حاڪم علي چانڊيو
اسلامي تاريخ جي افق تي ڪي اهڙا نالا آهن جيڪي صرف شخصيتون نه پر اصول، ڪردار ۽ انصاف جي زنده علامت بڻجي وڃن ٿا. انهن مان هڪ درخشنده نالو حضرت علي ابن ابي طالب جو آهي. جڏهن 21 رمضان اچي ٿو ته تاريخ جي ورقن مان هڪ درد ڀريو منظر اڀري ٿو اهو ڏينهن جڏهن عدل، علم ۽ بهادري جو هڪ روشن مينار زخمن سان چُور ٿي دنيا کان رخصت ٿيو. حضرت عليؓ جي شهادت صرف هڪ فرد جي وفات نه هئي، پر اهو واقعو اسلامي تاريخ جي انهن گهڙين مان آهي جنهن ۾ هڪ عظيم حڪمران، هڪ عادل قاضي، هڪ زاهد انسان ۽ هڪ بي مثال مجاهد جو باب بند ٿيو. پر سوال اهو آهي ته ڇا حضرت عليؓ صرف تاريخ جو باب آهن يا اڄ جي دنيا لاءِ به هڪ زنده پيغام؟ جڏهن اسين سندن زندگيءَ تي نظر وجهون ٿا ته محسوس ٿئي ٿو ته عليؓ صرف ماضي جو قصو نه پر حال ۽ مستقبل جي رهنمائي آهن. حضرت عليؓ جي شخصيت کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته سندن مقام کي سڃاتو وڃي. اهي رسول خدا حضرت محمد ﷺ جا سئوٽ، نياڻو ۽ ساٿي هئا. ننڍپڻ کان ئي رسول الله ﷺ جي تربيت ۾ رهيا ۽ اسلام جي شروعاتي ڏينهن ۾ حق جي آواز تي سڀ کان اڳ لبیک چوڻ وارن مان هئا. بهادري جو اهو عالم هو جو جنگين ۾ سندن تلوار دشمنن لاءِ خوف جي علامت بڻجي ويندي هئي، پر ساڳي وقت سندن دل ۾ رحم، شفقت ۽ انصاف جو هڪ سمنڊ موجزن هوندو هو. تاريخ ٻڌائي ٿي ته عليؓ جو ڪردار تلوار جي طاقت سان نه پر اصولن جي عظمت سان سڃاتو ويندو هو. سندن شخصيت ۾ بهادري، علم، تقويٰ ۽ عدل جو اهڙو سنگم هو جيڪو ڪنهن به حڪمران لاءِ مثالي معيار بڻجي سگهي ٿو.
حضرت عليؓ جي خلافت جو دور مختصر ضرور هو، پر ان دور ۾ انصاف جو جيڪو معيار قائم ٿيو اهو تاريخ ۾ سنهري اکرن سان لکيل آهي. عليؓ جي دربار ۾ امير ۽ غريب لاءِ هڪجهڙا قانون هئا. بيت المال کي عوام جي امانت سمجهيو ويندو هو، نه ڪنهن حڪمران جي ذاتي خزاني طور. مشهور واقعو آهي ته جڏهن سندن ڀاءُ عقیل بيت المال مان اضافي مدد گهري ته عليؓ کيس به انڪار ڪري ڇڏيو. انهن گرم لوهه جي ٽڪري کي هٿ ۾ کڻي چيو ته “عقیل! تون دنيا جي باهه کان ڊڄين ٿو پر مون کي قيامت جي باهه ۾ ڌڪڻ چاهين ٿو؟” اهو واقعو رڳو هڪ قصو نه پر حڪمراني جو هڪ معيار آهي. اڄ جڏهن اقتدار جي ايوانن ۾ دولت ۽ طاقت جي راند هلي ٿي ته عليؓ جي عدالت جو تصور ڪنهن خواب جهڙو لڳي ٿو. جيڪڏهن حڪمران عليؓ جي اصولن جو هڪ ذرو به اختيار ڪن ته معاشرا ناانصافين جي اوندهه مان نڪري روشني ڏانهن وڌي سگهن ٿا.
حضرت عليؓ جي زندگيءَ جو هڪ ٻيو روشن پهلو سندن سادگي ۽ تقويٰ هئي. اهي هڪ عظيم اسلامي سلطنت جا حڪمران هئا، پر سندن زندگي ڪنهن عام انسان کان مختلف نه هئي. کاڌو سادو، لباس سادو ۽ طرز زندگي نهايت سادي هئي. تاريخ ٻڌائي ٿي ته رات جي اونداهي ۾ حضرت عليؓ شهر جي گهٽين ۾ نڪري ماڻهن جي حالتن جو جائزو وٺندا هئا. يتيم ٻارن جي سر تي هٿ رکندا، مسڪينن لاءِ کاڌو کڻي ويندا ۽ بيوه عورتن جي مدد ڪندا. اها حڪمراني نه پر خدمت جو نمونو هو. اڄ جي دنيا ۾ اقتدار اڪثر شان و شوڪت ۽ پروٽوڪول جو نالو بڻجي چڪو آهي، پر عليؓ جي زندگي ٻڌائي ٿي ته اصل حڪمران اهو آهي جيڪو عوام جي درد کي پنهنجو درد سمجهي.
