غلام مصطفيٰ جمالي
مشرقِ وسطیٰ جي سياست صدين کان عالمي طاقت جي راند جو مرڪز رهي آهي، پر جديد دور ۾ هن خطي جي اهميت وڌيڪ وڌي وئي آهي، خاص طور تي توانائي وسيلن، جغرافيائي حيثيت ۽ نظرياتي ٽڪراءَ سبب۔ آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ڇڪتاڻ به هن وڏي تصوير جو هڪ اهم حصو آهي، جيڪا وقت سان گڏ وڌيڪ پيچيده ٿيندي وئي آهي۔ ایران جوہری معاہدہ 2015 هڪ اهڙو موڙ هو جنهن اميد پيدا ڪئي ته شايد هي پراڻو تڪرار ڪنهن حد تائين ختم ٿي سگهي، پر ڈونلڈ ٹرمپ جي فيصلي ان معاهدي مان نڪرڻ بعد حالتون ٻيهر خراب ٿي ويون ۽ اعتماد جي فضا مڪمل طور ختم ٿي وئي۔
ايران پنهنجي انقلابي نظريي، قومي خودمختياري ۽ علائقائي اثر کي برقرار رکڻ لاءِ ڪنهن به دٻاءُ کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نظر نٿو اچي، جڏهن ته آمريڪا پنهنجي عالمي حڪمت عملي تحت ايران کي هڪ اهڙي قوت طور ڏسي ٿو جنهن کي محدود ڪرڻ ضروري آهي۔ هن تضاد سبب ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ تعلقات مسلسل تناؤ جو شڪار رهيا آهن، جيڪي ڪڏهن کليل ٽڪراءَ جي ويجهو اچي وڃن ٿا ته ڪڏهن سفارتڪاري جي ذريعي ٿورو نرم ٿي وڃن ٿا۔
هن تڪرار جو پهريون ۽ سڀ کان خطرناڪ رخ محدود فوجي تصادم ٿي سگهي ٿو۔ جيڪڏهن خليج فارس ۾ ڪنهن به قسم جو حادثو يا غلط فهمي پيدا ٿئي، خاص ڪري آبنائے ہرمز جهڙي حساس علائقي ۾، ته حالتون جلدي خراب ٿي سگهن ٿيون۔ آمريڪا وٽ جديد فوجي طاقت آهي، جنهن سان هو ايران جي اهم تنصيبات کي نشانو بڻائي سگهي ٿو، جڏهن ته ايران به پنهنجي دفاعي حڪمت عملي تحت جواب ڏيڻ جي صلاحيت رکي ٿو۔ اهڙي ڪنهن به ٽڪراءَ سان نه صرف فوجي نقصان ٿيندو، پر عالمي معيشت تي به وڏو اثر پوندو، خاص طور تي تيل جي فراهمي متاثر ٿيڻ سبب۔
محدود جنگ جي باوجود ان جا نتيجا تمام وڏا ٿي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ ته ايران سڌي جنگ کان علاوه ٻين طريقن سان به جواب ڏئي سگهي ٿو، جهڙوڪ پنهنجي اتحادي گروهن جي ذريعي حملن کي وڌائڻ۔ اهڙي صورت ۾ تڪرار هڪ وڏي علائقائي جنگ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو، جنهن کي ڪنٽرول ڪرڻ تمام ڏکيو هوندو۔
ٻيو منظرنامو پراڪسي جنگ جي شدت ۾ واڌ جو آهي، جيڪو اصل ۾ هن وقت به جاري آهي۔ ايران پنهنجي اثر هيٺ ايندڙ ملڪن ۾ اهڙا گروهه قائم ڪري چڪو آهي جيڪي مختلف وقتن تي آمريڪا ۽ ان جي اتحادي ملڪن خلاف ڪارروائيون ڪن ٿا۔ عراق، شام، لبنان ۽ يمن هن جنگ جا اهم مرڪز آهن، جتي هر وقت ڇڪتاڻ موجود رهي ٿي۔ آمريڪا به انهن علائقن ۾ پنهنجي موجودگي برقرار رکي ٿو ۽ انهن گروهن کي ڪمزور ڪرڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪري ٿو۔
