غلام مصطفىٰ جمالي
دنيا جي سياسي تاريخ ۾ ڪجهه اهڙا لمحا ايندا آهن، جڏهن هڪ علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ بحران سڄي دنيا جي قسمت تي اثرانداز ٿيڻ لڳندو آهي. اڄ وچ اوڀر ۾ پيدا ٿيل ڇڪتاڻ به اهڙي ئي نوعيت رکي ٿي. ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ وڌندڙ تڪرار نه رڳو ٻن ملڪن جي وچ ۾ اختلافن جو معاملو آهي، پر ان جا اثر عالمي معيشت، بين الاقوامي واپار، توانائي جي فراهمي، سفارتي لاڳاپن ۽ عالمي امن تي به پئجي رهيا آهن. تازن واقعن کان پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ بيچيني وڌي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته خطرو صرف هڪ محدود فوجي ڪارروائي جو نه، پر هڪ اهڙي وڏي تڪرار جو آهي جيڪو سڄي خطي کي پنهنجي لپيٽ ۾ آڻي سگهي ٿو.
ايران ۽ آمريڪا جا لاڳاپا ڏهاڪن کان ڇڪتاڻ جو شڪار رهيا آهن. 1979ع جي ايراني انقلاب کان پوءِ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ اعتماد جو فقدان پيدا ٿيو، جيڪو وقت سان گڏ وڌيڪ وڌندو ويو. اقتصادي پابنديون، سفارتي اختلاف، جوهري پروگرام بابت خدشا ۽ علائقائي سياست ٻنهي ملڪن کي بار بار سامهون آڻيندا رهيا آهن. جيتوڻيڪ مختلف دورن ۾ ڳالهين ۽ معاهدن ذريعي صورتحال کي بهتر بڻائڻ جون ڪوششون به ڪيون ويون، پر مستقل اعتماد جو ماحول پيدا نه ٿي سگهيو. اڄ جي صورتحال به انهيءَ ڊگهي تاريخ جو تسلسل نظر اچي ٿي.
جڏهن به وچ اوڀر ۾ تڪرار وڌندو آهي ته دنيا جي نظر فوري طور تي آبنائي هرمز ڏانهن وڃي ٿي. هي سامونڊي گذرگاهه عالمي توانائي جي فراهمي لاءِ انتهائي اهم حيثيت رکي ٿو. دنيا ۾ استعمال ٿيندڙ تيل جو وڏو حصو هن رستي ذريعي عالمي مارڪيٽن تائين پهچي ٿو. جيڪڏهن هتي آمدرفت متاثر ٿئي ٿي ته عالمي منڊي ۾ تيل جون قيمتون تيزي سان وڌن ٿيون. تازن ڏينهن ۾ به اهڙا خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن، جن سبب عالمي مالي مارڪيٽن ۾ غيريقيني صورتحال پيدا ٿي آهي. سيڙپڪار محتاط ٿي ويا آهن ۽ ڪيترائي ملڪ مستقبل بابت فڪرمند نظر اچن ٿا.
جنگ جو تصور هميشه تباهي سان جڙيل رهيو آهي. جديد دور ۾ جڏهن دنيا معاشي طور هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهي، تڏهن ڪنهن به وڏي تڪرار جا اثر صرف جنگ وارن ملڪن تائين محدود نٿا رهن. جيڪڏهن ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ سڌي ريت جنگ جي صورتحال پيدا ٿئي ٿي ته ان جا اثر ايشيا، يورپ، آفريڪا ۽ آمريڪا تائين محسوس ڪيا ويندا. عالمي واپار جا رستا متاثر ٿيندا، توانائي جي قيمتن ۾ اضافو ٿيندو، صنعتن جي لاڳت وڌندي ۽ مهانگائي نئين سطح تي پهچي سگهي ٿي.
