رابعه خليل
تعليم ڪنهن به قوم جي ترقي، خوشحالي ۽ مستقبل جي ضمانت آهي هڪ مضبوط تعليمي نظام صرف عمارتن، نصاب يا بجيٽ سان نٿو ٺهي ، پر ان جي اصل بنياد قابليت، شفافيت، قانون جي حڪمراني، بروقت فيصلن ۽ استادن جي اعتماد تي ٻڌل آهي جڏهن استاد مطمئن هوندو ، هيڊ ماستر بااختيار هوندو سرڪاري ملازم کي سندس جائز حقن کان محروم نه ڪيو ويندو ۽ آفيس سسٽم عوامي خدمت جو هڪ سچو مثال بڻجي ويندو تڏهن ئي سڌارن جا ثمر شاگردن تائين پهچندا ان حقيقت کان انڪار نٿو ڪري سگهجي ته تعليم واري وزير سيد سردار شاهه جي دور ۾، سنڌ جي تعليم کاتي ۾ ڪيترائي بهتر قدم کنيا ويا جن تعليم جي شعبي ۾ نئين اميد پيدا ڪئي تعليم کاتي ۾ سڀ کان اهم شفاف، بنا مداخلت ۽ مڪمل ميرٽ تي ٻڌل ڀرتي جو نظام هو آئي بي اي ٽيسٽ پاس اميدوارن کي ميرٽ جي بنياد تي تقريباً ٽيانوي هزار پرائمري اسڪول استادن ۽ جونيئر ايليمينٽري اسڪول استادن کي بنا ڪنهن سياسي سفارش يا ذاتي اثر رسوخ کان سواءِ صرف قابليت ۽ ميرٽ جي بنياد تي نوڪريون ڏنيون ويون هي شروعات ساراهه جوڳي آهي ڇاڪاڻ ته ان مئرٽ تحت هزارين نوجوانن جو سرڪاري نظام ۾ اعتماد بحال ٿيو ۽ اهو پيغام ڏنو ته جيڪڏهن سياسي عزم موجود هجي ته ميرٽ کي مان ڏئي سگهجي ٿو
ساڳئي طرح، اسڪول جي مخصوص بجيٽ جو اجرا پڻ سنڌ حڪومت جو هڪ مثبت ۽ دور انديشي وارو فيصلو آهي ان جو مقصد سرڪاري اسڪولن جي سربراهن کي مالي اختيار فراهم ڪرڻ ۽ انهن جي ادارن جي بنيادي ضرورتن کي بروقت پورو ڪرڻ آهي ان مقصد لاءِ، هڪ نگراني ۽ آڊٽنگ سسٽم موبائل ايپ ۽ ٻيا انتظامي اپاءَ پڻ متعارف ڪرايا ويا ته جيئن سرڪاري ٽيڪس جو هر روپيو شفاف طريقي سان خرچ ٿئي انهن سڌارن کي مڃڻ يا ساراھ ڪرڻ اوترو ئي ضروري آهي جيترو انهن خامين جي نشاندهي ڪرڻ جيڪا ھيٺين سطح کان شڪايت ڪئي پئي وڃي
هر اصلاح پنهنجي اصل روح ۾ سٺي لڳندي آهي پر ان جي ڪاميابي ان تي منحصر آهي ته ان کي ڪيئن لاڳو ڪيو وڃي مختلف ضلعن جا استاد، هيڊ ماستر ۽ تعليم کاتي جا ملازم ڪيترائي تحفظات جو اظهار ڪن ٿا. انهن جو چوڻ آهي ته ڪڏهن ڪڏهن سٺيون پاليسيون ھيٺين سطح تائين پهچندي پهچندي دم ٽوڙي ڇڏين ٿيون ۽ ان سان نه رڳو ملازمن کي پر حڪومت جي نيڪ نامي کي به نقصان پهچندو آهي.
