ڊاڪٽر نظر حسين
دنيا جي تاريخ اهڙين بي شمار ڪهاڻين سان ڀري پئي آهي، جتي ڪمزور ۽ طاقتور آمهون سامهون بيٺا آهن۔ گهڻو ڪري ظاهري طور طاقتور وٽ لشڪر، دولت، اثر رسوخ ۽ اختيار هوندو آهي، جڏهن ته ڪمزور وٽ صرف سچ، ايمان ۽ حوصلا هوندا آهن۔ اهڙي مقابلي ۾ اڪثر ڏٺو ويو آهي ته نقصان ڪمزور جو ٿيندو آهي، ايتري قدر جو ڪمزور پنهنجي جان به قربان ڪري ويهندو آهي۔ پر تاريخ جو انصاف ظاهري طاقت تي نه، پر حق ۽ سچ تي ٿيندو آهي۔ آخر ۾ اهو نه ڏٺو ويندو آهي ته ڪنهن وٽ وڌيڪ هٿيار هئا يا ڪنهن وٽ وڏو لشڪر هو؛ اهو ڏٺو ويندو آهي ته حق تي ڪير هو۔
انساني سماج ۾ طاقت جو تصور گهڻو ڪري جسماني قوت، مالي برتري يا سياسي اختيار سان ڳنڍيو ويندو آهي۔ پر حقيقي طاقت انهن قدرن ۾ لڪل هوندي آهي، جيڪي ضمير کي زنده رکندا آهن۔ جڏهن ڪو ڪمزور شخص يا قوم ظالم جي سامهون بيهي ٿي، تڏهن اها صرف هڪ جسماني جنگ نه هوندي، پر اها اخلاقي جنگ هوندي آهي۔ اهڙي جنگ ۾ شڪست به عزت بڻجي ويندي آهي ۽ قرباني به ڪاميابي جو استعارو بڻجي ويندي آهي۔ اصولن تي بيهڻ ئي اصل بهادري آهي۔
ڪربلا جو واقعو ان ئي اخلاقي سچ جو سڀ کان وڏو مثال آهي۔ ظاهري لحاظ کان هڪ پاسي طاقتور حڪمران هو ۽ ٻئي پاسي هڪ ننڍڙو قافلو، جنهن وٽ نه وڏو لشڪر هو ۽ نه ئي دنياوي طاقت۔ پر وقت ثابت ڪيو ته طاقت جي تعريف بدلجي وئي۔ جنهن وٽ فوج هئي، اهو تاريخ جي عدالت ۾ بي نقاب ٿيو؛ جنهن وٽ سچ هو، اهو امر ٿي ويو۔ ڪربلا جو درس اهو ئي آهي ته ظالم ۽ ناانصافي ڪندڙ جي خلاف بي خوف ٿي وڙهڻ گهرجي، ڇو ته فتح ۽ شڪست جو معيار صرف ظاهري نتيجو نه هوندو آهي، پر اصولن تي ثابت قدم رهڻ هوندو آهي۔
اسان جي سماج ۾ اڪثر ماڻهو طاقتور کي ڏسي خاموش ٿي وڃن ٿا۔ جڏهن ڪو وڏو عهديدار، بااثر شخص يا گهڻي تعداد ۾ موجود گروهه سامهون اچي ٿو، ته ڪيترائي ماڻهو سچ چوڻ کان ڊڄن ٿا۔ اهو ڊپ دراصل بي ضميري ۽ بزدلي جي علامت آهي۔ ايمان جي طاقت اها آهي ته انسان اڪيلو هوندي به سچ تي قائم رهي۔ جيڪڏهن ضمير زنده هجي ته ماڻهو کي لشڪر جي ضرورت نه پوندي؛ سندس سچ ئي سندس طاقت بڻجي ويندو آهي۔
تاريخ جا ورق رڳو ڪربلا تائين محدود ناهن۔ هر دور ۾ اهڙا مثال ملن ٿا، جتي حق جي آواز کي دٻائڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر آخرڪار سچ ئي غالب آيو۔ جڏهن به ڪنهن سماج ۾ ظلم وڌيو آهي، تڏهن ڪجهه ماڻهن همت ڪري آواز اٿاريو آهي۔ اهي ماڻهو شروعات ۾ اڪثر اڪيلائي جو شڪار ٿيا، پر سندن ثابت قدمي سماج لاءِ تبديلي جو سبب بڻجي۔ اهي ئي ماڻهو تاريخ ۾ روشن ستارن وانگر ياد ڪيا وڃن ٿا۔
