران جي دفاعي حڪمت عملي جا اهم حصا بڻجي چڪا آهن. ان ڪري جيڪڏهن جنگ جو دائرو وڌي ٿو ته اها صرف روايتي فوجي ٽڪراءَ تائين محدود نه رهندي بلڪه ان ۾ نيون جنگي ٽيڪنالاجيون به اهم ڪردار ادا ڪنديون.
ٻئي طرف اسرائيل به وچ اوڀر جي هڪ مضبوط فوجي طاقت طور سڃاتو وڃي ٿو. اسرائيل وٽ جديد هٿيار، مضبوط فضائي قوت ۽ جديد دفاعي نظام موجود آهن. ڪيترن سالن کان اسرائيل پنهنجي سلامتي پاليسي کي مضبوط بڻائڻ لاءِ وڏي پيماني تي فوجي سيڙپڪاري ڪندو رهيو آهي. پر جديد دور جي جنگن ۾ صرف فوجي برتري ڪڏهن ڪڏهن ڪافي ثابت نه ٿيندي آهي. ميزائل ٽيڪنالاجي، سائبر حملن ۽ غير روايتي جنگي حڪمت عملين سبب روايتي فوجي طاقت کي به نون چيلينجن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.
آمريڪا هن تڪرار ۾ هڪ اهم عالمي طاقت طور موجود آهي. وچ اوڀر ۾ آمريڪا جي فوجي موجودگي ڪيترن ڏهاڪن کان جاري آهي. آمريڪا پنهنجي اتحادي ملڪن جي سلامتي ۽ علائقي ۾ سياسي اثر برقرار رکڻ لاءِ هتي سرگرم رهيو آهي. بهرحال آمريڪا جي اندر به اهڙا حلقا موجود آهن جيڪي جنگي پاليسين تي سوال اٿارين ٿا. ڪيترن سياسي مبصرن جو خيال آهي ته مسلسل جنگي ماحول نه صرف عالمي امن لاءِ نقصانڪار آهي پر آمريڪا جي معيشت ۽ سماجي استحڪام لاءِ به چيلينج بڻجي سگهي ٿو.
موجوده تڪرار جو سڀ کان اهم پاسو معاشي اثرات آهن. جڏهن به وچ اوڀر ۾ ڇڪتاڻ وڌندي آهي ته عالمي تيل مارڪيٽ تي فوري اثر پوندو آهي. تيل جي قيمتن ۾ واڌ جو مطلب آهي ته دنيا جي ڪيترن ملڪن لاءِ توانائي مهانگي ٿي ويندي. جيڪي ملڪ توانائي جي درآمد تي ڀاڙين ٿا انهن لاءِ اهڙي صورتحال معاشي بحران جو سبب بڻجي سگهي ٿي. صنعتن جي پيداوار جا خرچ وڌي ويندا آهن، ٽرانسپورٽ مهانگي ٿي ويندي آهي ۽ نتيجي طور عام ماڻهو جي زندگي به متاثر ٿيندي آهي.
ان کان علاوه عالمي اسٽاڪ مارڪيٽن تي به اهڙين حالتن جو اثر پوندو آهي. سيڙپڪار عام طور تي جنگي حالتن ۾ محتاط ٿي ويندا آهن جنهن سبب سيڙپڪاري گهٽجي ويندي آهي. جڏهن سيڙپڪاري گهٽ ٿيندي آهي ته معاشي سرگرميون سست ٿي وينديون آهن. جيڪڏهن جنگ ڊگهي عرصي تائين جاري رهي ته اهو عالمي معيشت لاءِ هڪ وڏو خطرو بڻجي سگهي ٿو.
وچ اوڀر جي جنگن جو هڪ اهم انساني پاسو به آهي. تاريخ ٻڌائي ٿي ته جڏهن به هن علائقي ۾ وڏيون جنگيون ٿيون آهن ته لکين ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏڻ تي مجبور ٿيا آهن. پناهگيرن جا بحران پيدا ٿيا آهن، شهر تباهه ٿيا آهن ۽ سماجي استحڪام شديد متاثر ٿيو آهي. جنگ جي باهه ۾ عام ماڻهو سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيندو آهي. انهن لاءِ نه رڳو معاشي مسئلا پيدا ٿيندا آهن پر سلامتي، صحت ۽ تعليم جهڙيون بنيادي ضرورتون به خطري ۾ پئجي وينديون آهن.