اسڪول جي مخصوص بجيٽ جي حوالي سان، ڪيترن ئي هيڊ ماسترن جو خيال آهي ته ڪجهه هنڌن تي انهن تي صرف مخصوص سپلائرز ذريعي خريداري ڪرڻ لاءِ دٻاءُ وڌو پيو وڃي انهن جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن حڪومت اسڪول جي سربراهه کي مالي اختيار ڏنا آهن ته ان کي به آزادي هجڻ گهرجي ته هو پنهنجي ضرورتن ۽ مقامي حالتن مطابق قاعدن ۽ ضابطن جي اندر فيصلا ڪري ان حوالي سان اٿاريل خدشا سنڌ اسيمبلي جي فلور تائين به پهچي چڪا آهن، جتي ڪجهه معزز ميمبرن مطالبو ڪيو ته جيڪڏهن سپلائر سسٽم ۾ ڪا خامي يا غير ضروري دٻاءُ آهي ته ان جو غير جانبدارانه جائزو ورتو وڃي. جيڪڏهن انهن شڪايتن ۾ سچائي آهي ته پوءِ اصلاح ناگزير آهي، ۽ جيڪڏهن اهي بي بنياد آهن ته پوءِ انهن حقيقتن کي بيان ڪيو وڃي ته جيئن شڪ ۽ شبها ختم ٿين
تعليم کاتي جا ڪجهه آفيسر ۽ ملازم هڪ ٻي اهم انتظامي مسئلي جي نشاندهي ڪن ٿا ته انهن جي مطابق ڪڏهن ڪڏهن ڊي ڊي اوز تي دٻاءُ وڌو ويندو آهي ته هو اهڙن فيصلن کي منظور ڪري جيڪي ان جي قانوني راءِ يا سروس رولز جي مطابق نه هجن بعد ۾، جيڪڏهن ساڳين فيصلن تي اعتراض اٿاريا وڃن ٿا يا اهي عدالتي جائزي جو حصو بڻجي وڃن ٿا، ته ذميواري صرف ان آفيسر جي آهي جنهن جي دستخط لاڳاپيل آرڊر تي ظاهر ٿئي ٿي. هڪ مضبوط انتظامي نظام ۾، اهو ضروري آهي ته هر بااختيار آفيسر کي قانون جي مطابق آزاد فيصلي ڪرڻ جو حق حاصل هجي ته جيئن بعد ۾ نه ته ملازم متاثر ٿين ۽ نه ئي اداري جي شهرت تي سوال اٿاريا وڃن.
ساڳئي طرح، استادن جي ترقي ۽ سينارٽي جا مسئلا پڻ ڪيترن ئي سالن کان غور طلب رهيا آهن خاص طور تي ڪراچي ۾ پروموشن جو عمل مختلف دورن ۾ ڊپارٽمينٽل پروموشن ڪميٽي ذريعي مڪمل ڪيو ويو، پر بعد ۾ پيدا ٿيندڙ خلا، دير ۽ اعتراض ڪيترن ئي استادن کي پريشان ڪيو. ڪيترائي ملازم دليل ڏين ٿا ته جيڪڏهن ترقي جو عمل بروقت ۽ باقاعده بنيادن تي ڪيو وڃي ها، ته ايترا تڪرار نه ٿين ها ۽ ايترن ملازمن کي پنهنجن حقن لاءِ مختلف فورمن ۽ عدالتن سان رجوع نه ڪرڻو پوي ها ڪيترن ئي استادن جو چوڻ آهي ته ملازمن کي اڪثر ڪري ڊپارٽمينٽل پروموشن دير سان ٿيڻ ڪري ملازمن کي ئي ڀوڳڻو پوندو آهي جيڪڏهن ڪنهن استاد کي وقت تي ترقي نٿي ڏني وڃي، سينيارٽي وقت تي مقرر نٿي ڪئي وڃي يا ڊپارٽمينٽل ڪارروائي ۾ غير ضروري دير ٿئي ته ان جا اثر سالن تائين سندس نوڪري تي رهي سگهن ٿا. اهڙين حالتن ۾، ڪجهه متاثر ملازمن لاڳاپيل اختيارين سان رابطو ڪيو، جتي رڪارڊ ۽ ضابطن جو جائزو وٺڻ کان پوءِ، ڪجهه ڪيسن ۾ پوئين تاريخ کان سينيارٽي تحفظ يا ٻيو انتظامي رليف پڻ ڏنو ويو، ته جيئن ملازم کي ڊپارٽمينٽل دير جو بار برداشت نه ڪرڻو پوي