اسان جي روزمره زندگيءَ ۾ به ڪمزور ۽ طاقتور جي جنگ جاري رهي ٿي۔ ڪڏهن اهو مقابلو آفيس جي ماحول ۾ نظر اچي ٿو، جتي هڪ ايماندار ملازم بااثر ماڻهن جي سامهون سچ ڳالهائڻ جي جرئت ڪري ٿو۔ ڪڏهن اهو مقابلو ڳوٺ يا شهر ۾ ٿيندو آهي، جتي ڪو غريب ماڻهو پنهنجي حق لاءِ وڏيرن يا اثرائتن ماڻهن جي سامهون بيهي ٿو۔ ڪڏهن اهو مقابلو عدالتن ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو، جتي انصاف لاءِ جدوجهد ڪئي وڃي ٿي۔ هر هنڌ سوال اهو ئي هوندو آهي: ڇا اسان طاقت ڏسي خاموش رهنداسين يا سچ جو ساٿ ڏينداسين؟
ظلم جي سامهون خاموش رهڻ به هڪ قسم جي شرڪت آهي۔ جڏهن سماج جا باشعور ماڻهو خاموش ٿي وڃن ٿا، تڏهن ظالم وڌيڪ مضبوط ٿيندو آهي۔ جيڪڏهن ڪمزور کي خبر هجي ته ڪو به سندس آواز ٻڌڻ وارو ناهي، ته هو مايوسي جو شڪار ٿي وڃي ٿو۔ ان ڪري سماج جي ذميواري آهي ته هو ڪمزور جو ساٿ ڏئي ۽ ظالم کي چئلينج ڪري۔ انصاف جو نظام تڏهن مضبوط ٿيندو آهي، جڏهن ماڻهو بي خوف ٿي سچ جي حمايت ڪن ٿا۔
طاقت جي نشي ۾ مبتلا ماڻهو اڪثر سمجهندا آهن ته سندن اقتدار هميشه رهندو۔ پر تاريخ ٻڌائي ٿي ته ڪا به طاقت دائمي ناهي۔ وڏا وڏا بادشاهه، حڪمران ۽ سلطنتون وقت جي وهڪري ۾ گم ٿي ويون، پر سچ ۽ اصول زنده رهيا۔ اهو ئي سبب آهي جو قومون پنهنجن شهيدن ۽ سچن اڳواڻن کي عزت سان ياد ڪن ٿيون، جڏهن ته ظالمن جا نالا نفرت سان ورتا وڃن ٿا۔
اسان جي تعليمي نظام کي به اهو سبق سيکارڻ گهرجي ته اصل بهادري ڇا آهي۔ بهادري رڳو هٿيار کڻڻ جو نالو نه، پر سچ چوڻ ۽ انصاف لاءِ بيهڻ جو نالو آهي۔ جيڪڏهن نوجوان نسل کي اهو سيکاريو وڃي ته ايمان جي طاقت هر دنياوي طاقت کان وڏي آهي، ته پوءِ معاشرو وڌيڪ مضبوط ٿيندو۔ نصاب ۾ اهڙا سبق شامل ٿيڻ گهرجن، جيڪي اخلاقي قدرن کي اجاگر ڪن ۽ شاگردن ۾ خود اعتمادي پيدا ڪن۔
ميڊيا جو ڪردار به انتهائي اهم آهي۔ جيڪڏهن ميڊيا سچ کي اجاگر ڪري ۽ ظلم کي بي نقاب ڪري، ته سماج ۾ شعور وڌي ٿو۔ پر جيڪڏهن ميڊيا به طاقت جي دٻاءَ هيٺ اچي وڃي، ته پوءِ سچ جو آواز ڪمزور ٿي وڃي ٿو۔ ان ڪري صحافت کي آزادي ۽ ذميواري ٻنهي جي ضرورت آهي۔ صحافي جڏهن بي خوف ٿي قلم کڻن ٿا، تڏهن هو سماج لاءِ روشني جو ڪم ڪن ٿا۔
بدقسمتي سان صحافت، جيڪا سماج جي راهنمائي ۽ سچ جي اظهار جو ذريعو هئڻ گهرجي، ڪجهه هنڌن تي بليڪ ميلنگ جي ڪاريڪاروبار ۾ تبديل ٿيندي نظر اچي ٿي۔ جڏهن قلم امانت بدران مفاد لاءِ استعمال ٿئيٿو ته نه رڳو صحافت جو وقار متاثر ٿئيٿو، پر عوام جو اعتماد به ٽٽي پوي ٿو۔ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته صحافت کي ٻيهر پنهنجي اصل مقصد ـ سچائي، ايمانداري ۽ عوامي ڀلائي ـ ڏانهن واپس آندو وڃي۔
