غلام مصطفيٰ جمالي
6 سيپٽمبر پاڪستان جي تاريخ جو اهو ڏينهن آهي، جيڪو رڳو ڪئلينڊر تي لکيل هڪ تاريخ نه، پر قرباني، بهادري، حب الوطني ۽ قومي اتحاد جي هڪ اهڙي داستان جو نالو آهي، جنهن کي هر سال ياد ڪرڻ سان قوم کي پنهنجي ماضيءَ سان گڏ پنهنجي حال ۽ مستقبل ڏانهن به ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو. هي ڏينهن 1965ع جي جنگ دوران وطن جي دفاع لاءِ پنهنجون جانيون قربان ڪندڙ شهيدن، غازين ۽ انهن جي خاندانن کي خراج عقيدت پيش ڪرڻ جو ڏينهن آهي. 6 سيپٽمبر جو ڏينهن اسان کي ياد ڏياري ٿو ته قومن جي زندگيءَ ۾ اهڙا لمحا به ايندا آهن، جڏهن انهن کي پنهنجي بقا، آزادي ۽ خودمختياري لاءِ هڪ آواز ٿي بيهڻو پوندو آهي.
1965ع ۾ جڏهن پاڪستان کي جنگ جي صورتحال کي منهن ڏيڻو پيو، تڏهن ملڪ جي فوجي جوانن سان گڏ عام ماڻهن به پنهنجي وطن سان وفاداري ۽ اتحاد جو اهڙو مثال قائم ڪيو، جيڪو تاريخ جو حصو بڻجي ويو. سرحدن تي سپاهي دشمن جي مقابلي ۾ بيٺا رهيا، جڏهن ته شهرن، ڳوٺن ۽ گهٽين ۾ عام ماڻهو به پنهنجي فوج ۽ وطن سان گڏ بيٺل نظر آيا. ڪنهن پنهنجي رت جو عطيو ڏنو، ڪنهن زخمين جي مدد ڪئي، ڪنهن دعائن جا هٿ بلند ڪيا ته ڪنهن پنهنجي گهر جا دروازا ملڪ جي ضرورت وقت کولي ڇڏيا. اهو جذبو ئي قومن کي مشڪل وقت ۾ طاقت ڏيندو آهي.
دفاع جو ڏينهن حقيقت ۾ صرف جنگ جي يادگار ڏينهن جو نالو نه آهي، پر اهو ڏينهن اسان کان اهو سوال به ڪري ٿو ته اسان پنهنجي وطن لاءِ اڄ ڇا ڪري رهيا آهيون؟ ڇا وطن سان محبت رڳو جهنڊا لهرائڻ، قومي گيت ٻڌڻ ۽ جذباتي تقريرون ڪرڻ تائين محدود آهي يا ان محبت جو ڪو عملي روپ به آهي؟ جيڪڏهن ڪنهن ملڪ جو شهري ايمانداري سان پنهنجو فرض ادا ڪري ٿو، قانون جي عزت ڪري ٿو، پنهنجي ٻار کي تعليم ڏياري ٿو، عوامي ملڪيت جي حفاظت ڪري ٿو، ڪرپشن کان پاسو ڪري ٿو ۽ پنهنجي ملڪ جي ترقي لاءِ محنت ڪري ٿو ته اهو به پنهنجي وطن جي دفاع ۾ حصو وجهي رهيو آهي.
اڄ جي دنيا 1965ع واري دنيا کان تمام گهڻي مختلف آهي. ان وقت جنگ جا خطرا گهڻو ڪري سرحدن، ٽينڪن، جهازن ۽ توپن سان لاڳاپيل هئا، پر اڄ جنگ جا طريقا تبديل ٿي چڪا آهن. هاڻي دشمن صرف سرحد پار کان نه ايندو آهي، پر ڪوڙ، افواهن، نفرت، انتهاپسندي، غلط معلومات ۽ سماجي انتشار ذريعي به قومن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش ڪري سگهجي ٿي. اهڙي صورتحال ۾ باشعور قوم لاءِ قلم، علم، تعليم ۽ سچ به دفاع جا اهم هٿيار بڻجي وڃن ٿا.