قانون جو بنيادي اصول اهو آهي ته جيڪڏهن غلطي يا دير کاتي جي طرفان آهي، ته ملازم کي ان جي سزا نه ملڻ گهرجي. ڪيترن ئي عدالتي فيصلن ۾ پڻ هن اصول تي زور ڏنو ويو آهي ته ڪنهن ملازم جا قانوني حق کاتي جي لاپرواهي جي ڪري متاثر نه ٿيڻ گهرجن. اهو ئي سبب آهي ته جڏهن ڪو مجاز اختياري سڀني رڪارڊن ۽ ضابطن جو جائزو وٺڻ کان پوءِ قانوني حڪم جاري ڪري ٿو، ته پوءِ قانون ۽ مقرر ڪيل طريقيڪار مطابق اهڙن فيصلن تي اعتراض بعد ۾ اٿاريا وڃن. جيڪڏهن هر نئين انتظاميه بغير ڪنهن سبب جي اڳوڻي قانوني فيصلن کي تڪراري بڻائڻ شروع ڪري ٿي، ته اهو نه رڳو ملازمن ۾ پريشاني پيدا ڪري ٿو پر اداري ۾ اعتماد کي به ڪمزور ڪري ٿو.
استادن جي ترقي بابت وقت بوقت مختلف خدشا اٿاريا ويندا آهن. ڪيترن ئي استادن جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن ترقي جو عمل مقرر وقفن تي باقاعدي طور تي جاري رهي ته ڪيترائي تڪرار پاڻمرادو حل ٿي سگهن ٿا. بروقت سينارٽي ، شفاف ڊپارٽمينٽل پروموشن ڪميٽي ۽ صاف سروس رڪارڊ نه رڳو ملازمن جي حقن جي حفاظت ڪن ٿا پر انهن کي غير ضروري مقدمي بازي کان به بچائين ٿا.
تعليم کاتي جي هزارين ملازمن جي هڪ ٻي وڏي شڪايت آفيس ۾ دير آهي. پينشن، جنرل پروويڊنٽ فنڊ، سروس بڪ، پروموشن، پگهار جي معاملن ۽ ٻين سروس فائدن سان لاڳاپيل فائلون ڪڏهن ڪڏهن مختلف آفيسن ۾ ڊگهي عرصي تائين التوا ۾ رهنديون آهن. ڪڏهن اعتراضن جو هڪ سيلاب ايندو آهي، ڪڏهن غير ضروري وضاحتون طلب ڪيون وينديون آهن ۽ ڪڏهن ڪڏهن سالن جي پراڻي رڪارڊ جي بنياد تي نئين ڪارروائي شروع ڪئي ويندي آهي. نتيجو اهو نڪرندو آهي ته هڪ عام ملازم پنهنجي جائز حق لاءِ بار بار آفيسن جا چڪر هڻڻ تي مجبور ٿي ويندو آهي.
سوال اهو آهي ته جڏهن ڪو ملازم پنهنجي سڄي زندگي رياست جي خدمت ڪندو آهي، ته سندس سروس جو مڪمل رڪارڊ کاتي وٽ موجود هوندو آهي ۽ سندس پگهار هر مهيني باقاعدگي سان جاري ڪئي ويندي آهي، ته پوءِ رٽائرمينٽ کان پوءِ پينشن ۽ ٻيا واجبات حاصل ڪرڻ ۾ کيس ايتريون مشڪلاتون ڇو پيش اينديون آهن؟ جتي اعتراض ضابطن موجب ضروري آهي، اتي هجڻ گهرجي، پر غير ضروري دير ڪنهن به طرح سان سٺي انتظامي نظام جي نشاني ناهي.