پراڪسي جنگ جي خاصيت اها آهي ته اها کليل جنگ وانگر واضح نه هوندي آهي، پر ان جا اثر گهڻا وسيع هوندا آهن۔ هي جنگ سياسي، فوجي ۽ نظرياتي سطح تي وڙهي ويندي آهي، جنهن ۾ سڌي مقابلي بدران بالواسطه طريقا استعمال ڪيا ويندا آهن۔ هن قسم جي جنگ جو سڀ کان وڏو نقصان اهو آهي ته ان ۾ عام ماڻهو سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا، جڏهن ته اصل ڌريون پاڻ کي محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون۔
ٽيون منظرنامو سفارتڪاري جي بحالي جو آهي، جيڪو سڀ کان وڌيڪ مثبت پر سڀ کان وڌيڪ ڏکيو آهي۔ عالمي برادري، خاص ڪري اقوام متحدہ ۽ يورپي ملڪ، هن تڪرار کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن۔ جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران ٻنهي ۾ سياسي ارادو پيدا ٿئي ته هڪ نئون معاهدو طئي ٿي سگهي ٿو، جيڪو نه رڳو جوهري پروگرام تائين محدود هجي، پر ان ۾ علائقائي سلامتي جا معاملا به شامل هجن۔
سفارتڪاري جي ڪاميابي لاءِ ضروري آهي ته ٻنهي ڌرين ۾ اعتماد پيدا ٿئي، جيڪو هن وقت تمام گهٽ آهي۔ ايران کي خدشو آهي ته آمريڪا ڪنهن به وقت پنهنجو موقف تبديل ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا کي ايران جي نيتن تي شڪ آهي۔ اهڙي صورتحال ۾ ڳالهين کي اڳتي وڌائڻ هڪ وڏو چئلينج آهي، پر جيڪڏهن ڪاميابي ملي ٿي ته اهو نه صرف ٻنهي ملڪن لاءِ پر سڄي دنيا لاءِ فائديمند ثابت ٿي سگهي ٿو۔
چوٿون منظرنامو ڊگهي عرصي تائين جاري رهندڙ ڇڪتاڻ جو آهي، جنهن ۾ نه جنگ ٿيندي ۽ نه ئي ڪو وڏو سفارتي حل نڪرندو۔ هي حالت اصل ۾ موجوده صورتحال سان گهڻي حد تائين ملي ٿي، جتي وقت بوقت ڇڪتاڻ وڌي ٿي، پر مڪمل جنگ کان پاسو ڪيو وڃي ٿو۔ پابنديون جاري رهن ٿيون، ننڍيون فوجي ڪارروائيون ٿينديون رهن ٿيون، ۽ بيانن جي جنگ به جاري رهي ٿي۔
هي حالت شايد سڀ کان وڌيڪ حقيقت پسندانه آهي، ڇاڪاڻ ته ٻنهي ڌرين لاءِ مڪمل جنگ تمام مهانگي ۽ خطرناڪ آهي، جڏهن ته مڪمل امن لاءِ ضروري شرطون موجود نه آهن۔ اهڙي صورتحال ۾ دنيا هڪ غير يقيني ماحول ۾ رهي ٿي، جتي هر وقت ڪنهن وڏي واقعي جو خطرو موجود هوندو آهي۔
هن تڪرار جو عالمي سياست تي به وڏو اثر آهي۔ چين ۽ روس جهڙيون طاقتون هن صورتحال کي پنهنجي مفادن لاءِ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون، جڏهن ته يورپي ملڪ هڪ متوازن پاليسي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا۔ جيڪڏهن جنگ ٿئي ٿي ته اهو عالمي اتحاد کي به متاثر ڪري سگهي ٿو، جڏهن ته سفارتڪاري جي ڪاميابي عالمي تعاون کي وڌائي سگهي ٿي۔