پاڪستان کي اڄ دهشتگردي، معاشي مشڪلاتن، بيروزگاري، مهانگائي، سياسي ڇڪتاڻ، سماجي ورهاست ۽ غلط معلومات جهڙن ڪيترن ئي چئلينجن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انهن مان هر هڪ چئلينج قومي سلامتي تي اثر وجهي سگهي ٿو. جيڪڏهن عوام معاشي پريشاني ۾ مبتلا هجي، نوجوانن کي مستقبل نظر نه اچي، ادارن تي اعتماد گهٽجي وڃي ۽ معاشرو نفرتن ۾ ورهائجي وڃي ته پوءِ ملڪ کي اندروني طور مضبوط رکڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو. تنهنڪري قومي دفاع جو تصور هاڻي رڳو سرحدن تائين محدود نه ٿو رهي.
مضبوط ملڪ لاءِ مضبوط فوج ضروري آهي، پر مضبوط فوج سان گڏ مضبوط معيشت به ضروري آهي. مضبوط دفاع لاءِ جديد هٿيار گهربل آهن، پر انهن هٿيارن کي هلائڻ لاءِ مضبوط معيشت، علم ۽ ٽيڪنالاجي به گهربل آهي. جيڪڏهن اسان پنهنجي اسڪولن، اسپتالن، يونيورسٽين، صنعتن ۽ زراعت کي مضبوط نه ڪنداسين ته رڳو نعرا ڪنهن ملڪ کي طاقتور نٿا بڻائي سگهن. ملڪ جي اصل طاقت ان جي عوام هوندي آهي، ۽ باشعور، تعليم يافته، محنتي ۽ متحد عوام ڪنهن به ملڪ لاءِ سڀ کان وڏو دفاع هوندو آهي.
6 سيپٽمبر اسان کي قومي يڪجهتي جو سبق پڻ ڏئي ٿو. اختلاف جمهوريت جو حصو آهن، سياسي سوچن ۾ فرق به فطري ڳالهه آهي، پر قومي مفاد تي اختلافن کي ايترو وڌائڻ مناسب ناهي جو معاشرو ئي ورهائجي وڃي. سياست ايندي ويندي رهندي، حڪومتون تبديل ٿينديون رهنديون، پارٽيون مضبوط ۽ ڪمزور ٿينديون رهنديون، پر ملڪ قائم رهندو. تنهنڪري سياسي اختلافن کان مٿانهون ٿي پاڪستان جي سلامتي، خودمختياري ۽ استحڪام کي اوليت ڏيڻ هر ڌر جي ذميواري آهي.
شهيدن جو ذڪر ايندي ئي ذهن ۾ انهن مائرن جون تصويرون اچن ٿيون، جن پنهنجي جوان پٽن کي وطن جي حفاظت لاءِ موڪليو ۽ پوءِ سندن واپسيءَ جو انتظار نه، پر سندن شهادت جي خبر ٻڌي. انهن پيئرن جو تصور سامهون اچي ٿو، جن پنهنجي ٻچن کي وطن تي قربان ٿيندي ڏٺو. انهن زالن ۽ ٻارن جي اکين ۾ لڙڪ نظر اچن ٿا، جن پنهنجا پيارا وڃايا، پر وطن جي خاطر سندن قرباني کي قبول ڪيو. شهيدن جا خاندان اسان جي قومي تاريخ جو هڪ اهڙو حصو آهن، جن کي رڳو هڪ ڏينهن گلن جا هار پارائڻ بدران سڄو سال عزت، سهارو ۽ تحفظ ڏيڻ گهرجي.