موجوده صورتحال ۾ عالمي برادري لاءِ سڀ کان اهم سوال اهو آهي ته ڇا هن تڪرار کي سفارتي طريقن سان حل ڪري سگهجي ٿو يا نه. ڪيترائي ملڪ ۽ عالمي ادارا اهو سمجهن ٿا ته جيڪڏهن سفارتي ڪوششن کي اهميت ڏني وڃي ته جنگ جي شدت کي گهٽائي سگهجي ٿو. ڳالهين، ثالثي ۽ سياسي رابطا ئي اهي ذريعا آهن جيڪي وڏي تباهي کي روڪي سگهن ٿا.
وچ اوڀر جي سياست ۾ هڪ ٻيو اهم عنصر علائقائي اتحاد آهن. مختلف ملڪ پنهنجي سياسي مفادن جي بنياد تي اتحاد قائم ڪندا آهن. اهڙن اتحادين سبب ڪڏهن ڪڏهن هڪ ننڍڙو تڪرار به وڏي جنگ ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. جيڪڏهن موجوده ڇڪتاڻ وڌيڪ وڌي ٿي ته اهو خدشو موجود آهي ته خطي جا ٻيا ملڪ به سڌي يا اڻ سڌي طرح هن تڪرار ۾ شامل ٿي سگهن ٿا.
اڄ جي دنيا ۾ جنگ صرف ميدان جنگ تائين محدود نه رهي آهي. اطلاعاتي جنگ، سائبر حملا، اقتصادي پابنديون ۽ سفارتي دٻاءُ به جنگي حڪمت عملي جو حصو بڻجي چڪا آهن. اهڙي صورتحال ۾ ڪنهن به جنگ جا نتيجا صرف فوجي فتح يا شڪست تائين محدود نه هوندا آهن بلڪه انهن جا اثر معاشي، سياسي ۽ سماجي سطح تي به ڏسڻ ۾ ايندا آهن.
عالمي امن جو تقاضو اهو آهي ته طاقت جي استعمال بدران سفارتڪاري کي ترجيح ڏني وڃي. جيڪڏهن عالمي طاقتون پنهنجي سياسي مفادن کان مٿي ٿي علائقائي امن کي اهميت ڏين ته شايد هڪ وڏي جنگ کي روڪي سگهجي. تاريخ ٻڌائي ٿي ته جنگون شروع ڪرڻ آسان هوندو آهي پر انهن کي ختم ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو آهي.
وچ اوڀر اڳ ئي ڪيترين جنگين، سياسي بحرانن ۽ معاشي مسئلن مان گذري چڪو آهي. جيڪڏهن موجوده تڪرار وڌيڪ شدت اختيار ڪري ٿو ته اهو نه صرف علائقي لاءِ پر پوري دنيا لاءِ خطرناڪ ثابت ٿي سگهي ٿو. عالمي معيشت، توانائي جي فراهمي ۽ بين الاقوامي واپار سڀ هن تڪرار کان متاثر ٿي سگهن ٿا.
ان ڪري وقت جي ضرورت آهي ته عالمي برادري گڏجي اهڙا قدم کڻي جيڪي امن ۽ استحڪام کي يقيني بڻائين. سفارتي ڳالهين کي اڳتي وڌايو وڃي، تڪرارن کي ڳالهين ذريعي حل ڪيو وڃي ۽ جنگ جي باهه کي وڌيڪ ڀڙڪڻ کان روڪيو وڃي. جيڪڏهن اهڙو نه ٿيو ته موجوده تڪرار هڪ اهڙي بحران ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو جنهن جا اثر ڪيترن سالن تائين دنيا کي ڀوڳڻا پوندا.
وچ اوڀر جي هن تڪرار مان هڪ اهم سبق به ملي ٿو ته جديد دنيا ۾ امن ۽ استحڪام صرف فوجي طاقت سان قائم نٿو رهي سگهي. سياسي حڪمت عملي، معاشي استحڪام ۽ سفارتي بصيرت گڏجي ئي ڪنهن خطي کي جنگ کان بچائي سگهن ٿا. جيڪڏهن عالمي اڳواڻن وقت سر دانشمندي جو مظاهرو ڪيو ته شايد دنيا هڪ وڏي تباهي کان بچي سگهي ٿي، ٻي صورت ۾ جنگ جي باهه نه صرف وچ اوڀر پر پوري دنيا کي پنهنجي لپيٽ ۾ وٺي سگهي ٿي۔
