ڪراچي(ويب ڊيسڪ)سنڌ حڪومت نئين سال جي تعليمي بجيٽ ۾ 25 سيڪڙو واڌ ته ڪئي آهي پر سوال اهو آهي ته ڇا اها ڪافي آهي؟ جڏهن اڌ کان وڌيڪ ٻار تعليم کان محروم هجن.تعليم پائيدار ترقي ۽ انساني سرمائي جي واڌاري جو مرڪز آهي. سنڌ جتي اڌ کان وڌيڪ آبادي 16 ورهين کان گهٽ عمر واري آهي، اتي تعليم جي حالت غربت ۽ پوئتي رهجي وڃڻ جي دائري کي ٽوڙڻ جي ڪنجي آهي. جيتوڻيڪ تازو اعلان ڪيل سنڌ بجيٽ 2025-26 تعليم کي ترجيحي حيثيت ڏني آهي، پر رسائي، معيار ۽ برابري جي حوالي سان اهم کوٽون برقرار آهن. ۽ جيڪڏهن اسان هاڻي ئي انهن خالن کي نه ڀريو ته اسان هڪ ٻئي نسل کي به ساڳي ناڪارا نظام جي حوالي ڪري ڇڏينداسين. سنڌ، جيڪو پاڪستان جو پنجاب کانپوءِ ٻيو وڏي آبادي وارو صوبو آهي جتي 5.57 ڪروڙ ماڻهو رهن ٿا، اتي تعليم جي شعبي ۾ اهم مسئلا آهن جيتوڻيڪ آبادي جي عمر جي لحاظ کان فائدو موجود آهي. صوبي جي 30 سيڪڙو آبادي 5 کان 16 ورهين جي وچ ۾ آهي، جڏهن ته 80 سيڪڙو ماڻهن جي عمر 40 ورهين کان گهٽ آهي. ان جي باوجود، اسڪول کان ٻاهر ٻارن (OOSC) جو انگ تمام گهڻو آهي، نصاب ۾ سکيا جا نتيجا تمام گهٽ آهن، سرڪاري، نجي ۽ مدرسن ۾ فرق، جنس جي بنياد تي ناانصافي، ۽ محنت جي منڊي جي گهرجن ۽ ماحولياتي خطرن سان تعليم جو نظام مطابقت نٿو رکي. هن سال جي بجيٽ ۾ سنڌ حڪومت تعليم لاءِ 613.36 ارب رپيا رکيا آهن، جن مان 524.32 ارب رپيا سروس ڊليوري لاءِ ۽ 89.04 ارب رپيا ترقياتي منصوبن لاءِ رکيا ويا آهن. گذريل سال جي 454 ارب رپين جي مقابلي ۾ هي وڏي واڌ آهي. اهم مختص رقم ۾ سنڌ ايجوڪيشن فائونڊيشن (SEF) لاءِ 13.5 ارب رپيا ۽ مدرسن جي سڌارن لاءِ 2.5 ارب رپيا شامل آهن. پر ڇا اهي سيڙپڪاريون واقعي سنڌ جي بدتر ٿيندڙ تعليمي بحران کي موٽ ڏئي سگهن ٿيون؟ جيئن ته اسڪالرشپس، اينڊومينٽ فنڊز ۽ اخوت جهڙن ادارن سان ڀائيواريون تعليمي شعبي ۾ نجي شعبي ۽ شهري سماج کي شامل ڪرڻ جي ڪوشش کي ظاهر ڪن ٿيون، پر هڪ مڪمل حڪمت عملي جي غير موجودگي جيڪا اسڪول کان ٻاهر ٻارن کي واپس آڻي، انهن ڪوششن کي ناڪافي بڻائي سگهي ٿي.