پاڪستان جهڙن ملڪن لاءِ اهڙي صورتحال خاص طور تي ڳڻتي جوڳي آهي. پاڪستان توانائي جي ضرورتن لاءِ وڏي حد تائين درآمدات تي ڀاڙي ٿو. جيڪڏهن تيل جون عالمي قيمتون وڌن ٿيون ته ملڪ جو درآمدي بل به وڌي ويندو. نتيجي ۾ مهانگائي، مالي خسارو ۽ عوامي مشڪلاتون وڌي سگهن ٿيون. اڳ ۾ ئي اقتصادي دٻاءُ کي منهن ڏيندڙ پاڪستان لاءِ اهو هڪ نئون چئلينج بڻجي سگهي ٿو. ان ڪري پاڪستان سميت ڪيترائي ملڪ دعاگو آهن ته صورتحال وڌيڪ خراب نه ٿئي.
عالمي سياست ۾ طاقت جو استعمال ڪو نئون رجحان ناهي، پر تاريخ ٻڌائي ٿي ته فوجي طاقت سان حاصل ٿيندڙ ڪاميابيون اڪثر عارضي ثابت ٿينديون آهن. مستقل امن هميشه ڳالهين، سفارتڪاري ۽ سياسي بصيرت ذريعي حاصل ٿيندو آهي. عراق، افغانستان، شام ۽ ليبيا جا مثال دنيا جي سامهون آهن. انهن ملڪن ۾ ٿيندڙ جنگين نه رڳو لکين ماڻهن جي زندگين کي متاثر ڪيو، پر سڄي خطي کي عدم استحڪام جو شڪار بڻايو. اڄ به انهن ملڪن جا عوام جنگ جي نتيجن کي ڀوڳي رهيا آهن.
ايران هڪ اهم علائقائي طاقت آهي. ان جو جغرافيائي مقام، فوجي صلاحيتون ۽ سياسي اثر خطي جي سياست ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ٻئي طرف آمريڪا دنيا جي وڏي فوجي ۽ اقتصادي طاقت طور عالمي معاملن ۾ اثرانداز آهي. جيڪڏهن اهي ٻئي ملڪ سڌي ريت آمهون سامهون اچن ٿا ته ان جا نتيجا عام تڪرارن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو عالمي برادري هن صورتحال کي وڏي سنجيدگي سان ڏسي رهي آهي.
هن بحران جو هڪ اهم پاسو عالمي معيشت سان به جڙيل آهي. دنيا اڳ ئي ڪيترن معاشي مسئلن کي منهن ڏئي رهي آهي. ڪيترن ملڪن ۾ مهانگائي بلند سطح تي آهي، قرضن جو بار وڌي رهيو آهي ۽ معاشي ترقي جي رفتار سست ٿي رهي آهي. اهڙي وقت ۾ جيڪڏهن توانائي جي قيمتن ۾ تيز اضافو ٿئي ٿو ته عالمي معيشت لاءِ نوان مسئلا پيدا ٿي سگهن ٿا. ڪيترن ماهرن جو خيال آهي ته هڪ ڊگهي تڪرار جي صورت ۾ دنيا کي ٻيهر اقتصادي بحران کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو.
جديد دور ۾ جنگ صرف هٿيارن سان نه وڙهي ويندي آهي، پر معلومات، معيشت ۽ سفارتڪاري به ان جا اهم محاذ بڻجي چڪا آهن. سوشل ميڊيا ۽ عالمي ميڊيا جي دور ۾ هر خبر سيڪنڊن اندر دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ تائين پهچي ٿي. اهڙي ماحول ۾ افواهن، پروپيگنڊا ۽ غلط معلومات جا خطرا به وڌي ويندا آهن. ان ڪري عوام لاءِ ضروري آهي ته هو هر خبر کي تصديق ٿيل ذريعن سان پرکڻ جي ڪوشش ڪن.