حضرت عليؓ کي اسلامي علمي روايت ۾ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو پڻ چيو وڃي ٿو. ڪيترائي صحابه ۽ تابعين سندن علم مان فيض حاصل ڪندا هئا. سندن قولن ۾ حڪمت جا اهڙا موتي ملن ٿا جيڪي صدين کان انسانيت لاءِ رهنمائي بڻيل آهن. هڪ مشهور قول آهي “انسان جو اصل قدر سندس عقل ۽ اخلاق ۾ آهي.” عليؓ جو علم صرف ڪتابي نه پر عملي هو. عدالت ۾ سندن فيصلا انصاف جي اعليٰ مثال طور پيش ڪيا ويندا آهن. جڏهن ڪنهن مسئلي ۾ اختلاف پيدا ٿيندو هو ته سندن فيصلو آخري ۽ عادلانه سمجهيو ويندو هو. عليؓ جي علمي عظمت جو اندازو ان ڳالهه مان به لڳائي سگهجي ٿو ته ڪيترن اسلامي علوم جي بنياد سندن تعليمات مان نڪتل آهي. اهو ئي سبب آهي جو عليؓ کي علم ۽ دانائي جو مينار سڏيو ويندو آهي.
پر تاريخ جي اها روشن شخصيت به سازشن ۽ نفرتن جي طوفان کان محفوظ نه رهي. خلافت جي دور ۾ سياسي تڪرارن ۽ فتني جي باهه اسلامي معاشري کي گهيرو ڪري ورتو. آخرڪار 19 رمضان جي صبح هڪ دردناڪ واقعو پيش آيو جڏهن عبدالرحمن ابن ملجم نالي شخص مسجد ڪوفه ۾ فجر جي نماز دوران زهر آلود تلوار سان حملو ڪيو. اهو وار صرف هڪ انسان تي نه پر عدل ۽ انصاف جي هڪ عظيم علامت تي هو. عليؓ زخمي حالت ۾ به صبر ۽ حوصلو جو مظاهرو ڪيو. ٻن ڏينهن تائين زخمن سان جدوجهد ڪرڻ کان پوءِ 21 رمضان تي اهو عظيم انسان دنيا مان رخصت ٿي ويو. سندن شهادت اسلامي تاريخ جو هڪ اهڙو الميو آهي جيڪو هر سال مسلمانن جي دلين کي غمگين ڪري ڇڏي ٿو.
حضرت عليؓ جي زندگيءَ جا آخري لمحات به انسانيت لاءِ نصيحتن سان ڀريا هئا. زخمي حالت ۾ به سندن زبان تي الله جو ذڪر ۽ انسانيت جي فلاح جي ڳالهه هئي. پنهنجي اولاد ۽ ساٿين کي وصيت ڪئي ته الله کان ڊڄو، نماز کي قائم رکو، يتيم ۽ مسڪينن جو خيال رکو ۽ ظلم کان پاسو ڪريو. اهو منظر تاريخ جي انهن لمحن مان آهي جڏهن هڪ زخمي حڪمران به اقتدار جي ڳالهه نه پر اخلاق ۽ انصاف جي ڳالهه ڪري رهيو هو. عليؓ جو پيغام واضح هو: طاقت عارضي آهي پر انصاف دائمي آهي. اڄ جڏهن دنيا سياسي بحرانن، معاشي ناانصافين ۽ اخلاقي زوال جي ور چڙهيل آهي ته حضرت عليؓ جي زندگي هڪ روشن چراغ وانگر سامهون اچي ٿي. سندن ڪردار ٻڌائي ٿو ته حڪمراني طاقت سان نه پر اصولن سان قائم ٿيندي آهي. جيڪڏهن معاشرا عليؓ جي عدل، سادگي ۽ علم جي روايت کي اپنائين ته نفرتن جي جاءِ تي انصاف، ۽ ظلم جي جاءِ تي امن پيدا ٿي سگهي ٿو. افسوس اهو آهي ته اسين حضرت عليؓ جو نالو ته احترام سان وٺون ٿا، پر سندن اصولن کي پنهنجي زندگيءَ ۾ شامل ڪرڻ لاءِ تيار ناهيون.
21 رمضان جو ڏينهن صرف هڪ تاريخي يادگار نه پر هڪ سوال به آهي ڇا اسان حضرت عليؓ جي تعليمات مان ڪجهه سکيو آهي؟ ڇا اسان انصاف، سچائي ۽ انسانيت جي انهن اصولن کي پنهنجي معاشري ۾ زنده رکڻ لاءِ تيار آهيون؟ جيڪڏهن جواب ها آهي ته پوءِ حضرت عليؓ جي شهادت رڳو ماتم جو موضوع نه رهندي پر هڪ تحريڪ بڻجي ويندي. اها تحريڪ جيڪا انسان کي ظلم کان نفرت ڪرڻ ۽ انصاف لاءِ بيهڻ سيکاري ٿي.
حضرت عليؓ جي زندگي هڪ روشن پيغام آهي ته اقتدار جي اصل طاقت انصاف ۾ آهي، نه تلوار ۾؛ اخلاق ۾ آهي، نه طاقت جي نمائش ۾. جڏهن 21 رمضان جو چنڊ اڀري ٿو ته تاريخ اسان کي ياد ڏياري ٿي ته عدل جو اهو سج جنهن ڏينهن لٿو هو، ان جي روشني اڄ به دنيا کي راه ڏيکاري سگهي ٿي بس شرط اهو آهي ته اسين ان روشني کي ڏسڻ ۽ قبول ڪرڻ لاءِ تيار هجون.
