غلام مصطفىٰ جمالي
ڏکڻ ايشيا جي تاريخ شاهد آهي ته هتي جا ملڪ جڏهن به طاقت، وسيلن ۽ بالادستي جي سياست ۾ مبتلا ٿيا آهن تڏهن امن، ترقي ۽ انسانيت کي سخت نقصان پهتو آهي۔ پاڪستان ۽ انڊيا وچ ۾ جاري تڪرارن جي ڊگهي سلسلي ۾ هاڻي پاڻي جهڙي بنيادي انساني ضرورت کي به سياسي هٿيار بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي، جيڪا نه رڳو عالمي قانونن جي ڀڃڪڙي آهي پر انساني اخلاقيات خلاف به هڪ خطرناڪ قدم آهي۔ سنڌ طاس معاهدو دنيا جي انهن چند ڪامياب عالمي معاهدن مان هڪ رهيو آهي، جنهن ڪيترين جنگين، سياسي ڇڪتاڻن ۽ سخت اختلافن باوجود ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ پاڻي جي ورڇ جو نظام قائم رکيو، پر تازن سالن ۾ انڊيا جو رويو مسلسل جارحاڻو ٿيندو ويو آهي۔ خاص طور تي جڏهن به ٻنهي ملڪن وچ ۾ سياسي يا سفارتي ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته انڊيا پاڻي بند ڪرڻ، دريائن جي رخ ۾ تبديلي آڻڻ يا نون ڊيمن جي تعمير جون ڌمڪيون ڏيڻ شروع ڪري ٿو، جنهن سان خطي ۾ بيچيني ۽ خوف پيدا ٿئي ٿو۔
پاڻي ڪنهن هڪ قوم يا ملڪ جي جاگير ناهي۔ اهو قدرت جو عطيو آهي، جنهن تي هر انسان جو حق آهي۔ عالمي قانون به واضح طور چوي ٿو ته سرحدي دريائن کي سياسي دٻاءُ طور استعمال نٿو ڪري سگهجي، پر انڊيا ڪيترن ئي موقعن تي اهڙي ذهنيت جو مظاهرو ڪيو آهي، جنهن مان لڳي ٿو ته هو پنهنجي طاقت جي نشي ۾ عالمي اصولن کي نظرانداز ڪرڻ چاهي ٿو۔ سنڌ طاس معاهدي تحت پاڪستان کي جيڪي درياهه ڏنا ويا هئا، انهن تي به انڊيا مسلسل نوان منصوبا ٺاهيندو رهيو آهي۔ پاڪستان ڪيترائي ڀيرا عالمي عدالتن، عالمي بينڪ ۽ بين الاقوامي فورمن تي اعتراض اٿاريا، پر انڊيا هر دفعي پنهنجي ضد ۽ هٺ ڌرمي تي قائم رهيو۔
پاڪستان جي معيشت جو وڏو حصو زراعت سان وابسته آهي ۽ زراعت جو دارومدار پاڻي تي آهي۔ جيڪڏهن پاڻي جي فراهمي متاثر ٿئي ٿي ته نه رڳو فصلون تباهه ٿينديون آهن پر لکين ماڻهو بيروزگار به ٿيندا آهن۔ سنڌ، پنجاب ۽ بلوچستان جي ڪيترن علائقن ۾ اڳ ئي پاڻي جي کوٽ هڪ وڏو مسئلو بڻيل آهي۔ اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن انڊيا پاڻي کي هٿيار طور استعمال ڪري ٿو ته ان جا اثر صرف پاڪستان تائين محدود نه رهندا پر سڄي خطي جي امن ۽ معيشت تي پوندا۔ پاڻي جي کوٽ غربت، بک، بيمارين ۽ سماجي انتشار کي جنم ڏيندي آهي، جنهن سان شدت پسندي ۽ عدم استحڪام به وڌي سگهي ٿو۔