مسئلا ۽ انهن جا حل
اقتصادي سروي FY25 موجب، سنڌ جو مجموعي پرائمري انرولمينٽ ريٽ 71٪ آهي، جيڪا قومي اوسط 84٪ کان تمام گهٽ آهي، جڏهن ته بلوچستان 72٪ سان ٿورو اڳتي آهي. مڊل اسڪول انرولمينٽ صرف 54٪ آهي، جيڪا به قومي اوسط کان پوئتي آهي.قابل ذڪر ڳالهه اها آهي ته سنڌ ۾ 47٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر آهن، جيڪو بلوچستان کان پوءِ سڀ کان وڌيڪ آهي. هي مسئلو خاص طور تي انهن ضلعن ۾ وڌيڪ سنگين آهي جيڪي آفتن جي لپيٽ ۾ ايندا رهن ٿا، جهڙوڪ خيرپور، لاڙڪاڻو، دادو، ۽ سانگهڙ، جتي گڏيل انرولمينٽ رڳو 33٪ تائين پهچي ٿي. جيئن ته بجيٽ ۾ ماحولياتي آفتن جي خلاف تعليمي انفراسٽرڪچر لاءِ ڪجهه رقم رکي وئي آهي، پر ٻوڏ جي خاتمي لاءِ سيڙپڪاري اڃا به محدود آهي. 2010 ۽ 2022 جي ٻوڏن تعليم جي نظام کي سخت متاثر ڪيو، جن ۾ 20,000 کان وڌيڪ اسڪول تباهه ٿيا. آفتن جي نتيجي ۾ تعليم جي تسلسل کي محفوظ رکڻ لاءِ ريزيلينٽ اسڪولن، موبائيل لرننگ يونٽن ۽ وقت سر خبرداري نظامن ۾ سيڙپڪاري ضروري آهي. تعليم کي آفتن جي خطري جي گھٽتائي پاليسين ۾ شامل ڪرڻ گهرجي ته جيئن رڳو عمارتن جي مرمت نه پر متاثر ٻارن جي تعليمي ضرورتن کي به پورو ڪري سگهجي. نوان اسڪول ريزيلينٽ ڊيزائن سان تعمير ٿيڻ گهرجن، جن ۾ بلند اڏاوت، شمسي توانائي ۽ برساتي پاڻي کان محفوظ رهڻ جا نظام شامل هجن.
بنيادي سهولتن جي کوٽ
سنڌ جي اسڪولن مان رڳو 31٪ وٽ بجلي، 58٪ وٽ پيئڻ جو پاڻي، ۽ 57٪ وٽ ٽوائلٽ موجود آهي، جيڪي قومي اوسط کان گهٽ آهن. حڪومت ان سلسلي ۾ SEF جي ذريعي پبلڪ-پرائيويٽ ڀائيواري کي وڌايو آهي. “ايڊاپٽ-ا-اسڪول” ۽ “فائونڊيشن اسسٽڊ اسڪولز” جهڙا پروگرام اسڪولن جي انتظام ۽ سکيا جي معيار کي بهتر ڪرڻ لاءِ متعارف ڪرايا ويا آهن. 13.5 ارب رپين جي SEF لاءِ مختصي مثبت قدم آهي، پر ڇوڪرين ۽ پٺتي پيل برادرين جي رسائي لاءِ وڌيڪ ڪوششون گهربل آهن. SEF جي اسڪولن جا تجزيا ڏيکاري چڪا آهن ته اهي سرڪاري اسڪولن جي مقابلي ۾ بهتر نتيجا ڏين ٿا، پر معيار، برابري ۽ جنس جي بنياد تي ناانصافي جي حوالي سان مسئلا اڃا به موجود آهن.
سکيا جا نتيجا انتهائي خراب
ASER 2023 مطابق، رڳو 22٪ ٻار (گريڊ 5) ڳوٺاڻن علائقن ۾ انگريزي جو بنيادي جملو پڙهي سگهن ٿا، ۽ صرف 27٪ ڊويزن ڪري سگهن ٿا. نجي اسڪولن جا ٻار سرڪاري اسڪولن جي مقابلي ۾ بهتر ڪارڪردگي ڏيکاري رهيا آهن. بجيٽ ۾ ڪتابن، اسٽيشنري، ۽ خانگي اسڪولن جي بي قابو فيس لاءِ ڪو به رليف شامل نه هئڻ غريب خاندانن تي بار وڌائي ٿو، جيڪو اسڪول ڇڏڻ جو وڏو سبب آهي. مدرسن جي چونڊ واحد رستو رهي ٿو جتي کاڌو ۽ رهائش ملي ٿي. ٻين لاءِ گهٽ خرچ وارا نجي اسڪول يا فنڊ کان محروم سرڪاري اسڪول آهن. 2013 جو سنڌ جو تعليم جو قانون به اهي فرق ختم نه ڪري سگهيو آهي. جيڪڏهن ڇوڪرين جي تعليم لاءِ خاص سيڙپڪاري نه ڪئي وئي، وظيفا، سهولتن، ۽ سيڪيورٽي سميت ته هي فرق برقرار رهندو.