اسان کي اهو به سمجهڻ گهرجي ته شهيدن کي خراج عقيدت پيش ڪرڻ جو بهترين طريقو صرف سندن نالا ورجائڻ ناهي. اصل خراج اهو آهي ته اسان ان ملڪ کي بهتر بڻايون، جنهن لاءِ انهن پنهنجون جانيون ڏنيون. جيڪڏهن هڪ شهيد پنهنجي جان ڏئي ملڪ جي سرحد بچائي ۽ اسان پنهنجي روزمره زندگيءَ ۾ ڪرپشن، ناانصافي، نفرت ۽ قانون جي ڀڃڪڙي کي عام ڪري ڇڏيون ته پوءِ اسان کي پنهنجي قومي ذميواري تي ٻيهر سوچڻ گهرجي.
پاڪستان جي دفاع ۾ صحافت جو ڪردار به انتهائي اهم آهي. صحافي جو قلم جيڪڏهن سچ لاءِ استعمال ٿئي، عوام جي مسئلن کي اجاگر ڪري ۽ ڪوڙ، نفرت ۽ افواهن جي مقابلي ۾ حقيقت عوام تائين پهچائي ته اهو قلم به ملڪ جي دفاع جو حصو بڻجي سگهي ٿو. پر جيڪڏهن قلم کي ذاتي مفاد، نفرت يا ڪوڙ پکيڙڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي ته اهو معاشري کي مضبوط ڪرڻ بدران ڪمزور ڪري سگهي ٿو. ان ڪري صحافت ۾ به ذميواري، سچائي ۽ قومي مفاد جي ضرورت آهي.
اسان جي نوجوان نسل لاءِ 6 سيپٽمبر جو پيغام اڃا وڌيڪ اهم آهي. نوجوان ڪنهن به ملڪ جو مستقبل هوندا آهن. جيڪڏهن نوجوان علم، تحقيق، هنر ۽ ٽيڪنالاجي ڏانهن ويندا ته پاڪستان جو مستقبل روشن ٿي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن انهن کي مايوسي، نفرت ۽ انتهاپسندي ڏانهن ڌڪيو ويو ته ملڪ جي اندروني طاقت ڪمزور ٿيندي. تنهنڪري نوجوانن کي صرف ماضيءَ جي جنگين جون ڪهاڻيون ٻڌائڻ ڪافي ناهي، انهن کي اهو به ٻڌائڻو پوندو ته اڄ جي دنيا ۾ پاڪستان کي مضبوط ڪرڻ لاءِ علم، سائنس، معيشت ۽ اخلاقي ڪردار جي ضرورت آهي.
6 سيپٽمبر جو ڏينهن جنگ جي تباهيءَ کي به ياد ڪرڻ جو موقعو آهي. جنگ ۾ صرف سپاهي ناهن مرندا، پر خاندان اجڙندا آهن، شهر متاثر ٿيندا آهن، معيشت کي نقصان پهچندو آهي ۽ نسلن تائين ان جا اثر رهندا آهن. تنهنڪري دفاع جي طاقت جو مقصد جنگ کي وڌائڻ نه، پر دشمن کي اهو احساس ڏيارڻ هجڻ گهرجي ته پاڪستان پنهنجي دفاع جي صلاحيت رکي ٿو ۽ پنهنجي خودمختياري تي ڪنهن به قسم جو سمجهوتو قبول نه ڪندو. ساڳئي وقت امن جي اهميت کي به نظرانداز نٿو ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ ته حقيقي ڪاميابي اها آهي، جنهن ۾ ملڪ محفوظ به هجي ۽ عوام امن سان زندگي به گذاري سگهي.