انڊيا پاڻ کي دنيا جي وڏي جمهوريت سڏرائڻ پسند ڪري ٿو، پر عملي طور سندس پاليسيون ڪيترن ئي معاملن ۾ انتهاپسند سوچ جي عڪاسي ڪن ٿيون۔ ڪشمير ۾ انساني حقن جي لتاڙ، اقليتن خلاف نفرت، مسلمانن تي ظلم ۽ هاڻي پاڻي بابت جارحاڻو رويو اهو ظاهر ڪري ٿو ته اتي حڪمران طبقي ۾ طاقت جي نمائش جو جنون وڌي رهيو آهي۔ پاڻي جهڙي حساس مسئلي کي سياست سان ڳنڍڻ ڪنهن به ذميوار رياست لاءِ مناسب ناهي، ڇو ته پاڻي زندگي آهي ۽ زندگي تي قدغن لڳائڻ انسانيت دشمن عمل آهي۔
سنڌ طاس معاهدو عالمي سفارتڪاري جي هڪ اهم مثال طور ڏٺو ويندو رهيو آهي۔ ان معاهدي تي عالمي بينڪ جي ضمانت پڻ موجود آهي۔ جيڪڏهن انڊيا ان معاهدي کي ڪمزور ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ته اهو نه رڳو پاڪستان سان ناانصافي هوندي پر عالمي معاهدن جي ساک کي به نقصان پهچندو۔ دنيا ۾ ڪيترائي ملڪ گڏيل دريائن مان پاڻي استعمال ڪن ٿا ۽ جيڪڏهن هر طاقتور ملڪ پنهنجي مرضي هلائڻ لڳي ته پوءِ عالمي نظام ۾ افراتفري پکڙجي ويندي۔
پاڪستان هميشه صبر، سفارتڪاري ۽ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو آهي۔ پاڪستان ڪڏهن به پاڻي بابت جذباتي يا جنگي بيان نه ڏنا آهن، پر انڊيا جي روين سبب پاڪستاني عوام ۾ ڳڻتي وڌندي پئي وڃي۔ خاص طور سنڌ جي ماڻهن لاءِ پاڻي زندگي ۽ بقا جو مسئلو آهي۔ اڳ ئي سنڌو درياهه ۾ پاڻي جي گهٽتائي سبب ڊيلٽا تباهه ٿي رهي آهي، زرعي زمينون بنجر بڻجي رهيون آهن ۽ سمنڊ اندر تائين داخل ٿي رهيو آهي۔ جيڪڏهن مٿان وري انڊيا پاڻي روڪڻ جي پاليسي تي عمل ڪري ٿو ته سنڌ جي ماحوليات، زراعت ۽ معيشت لاءِ اهو هڪ وڏو سانحو ثابت ٿي سگهي ٿو۔
دنيا کي اهو سمجهڻ گهرجي ته پاڻي بابت تڪرار مستقبل جي جنگين جو سبب بڻجي سگهن ٿا۔ گڏيل قومن جا ڪيترائي ادارا اڳ ئي خبردار ڪري چڪا آهن ته ايندڙ ڏهاڪن ۾ پاڻي سڀ کان وڏو عالمي مسئلو بڻجندو۔ اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن ذميوار ملڪ به پاڻي کي سياسي هٿيار بڻائڻ شروع ڪن ته پوءِ امن قائم رکڻ ڏکيو ٿي ويندو۔ انڊيا کي گهرجي ته هو پنهنجي پاليسين تي نظرثاني ڪري ۽ خطي ۾ تعاون، امن ۽ گڏيل ترقي جو رستو اختيار ڪري، ڇو ته جنگ، نفرت ۽ دٻاءُ ڪنهن مسئلي جو حل ناهن هوندا۔
بدقسمتي سان انڊيا اندر هندو انتهاپسند سياست جي وڌندڙ اثر سبب پاڙيسري ملڪن سان تعلقات به خراب ٿيندا پيا وڃن۔ بنگلاديش، نيپال، سريلنڪا ۽ چين سان به مختلف معاملن تي تڪرار موجود آهن۔ اهڙي صورتحال مان لڳي ٿو ته انڊيا خطي ۾ هڪ وڏي طاقت طور پنهنجو اثر وڌائڻ لاءِ دٻاءُ واري پاليسي اختيار ڪري رهيو آهي۔ پاڻي بابت به سندس سوچ ساڳي نظر اچي ٿي، جيڪا انتهائي خطرناڪ آهي۔ طاقت جو اصل استعمال اهو آهي ته ڪمزور کي تحفظ ڏنو وڃي، نه ڪي ان کي دٻايو وڃي۔