دنيا جي اڪثر ملڪن جو موقف آهي ته تڪرارن جو حل پرامن طريقي سان ڳولهيو وڃي. گڏيل قومن سميت ڪيترن عالمي ادارن طرفان به ڇڪتاڻ گهٽائڻ جي اپيل ڪئي وئي آهي. امن صرف جنگ جي غيرموجودگي جو نالو ناهي، بلڪه اهو هڪ اهڙو ماحول آهي جتي قومون گڏجي ترقي، واپار ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪن. جيڪڏهن دنيا مسلسل تڪرارن ۾ ڦاٿل رهندي ته انساني ترقي جا خواب متاثر ٿيندا رهندا.
پاڪستان لاءِ هن صورتحال ۾ متوازن ۽ دانشمندانه پاليسي اختيار ڪرڻ ضروري آهي. پاڪستان جا ايران سان مذهبي، ثقافتي ۽ پاڙيسري لاڳاپا آهن، جڏهن ته آمريڪا سان به سفارتي ۽ اقتصادي رابطا موجود آهن. اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان کي امن، استحڪام ۽ ڳالهين جي حمايت جاري رکڻ گهرجي. پاڪستان هميشه علائقائي امن جو حامي رهيو آهي ۽ مستقبل ۾ به اهڙو ئي مثبت ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.
عوامي سطح تي به جنگ بابت خدشا وڌي رهيا آهن. عام ماڻهو ڪنهن به ملڪ جا هجن، اهي امن، روزگار، تعليم ۽ بهتر زندگي چاهين ٿا. جنگون انهن خواهشن کي متاثر ڪن ٿيون. جڏهن وسيلن جو رخ ترقي بدران هٿيارن ۽ فوجي خرچن ڏانهن مڙيو وڃي ٿو ته سماجي ترقي متاثر ٿيندي آهي. ان ڪري دنيا جي عوام جي اڪثريت تڪرارن بدران امن جي حمايت ڪندي نظر اچي ٿي.
اڄ جي دنيا هڪ ٻئي سان ايتري ڳنڍيل آهي جو ڪنهن به علائقي جو بحران عالمي مسئلو بڻجي سگهي ٿو. وچ اوڀر ۾ پيدا ٿيندڙ عدم استحڪام ايشيا جي صنعتن، يورپ جي توانائي ضرورتن ۽ آفريڪا جي معيشتن تي به اثر وجهي سگهي ٿو. ان ڪري ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ کي صرف هڪ علائقائي مسئلو سمجهڻ درست نه ٿيندو.
وقت جي ضرورت اها آهي ته جذبات بدران تدبر، ڌمڪين بدران سفارتڪاري ۽ جنگ بدران ڳالهين کي ترجيح ڏني وڃي. دنيا اڳ ئي ڪيترن بحرانن کي منهن ڏئي رهي آهي. موسمياتي تبديلي، معاشي غيريقيني صورتحال، غربت ۽ سماجي مسئلا عالمي برادري لاءِ وڏا چئلينج آهن. اهڙي وقت ۾ ڪنهن نئين وڏي جنگ جا نتيجا انتهائي خطرناڪ ٿي سگهن ٿا.
ايندڙ ڏينهن شايد هن بحران جي رخ جو تعين ڪندا. جيڪڏهن سفارتي ڪوششون ڪامياب ٿين ٿيون ته صورتحال بهتر ٿي سگهي ٿي، پر جيڪڏهن ڇڪتاڻ وڌندي رهي ته دنيا کي نون خطرن کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو. عالمي قيادت کي گهرجي ته هو ذميواري جو مظاهرو ڪري ۽ اهڙا قدم کڻي جيڪي امن، استحڪام ۽ انساني ڀلائي کي يقيني بڻائين. تاريخ اهو سبق ڏئي ٿي ته جنگون مسئلا پيدا ڪن ٿيون، جڏهن ته ڳالهين وسيلي ئي پائيدار حل ممڪن ٿيندو آهي. اڄ به دنيا کي انهيءَ سبق کي ياد رکڻ جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ ته امن ئي اهو رستو آهي جيڪو قومن کي ترقي، خوشحالي ۽ محفوظ مستقبل ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو.