اڄ جڏهن اسان 6 سيپٽمبر ملهائي رهيا آهيون ته اسان کي پنهنجي شهيدن کي سلام پيش ڪرڻ سان گڏ پاڻ کان اهو سوال ڪرڻ گهرجي ته ڇا اسان انهن جي خوابن واري پاڪستان ڏانهن وڌي رهيا آهيون؟ ڇا اسان پنهنجي ٻارن کي اهڙو ملڪ ڏئي رهيا آهيون، جتي تعليم، انصاف، روزگار ۽ امن موجود هجي؟ ڇا اسان پنهنجي اختلافن کي وساري قومي مسئلن تي گڏ بيهي سگهون ٿا؟ ڇا اسان پنهنجي حصي جي ذميواري ايمانداري سان ادا ڪري رهيا آهيون؟
پاڪستان جو دفاع سرحدن تي سپاهي ڪندو آهي، پر ملڪ جي اندر ان دفاع کي مضبوط ڪرڻ جي ذميواري اسان سڀني جي آهي. استاد پنهنجي شاگرد کي علم ڏئي دفاع ڪري ٿو، ڊاڪٽر پنهنجي مريض جو علاج ڪري دفاع ڪري ٿو، هاري پنهنجي زمين ۾ اناج پيدا ڪري دفاع ڪري ٿو، مزدور پنهنجي محنت سان معيشت کي اڳتي وڌائي دفاع ڪري ٿو، واپاري ايمانداري سان ڪاروبار ڪري دفاع ڪري ٿو ۽ صحافي سچ لکي دفاع ڪري ٿو. جڏهن هر ماڻهو پنهنجي ذميواري ايمانداري سان ادا ڪندو ته ملڪ اندر کان مضبوط ٿيندو.
6 سيپٽمبر رڳو ماضيءَ کي ياد ڪرڻ جو ڏينهن نه، پر مستقبل لاءِ عهد ڪرڻ جو ڏينهن آهي. هي ڏينهن اسان کي ٻڌائي ٿو ته قربانيون تڏهن ئي معنيٰ رکن ٿيون، جڏهن ايندڙ نسلون انهن قربانين جي قدر ڪن. شهيدن جو رت اسان کان رڳو نعرا نٿو گهري، اهو اسان کان ڪردار گهري ٿو. اهو اسان کان اتحاد گهري ٿو، ايمانداري گهري ٿو، قانون جي پاسداري گهري ٿو ۽ اهڙو پاڪستان گهري ٿو، جنهن تي هر شهيد جو روح فخر ڪري سگهي.
اڄ انهن شهيدن کي سلام، جن پنهنجي جواني وطن جي نالي ڪري ڇڏي. انهن غازين کي سلام، جن بهادريءَ سان دشمن جو مقابلو ڪيو. انهن مائرن کي سلام، جن پنهنجا لخت جگر وطن تي قربان ڪيا. انهن خاندانن کي سلام، جن پنهنجي ذاتي ڏک کان مٿانهون ٿي قومي فرض کي قبول ڪيو.
۽ اڄ اسان کي پاڻ سان هڪ واعدو ڪرڻو پوندو ته پاڪستان کي رڳو لفظن ۾ نه، پر پنهنجي عمل سان مضبوط ڪنداسين. نفرت جي جاءِ تي محبت، ورهاست جي جاءِ تي اتحاد، نااميدي جي جاءِ تي اميد، ناانصافي جي جاءِ تي انصاف ۽ خودغرضي جي جاءِ تي قومي مفاد کي ترجيح ڏينداسين.
ڇو ته شهيدن جو اصل يادگار رڳو قبرستان ۾ ناهي، شهيدن جو اصل يادگار اهو پاڪستان آهي، جيڪو مضبوط، خوددار، پرامن، خوشحال ۽ باوقار هجي.
6 سيپٽمبر تي جڏهن قومي جهنڊو لهرائي، شهيدن کي سلام پيش ڪريون ته هڪ لمحي لاءِ پنهنجي دل تي هٿ رکي اهو سوال ضرور ڪريون: جنهن پاڪستان لاءِ ڪنهن پنهنجي جان ڏني، ڇا اسان ان پاڪستان لاءِ پنهنجو فرض ادا ڪري رهيا آهيون؟
جيڪڏهن اسان ان سوال جو جواب پنهنجي عمل سان ”ها“ ۾ ڏئي سگهياسين ته پوءِ 6 سيپٽمبر رڳو دفاع جو ڏينهن نه رهندو، پر اهو قومي ڪردار، اتحاد ۽ ذميواريءَ جو ڏينهن بڻجي ويندو.
شهيدن جو رت اسان جو قرض آهي، پاڪستان اسان جي ذميواري آهي، ۽ ان جي حفاظت اسان سڀني جو فرض آهي.