ڪربلا جو پيغام رڳو ماضي جو قصو ناهي، پر حال ۽ مستقبل لاءِ به راهنمائي آهي۔ اهو پيغام ٻڌائي ٿو ته جيڪڏهن توهان سچ تي آهيو، ته توهان جي هار به جيت آهي۔ ڇو ته توهان پنهنجي ضمير کي زنده رکيو آهي۔ ۽ جيڪڏهن ڪو ظالم پنهنجي طاقت تي فخر ڪري ٿو، ته سندس فتح به عارضي آهي۔ وقت جي عدالت ۾ فيصلو هميشه حق جي حق ۾ ٿيندو آهي۔
اسان کي پنهنجي اندر جي خوف کي شڪست ڏيڻ گهرجي۔ خوف اڪثر مفادن سان جڙيل هوندو آهي۔ ماڻهو ڊڄن ٿا ته سندن نوڪري نه وڃي، سندن ڪاروبار متاثر نه ٿئي، يا سندن سماجي حيثيت گهٽ نه ٿئي۔ پر جيڪڏهن سماج جو هر فرد صرف پنهنجي مفاد بابت سوچيندو، ته پوءِ انصاف جو تصور ختم ٿي ويندو۔ قرباني ۽ حوصلي کان سواءِ ڪا به وڏي تبديلي ممڪن ناهي۔
اها به حقيقت آهي ته هر ماڻهو کان وڏي قرباني جي اميد نٿي ڪري سگهجي، پر گهٽ ۾ گهٽ سچ جي حمايت ڪرڻ ته ممڪن آهي۔ جيڪڏهن ڪو ماڻهو ظالم جو ساٿ ڏيڻ کان انڪار ڪري، ته اهو به هڪ وڏو قدم آهي۔ خاموشي ٽوڙڻ ئي پهريون قدم آهي۔ جڏهن آواز گڏ ٿيندا آهن، تڏهن طاقت جو توازن بدلجي ويندو آهي۔
سماج ۾ انصاف جي قيام لاءِ قانون جو احترام به ضروري آهي۔ پر قانون تڏهن اثرائتو ٿيندو آهي، جڏهن ان تي ايمانداري سان عمل ڪيو وڃي۔ جيڪڏهن قانون کي به طاقتور پنهنجي مفاد لاءِ استعمال ڪن، ته پوءِ عوام جو اعتماد ختم ٿي وڃي ٿو۔ ان ڪري ادارن جي مضبوط ٿيڻ لاءِ ضروري آهي ته انهن ۾ شفافيت ۽ احتساب هجي۔
آخرڪار، ڪمزور ۽ طاقتور جي جنگ جو اصل نتيجو انگن اکرن سان نه، پر اصولن سان ماپيو ويندو آهي۔ جيڪڏهن ڪو شخص يا قوم سچ تي آهي، ته سندس قرباني بيڪار ناهي ويندي۔ سندس نالو عزت سان ورتو ويندو ۽ سندس مثال ٻين لاءِ راهه روشن ڪندو۔ ۽ جيڪڏهن ڪو ظالم طاقت جي نشي ۾ مست آهي، ته سندس اقتدار عارضي آهي۔
اڄ جي دور ۾ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته اسان پنهنجي ايمان کي مضبوط ڪريون، ضمير کي زنده رکون ۽ سچ جي راهه تي بي خوف قدم کڻون۔ ظالم کي طاقتور ۽ مضبوط يا گهڻي تعداد ۾ ڏسي ڊڄڻ بي ضميري ۽ بزدلي جي علامت آهي۔ سچ جي ساٿ ڏيڻ ئي اصل بهادري آهي۔ جڏهن سماج جا فرد اهڙو حوصلو اختيار ڪندا، تڏهن ئي انصاف جي صبح طلوع ٿيندي۔
حق جي راهه ڏکي ضرور آهي، پر اها ئي راهه دائمي ڪاميابي ڏانهن وٺي وڃي ٿي۔ فتح ۽ شڪست جا ظاهري نتيجا عارضي هوندا آهن، پر سچ تي بيهڻ جو فيصلو انسان کي هميشه لاءِ سرخرو ڪري ڇڏيندو آهي۔ تاريخ جو سبق، ڪربلا جو پيغام ۽ ضمير جي آواز سڀ هڪ ئي ڳالهه ڪن ٿا: جيڪڏهن توهان سچ تي آهيو، ته توهان جي جيت يقيني آهي — چاهي دنيا ان کي هار سمجهي۔
