غلام مصطفيٰ جمالي
پاڪستان جي سياست هميشه کان غير متوقع واقعن، بدلجندڙ ترجيحن ۽ نون سياسي اتحادَن جي جوڙجڪ جو ميدان رهي آهي. هتي سياسي پارٽين جي وچ ۾ اختلاف به شدت اختيار ڪندا رهيا آهن ۽ مفاهمت جا دروازا به ڪڏهن مڪمل طور بند نه ٿيا آهن. انهيءَ ڪري سياسي مبصر اڪثر چوندا آهن ته پاڪستاني سياست ۾ چوويهه ڪلاڪ به وڏي مدت هوندي آهي، ڇاڪاڻ ته ان دوران سياسي منظرنامو تبديل ٿي سگهي ٿو. تازو ڏينهن ۾ گلگت بلتستان ۾ حڪومت سازي لاءِ پاڪستان پيپلز پارٽي ۽ استحڪام پاڪستان پارٽي جي وچ ۾ سامهون آيل اشتراڪ به انهيءَ بدلجندڙ سياسي فضا جو هڪ اهم مثال آهي.
گلگت بلتستان پنهنجي جاگرافيائي حيثيت، قدرتي وسيلن، دفاعي اهميت ۽ بين الاقوامي محل وقوع جي ڪري پاڪستان جي اهم ترين علائقن مان شمار ٿئي ٿو. هي خطو نه رڳو پاڪستان جي اترين سرحدن جو محافظ آهي، پر چين پاڪستان اقتصادي راهداري سميت ڪيترن ئي اهم منصوبن ۾ به بنيادي حيثيت رکي ٿو. انهيءَ ڪري هتي ٿيندڙ سياسي سرگرمين کي رڳو مقامي تناظر ۾ نه ڏٺو ويندو آهي، پر قومي سطح تي به انهن جو جائزو ورتو ويندو آهي.
پيپلز پارٽي ملڪ جي پراڻين ۽ وڏين سياسي جماعتن مان هڪ آهي. ذوالفقار علي ڀٽو جي قيادت ۾ قائم ٿيل هن جماعت پاڪستان جي سياست ۾ ڪيترائي لاها چاڙها ڏٺا آهن. ٻئي پاسي استحڪام پاڪستان پارٽي هڪ نسبتاً نئين سياسي قوت آهي، جيڪا مختصر عرصي ۾ سياسي منظرنامي تي نمايان ٿي آهي. ٻنهي جماعتن جي سياسي پس منظر، تنظيمي ڍانچي ۽ ووٽ بئنڪ ۾ واضح فرق موجود آهي، پر گلگت بلتستان ۾ حڪومت سازي جي معاملي تي انهن جو هڪ ٻئي جي ويجهو اچڻ انهيءَ ڳالهه جي علامت آهي ته پاڪستاني سياست ۾ عملي ضرورتون نظرياتي فاصلن کي گهٽائڻ جي صلاحيت رکن ٿيون.
پاڪستان جي سياسي تاريخ تي نظر وجهجي ته معلوم ٿيندو ته اتحاد ۽ اشتراڪ جي سياست ڪا نئين ڳالهه ناهي. ماضي ۾ مختلف سياسي جماعتن اقتدار حاصل ڪرڻ، جمهوريت جي تحفظ يا مخصوص سياسي مقصدن لاءِ اتحاد قائم ڪيا. ڪجهه اتحاد عارضي ثابت ٿيا ته ڪجهه ملڪي سياست تي گهرا اثر ڇڏي ويا. پاڪستان قومي اتحاد، متحدہ مجلس عمل ۽ ٻين سياسي اتحادَن جو تجربو انهيءَ حقيقت کي ظاهر ڪري ٿو ته هتي سياست هميشه ضرورتن جي بنياد تي تبديل ٿيندي رهي آهي.
پيپلز پارٽي جي سياست ۾ مفاهمت جو عنصر هميشه نمايان رهيو آهي. خاص طور تي آصف علي زرداري جي دور ۾ مفاهمت واري سياست کي باقاعده حڪمت عملي طور اختيار ڪيو ويو. مختلف سياسي جماعتن سان رابطا، پارلياماني سهڪار ۽ سياسي معاملن ۾ لچڪدار رويو پيپلز پارٽي جي سڃاڻپ جو حصو بڻجي ويو. بلاول ڀٽو زرداري به تازن سالن ۾ مختلف سياسي قوتن سان رابطا وڌائي پنهنجي جماعت کي قومي سطح جي سرگرم قوت طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي.
استحڪام پاڪستان پارٽي لاءِ به هي صورتحال اهم آهي. نئين سياسي جماعت هجڻ جي ناتي ان کي پنهنجي سياسي موجودگي مضبوط ڪرڻ لاءِ مختلف موقعن جي ضرورت آهي. گلگت بلتستان ۾ حڪومت سازي جي عمل ۾ شموليت هن جماعت لاءِ سياسي اهميت جو سبب بڻجي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري ٻنهي جماعتن جي وچ ۾ تعاون کي رڳو هڪ عارضي انتظام قرار ڏيڻ شايد درست نه هجي.
سياسي تجزيه نگارن جو خيال آهي ته پاڪستاني سياست آهستي آهستي عملي سياست ڏانهن وڌي رهي آهي، جتي نظرياتي اختلافن کان وڌيڪ حڪمراني، اتحاد ۽ اقتدار جا حساب اهم ٿي رهيا آهن. هي رجحان هڪ پاسي سياسي استحڪام لاءِ مثبت ٿي سگهي ٿو، پر ٻئي پاسي اصولي سياست جي ڪمزوري جو سبب به بڻجي سگهي ٿو.