ساڳئي طرح، جيڪڏهن ڪو ملازم ڪنهن فوري ضرورت لاءِ پنهنجي جمع ٿيل جنرل پروويڊنٽ فنڊ جي رقم حاصل ڪرڻ چاهي ٿو، ته سندس درخواست کي به غير ضروري دير جو نشانو نه بڻايو وڃي. سرڪاري آفيسن جو مقصد عوام ۽ ملازمن جي خدمت ڪرڻ آهي، انهن کي غير ضروري طور تي آفيس جي پيچيدگين ۾ پريشان نه ڪرڻ.
ڪجهه ملازم اهو به شڪايت ڪن ٿا ته جڏهن جائز ڪم وقت تي نه ڪيو ويندو آهي، ته ڪجهه غير رسمي ذريعا سرگرم ٿي ويندا آهن، جيڪي مسئلن جو حل هجڻ جو دعويٰ ڪندا آهن. شفاف ۽ مضبوط انتظامي نظام ۾ اهڙن ڪردارن جي ڪا به گنجائش نه هجڻ گهرجي. جيڪڏهن هر درخواست رجسٽر ڪئي وڃي، ان جي پيش رفت آن لائن ڏسي سگهجي، هر مرحلي لاءِ هڪ مقرر مدت مقرر ڪئي وڃي ۽ دير جي صورت ۾ لاڳاپيل آفيسر کان جواب طلب ڪيو وڃي، ته پوءِ نه رڳو ملازمن کي سهولت ملندي پر اداري تي اعتماد به وڌندو.
مون هميشه اهو چيو آهي ته صحافت جو مقصد ڪنهن فرد يا اداري کي نشانو بڻائڻ نه پر سماج ۽ ادارن جي اصلاح ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻ آهي. تنهن ڪري، جڏهن ته سنڌ حڪومت ۽ تعليم واري وزير سيد سردار شاهه پاران کنيل مثبت قدمن کي تسليم ڪرڻ ضروري آهي، اهو پڻ ضروري آهي ته انهن سڌارن جا ميوا ضلعي ۽ آفيس جي سطح تي ساڳئي شفافيت ۽ ايمانداري سان پهچن.
تعليمي سڌارن جو سفر يقيني طور تي شروع ٿي چڪو آهي، پر منزل اڃا تائين پهچڻي آهي. هي مقصد تڏهن ئي حاصل ٿي سگهي ٿو جڏهن هڪ استاد کي ترقي لاءِ سالن تائين انتظار نه ڪرڻو پوي، هڪ رٽائرڊ ملازم کي پنهنجي جائز واجبات لاءِ آفيسن ۾ نه گهمڻو پوي، هڪ هيڊ ماستر پنهنجي قانوني اختيارن کي استعمال ڪندي بااختيار محسوس ڪري، ۽ هر سرڪاري ملازم کي پڪ هجي ته سندس حق صرف قانون، ميرٽ ۽ شفاف طريقيڪار مطابق ملندو.
تعليم جي وزير سيد سردار شاهه کي منهنجي درخواست آهي ته هو انهن سڌارن جي عملي عملدرآمد جي مسلسل نگراني ساڳئي عزم سان ڪري جنهن سان هن تعليمي سڌارا شروع ڪيا آهن. ضلعي ۽ آفيس جي سطح تي ايندڙ شڪايتن جو غير جانبدارانه جائزو ورتو وڃي، جتي خاميون آهن، انهن کي ختم ڪيو وڃي، ۽ جتي سٺو ڪم ٿي رهيو آهي، ان جي حوصلا افزائي ڪئي وڃي. مضبوط ادارا الزام هڻڻ سان نه، پر احتساب، شفافيت، بروقت فيصلن ۽ قانون جي هڪجهڙائي سان لاڳو ڪرڻ سان ٺاهيا ويندا آهن.
تنقيد جو مقصد ڪنهن به شخصيت يا اداري کي نشانو بڻائڻ نه آهي، پر هن سفر کي ان جي حقيقي منزل تي پهچڻ ڏسڻ آهي. ڇاڪاڻ ته صرف هڪ مضبوط تعليمي نظام هڪ مضبوط، باشعور ۽ ترقي يافته پاڪستان جي بنياد ٺهي سگهي ٿو .