معاشي لحاظ کان به هن تڪرار جا وڏا اثر آهن۔ ايران تي لڳل پابندين ان جي معيشت کي ڪمزور ڪيو آهي، جڏهن ته عالمي تيل مارڪيٽ به هن ڇڪتاڻ کان متاثر ٿئي ٿي۔ جيڪڏهن آبنائي هرمز بند ٿئي ٿي ته دنيا ۾ تيل جي فراهمي سخت متاثر ٿي سگهي ٿي، جنهن سان قيمتون وڌي وينديون ۽ ڪيترن ئي ملڪن جي معيشت بحران جو شڪار ٿي سگهي ٿي۔
انساني سطح تي به هن تڪرار جا نتيجا تمام سنگين ٿي سگهن ٿا۔ جنگ جي صورت ۾ لکين ماڻهو متاثر ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته پراڪسي جنگن ۾ به عام ماڻهو ئي سڀ کان وڌيڪ نقصان برداشت ڪن ٿا۔ لڏپلاڻ، بي روزگاري ۽ سماجي عدم استحڪام جهڙا مسئلا وڌيڪ وڌي سگهن ٿا، جيڪي خطي کي هڪ وڏي انساني بحران ڏانهن وٺي وڃن ٿا۔
اهو پڻ اهم آهي ته ميڊيا ۽ عالمي ادارا هن صورتحال کي ڪيئن پيش ڪن ٿا، ڇاڪاڻ ته عوامي راءِ به پاليسين تي اثرانداز ٿيندي آهي۔ جيڪڏهن جنگي ماحول پيدا ڪيو وڃي ٿو ته حالتون وڌيڪ خراب ٿي سگهن ٿيون، جڏهن ته مثبت سفارتي ڪوششن کي اجاگر ڪرڻ سان امن جا امڪان وڌي سگهن ٿا۔
آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ڇڪتاڻ صرف سياسي يا فوجي مسئلو ناهي، بلڪه اهو نظرياتي ۽ ثقافتي اختلافن سان به جڙيل آهي۔ ايران پنهنجي انقلابي سڃاڻپ کي برقرار رکڻ چاهي ٿو، جڏهن ته آمريڪا پنهنجي لبرل عالمي نظام کي فروغ ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو۔ هن تضاد سبب ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ مفاهمت حاصل ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي وڃي ٿو۔
وقت سان گڏ هن تڪرار ۾ نوان عنصر به شامل ٿي رهيا آهن، جهڙوڪ سائبر جنگ، معلوماتي جنگ ۽ معاشي دٻاءُ جا نوان طريقا۔ اهي سڀ عنصر هن تڪرار کي وڌيڪ پيچيده بڻائي رهيا آهن، جنهن کي سمجهڻ ۽ حل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ جامع حڪمت عملي جي ضرورت آهي۔
آخرڪار اهو چئي سگهجي ٿو ته آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ اهڙو مسئلو آهي جيڪو جلد حل ٿيڻ وارو نظر نٿو اچي۔ جنگ، پراڪسي مقابلو، سفارتڪاري ۽ جاري ڇڪتاڻ—اهي سڀ امڪان گڏجي هڪ اهڙي صورتحال پيدا ڪن ٿا جيڪا دنيا لاءِ هڪ وڏو چئلينج آهي۔ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته عالمي برادري گڏجي هن مسئلي جو پرامن حل ڳولي، جيئن ايندڙ نسلن کي هڪ محفوظ ۽ مستحڪم دنيا ملي سگهي۔
هي تڪرار اسان کي اهو به سيکاري ٿو ته طاقت جي سياست ڪڏهن به مستقل حل فراهم نٿي ڪري سگهي، جڏهن ته ڳالهين ۽ تعاون سان ئي پائيدار امن حاصل ڪري سگهجي ٿو۔ جيڪڏهن دنيا هن اصول کي سمجهي ۽ ان تي عمل ڪري، ته شايد هڪ ڏينهن اهو تڪرار به ختم ٿي سگهي ٿو، جيڪو اڄ عالمي امن لاءِ هڪ وڏو خطرو بڻيل آهي۔