اڄ پاڪستان ڪيترن ئي چئلينجن کي منهن ڏئي رهيو آهي. معاشي دٻاءُ، مهانگائي، توانائي جا مسئلا، روزگار جا محدود موقعا، علائقائي ڇڪتاڻ ۽ عالمي سطح تي بدلجندڙ حالتون اهڙا عنصر آهن، جن جي ڪري سياسي استحڪام جي ضرورت اڳ کان وڌيڪ محسوس ڪئي پئي وڃي. اهڙي ماحول ۾ سياسي جماعتن جي وچ ۾ تعاون کي ڪجهه حلقا مثبت پيش رفت قرار ڏين ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن خيال ۾ قومي مسئلن جي حل لاءِ سياسي هم آهنگي ضروري آهي.
ٻئي طرف ناقدين جو خيال آهي ته سياسي اتحاد اڪثر اصولن بدران اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويندا آهن. سندن چوڻ آهي ته جيڪڏهن اتحاد رڳو وزارتن ۽ عهدن جي ورهاست تائين محدود رهن ته عوام کي ان مان ڪو فائدو نه پهچندو. انهيءَ ڪري عوام هاڻي سياسي جماعتن جي دعوائن بدران سندن ڪارڪردگي ڏسڻ چاهي ٿو.
گلگت بلتستان ۾ حڪومت سازي لاءِ پيدا ٿيل هي نئون اشتراڪ انهيءَ بحث کي وڌيڪ تيز ڪري ٿو ته ڇا پاڪستان ۾ سياسي اتحاد واقعي عوامي مفاد لاءِ ٺهن ٿا يا صرف اقتدار جي ورهاست لاءِ. حقيقت شايد ٻنهي جي وچ ۾ ڪٿي موجود آهي، جتي سياسي ضرورتون ۽ عوامي دٻاءُ گڏجي فيصلا ڪرائين ٿا.
هي به حقيقت آهي ته گلگت بلتستان جهڙن علائقن ۾ ٿيندڙ سياسي تبديليون گهڻو ڪري قومي سياست تي به اثر انداز ٿين ٿيون. ماضي ۾ به اهڙا ڪيترائي مثال ملن ٿا جتي هڪ علائقي جي سياسي صف بندي بعد ۾ ملڪ جي وڏي سياسي رخ کي متاثر ڪيو. انهيءَ ڪري موجوده صورتحال کي به نظرانداز نٿو ڪري سگهجي.
بلاول ڀٽو زرداري جي سياسي حڪمت عملي ۽ پيپلز پارٽي جي لچڪدار پاليسيون اهو ظاهر ڪن ٿيون ته هي جماعت پاڻ کي مستقبل ۾ به اهم سياسي قوت طور برقرار رکڻ چاهي ٿي. ساڳي وقت استحڪام پاڪستان پارٽي لاءِ هي تجربو ان جي سياسي سڃاڻپ ۽ اثر وڌائڻ جو هڪ اهم موقعو ٿي سگهي ٿو.
هاڻي سڀ کان اهم سوال اهو آهي ته پاڪستان جي سياسي نظام جو مستقبل ڪهڙي رخ ۾ وڃي رهيو آهي؟ ڇا اسان واقعي هڪ اهڙي دور ۾ داخل ٿي رهيا آهيون جتي نظرياتي سياست جي جاءِ عملي اتحاد وٺي رهيا آهن؟ يا پوءِ هي سڀ ڪجهه صرف وقتي سياسي ضرورتن جو نتيجو آهي؟
تاريخ ٻڌائي ٿي ته پاڪستان ۾ سياسي اتحاد گهڻو ڪري حالتن جي پيداوار رهيا آهن. جڏهن به ملڪ ۾ سياسي يا معاشي بحران وڌيا آهن، تڏهن سياسي قوتون گڏ ٿيون آهن، پر بحران گهٽجڻ کان پوءِ اهي اتحاد ڪمزور به ٿيا آهن. ان ڪري موجوده اشتراڪ کي به هڪ اهڙي ئي پس منظر ۾ ڏسڻ جي ضرورت آهي.
پر هڪ ڳالهه واضح آهي ته هاڻي عوام اڳ کان وڌيڪ باشعور آهي. هو صرف نعرا نه، پر نتيجا ڏسڻ چاهي ٿو. جيڪڏهن هي سياسي اشتراڪ عوامي مسئلن کي حل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿئي ٿو ته اهو هڪ نئين سياسي روايت کي جنم ڏئي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن اهو صرف اقتدار جي ورهاست تائين محدود رهيو ته پوءِ ان جو انجام به ٻين عارضي اتحادَن جهڙو ٿي سگهي ٿو.
آخري تجزئي طور اهو چئي سگهجي ٿو ته گلگت بلتستان ۾ پيپلز پارٽي ۽ آءِ پي پي جو اشتراڪ صرف هڪ حڪومت سازي جو قدم نه آهي، پر اهو پاڪستان جي بدلجندڙ سياسي مزاج جو عڪس آهي. هي مزاج آهستي آهستي سخت سياسي قطبن کي نرم ڪري رهيو آهي، پر ساڳي وقت اعتماد جي بحران کي به ظاهر ڪري رهيو آهي.
ايندڙ وقت اهو فيصلو ڪندو ته هي رجحان پاڪستاني سياست کي استحڪام طرف وٺي ويندو يا وري نون سياسي بحرانن کي جنم ڏيندو. هن وقت لاءِ ايترو ضرور چئي سگهجي ٿو ته پاڪستاني سياست هڪ نئين دور جي دروازي تي بيٺل آهي، جتي هر قدم نئون رستو به کولي سگهي ٿو ۽ نوان سوال به پيدا ڪري سگهي ٿو.