نيون حڪمت عمليون ۽ واعدا
2025-26 جي بجيٽ ۾ هڪ مثبت قدم تعليمي فنڊن جي اسڪول ليول تائين منتقلي آهي، جنهن سان 34,000 سرڪاري اسڪول پنهنجا آپريشنل بجيٽ پاڻ سنڀالي سگهن ٿا. پر جيڪڏهن شفافيت ۽ احتساب نه هوندو ته هي قدم به ڪرپشن وڌائڻ جو وسيلو ٿي سگهي ٿو. ڊجيٽل مانيٽرنگ، ڪميونٽي اسڪور ڪارڊز، ۽ ٿرڊ پارٽي آڊٽ ذريعي نگراني ضروري آهي. هيڊ ٽيچرز ۽ اسڪول ڪائونسلز جي تربيت به ضروري آهي ته جيئن اهي فنڊ صحيح طريقي سان استعمال ٿين.
معذور ٻارن لاءِ خوشخبري
معذور ٻارن لاءِ بجيٽ ۾ اسسٽيو ڊيوائيسز جي فراهمي وڌائڻ، 40,000 ماڻهن لاءِ مدد، مهيني وظيفا، کاڌو ۽ يونيفارم شامل آهن. ان سان گڏ خاص استاد تربيت، خاص ٽرانسپورٽ، ۽ رڪاوٽ کان پاڪ اسڪولن جي تعمير به ضروري آهي ته جيئن تعليم سڀني لاءِ دستياب ٿئي.
مدرسن جو ضم ٿيڻ
7,118 رجسٽرڊ مدرسن جي لاءِ 2.5 ارب رپيا رکي سگهجن ٿا، پر انهي رقم کي رڳو گرانٽ نه پر انهن جي رجسٽريشن، ضابطه بندي، ۽ بنيادي تعليم ۾ ضم ڪرڻ تي استعمال ٿيڻ گهرجي. قومي تعليمي هدفن سان مدرسن جي هم آهنگي ضروري آهي.
آخرڪار، بغير جوڙجڪ جي سڌارن جي، بجيٽ بي معنيٰ آهي
جيئن ته بجيٽ ڪجهه مثبت قدمن، جهڙوڪ فنڊ جي منتقلي، SEF جي واڌاري، ۽ معذورن جي شموليت، کي ظاهر ڪري ٿي، پر جيڪڏهن جنسي ناانصافي، گهٽ انرولمينٽ، ۽ خراب نتيجن جهڙا بنيادي مسئلا حل نه ٿيا ته صورتحال اڳ جيتري ئي رهندي. اهي سڌارا رڳو مالي سيڙپ سان نه، پر شفاف حڪمراني، سياسي عزم، ۽ لاڳاپيل برادرين جي شموليت سان ئي حاصل ٿي سگهن ٿا. جيڪڏهن اهڙا قدم نه کنيا ويا ته سنڌ جو هڪ ٻيو نسل به بيروزگاري ۽ غير محفوظ مستقبل جو شڪار ٿي سگهي ٿو. تعليم کي حقيقي قومي ترجيح بڻائڻو پوندو نه رڳو اعلانن ۾، پر عمل ۾ به. ( هي اسٽوري ڊان اخبار ۾ لبنيٰ ناز شايع ڪئي، جيڪا آءِ بي اي ڪراچي ۾ اڪنامڪ ريسرچ جي ڊائريڪٽر آهي ۽ اڪنامڪس پڙهائيندي آهي، ڊان جي ٿورن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ادارو)