پاڪستان کي به هاڻي صرف احتجاج تائين محدود نه رهڻ گهرجي۔ ملڪ اندر پاڻي جي بهتر انتظام، نون ڊيمن جي تعمير، جديد آبپاشي نظام ۽ پاڻي بچائڻ بابت قومي پاليسي تي سنجيدگي سان ڪم ڪرڻ جي ضرورت آهي۔ جيڪڏهن پاڪستان پنهنجي پاڻي جي وسيلن کي صحيح نموني استعمال ڪري ته گهڻا مسئلا گهٽجي سگهن ٿا۔ افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته ملڪ اندر به پاڻي جي ورڇ تي اختلاف، ناقص منصوبابندي ۽ ضايع ٿيڻ جا مسئلا موجود آهن، جن کي حل ڪرڻ ضروري آهي۔
پاڪستاني قوم لاءِ اهو وقت اتحاد، شعور ۽ سنجيدگي جو آهي۔ پاڻي رڳو هڪ سياسي مسئلو ناهي، اهو قومي سلامتي، معيشت ۽ ايندڙ نسلن جي مستقبل جو سوال آهي۔ جيڪڏهن اڄ هن مسئلي کي اهميت نه ڏني وئي ته مستقبل ۾ حالتون وڌيڪ خطرناڪ ٿي سگهن ٿيون۔ حڪومت، سياسي پارٽين، ماهرن ۽ سول سوسائٽي کي گڏجي قومي سطح تي اهڙي حڪمت عملي تيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا پاڪستان جي پاڻي حقن جو تحفظ ڪري سگهي۔
انڊيا کي به اهو سمجهڻ گهرجي ته پاڙيسري ملڪ دشمن ناهن هوندا۔ مستقل امن، واپار، ترقي ۽ خوشحالي صرف تعاون سان ئي ممڪن آهي۔ جيڪڏهن هو پاڻي جهڙي حساس مسئلي تي ضد ۽ طاقت جي سياست جاري رکندو ته ان سان نه رڳو پاڪستان پر سڄي ڏکڻ ايشيا جو مستقبل خطري ۾ پئجي ويندو۔ دنيا اڳ ئي موسمي تبديلي، غربت ۽ معاشي بحرانن کي منهن ڏئي رهي آهي۔ اهڙي وقت ۾ ذميوار ملڪن کي امن، انصاف ۽ انسانيت جي اصولن تي هلڻ گهرجي۔
تاريخ اهو به ٻڌائي ٿي ته جيڪي قومون ٻين جا حق کسينديون آهن، اهي گهڻي دير تائين مضبوط ناهن رهنديون۔ ظلم، جارحيت ۽ انا جي سياست آخرڪار تباهي جو سبب بڻجندي آهي۔ پاڻي تي اجاره داري قائم ڪرڻ جي سوچ به ساڳئي قسم جي خطرناڪ ذهنيت آهي، جيڪا خطي ۾ نفرت ۽ بي اعتمادي کي وڌائيندي۔ پاڪستان جي عوام کي پنهنجي حقن جي حفاظت لاءِ متحد رهڻو پوندو ۽ عالمي سطح تي به پنهنجي موقف کي مضبوط نموني پيش ڪرڻو پوندو۔
سنڌ طاس معاهدو صرف هڪ قانوني دستاويز ناهي، اهو خطي ۾ امن جي علامت به رهيو آهي۔ جيڪڏهن ان کي ڪمزور ڪيو ويو ته پوءِ مستقبل ۾ ڪنهن به عالمي معاهدي تي اعتماد قائم رکڻ مشڪل ٿي ويندو۔ عالمي برادري، گڏيل قومن ۽ عالمي بينڪ کي به هن مسئلي تي خاموش تماشائي نه رهڻ گهرجي۔ جيڪڏهن اڄ پاڻي بابت عالمي قانونن جي ڀڃڪڙي تي اک بند ڪئي وئي ته سڀاڻي دنيا جي ٻين علائقن ۾ به اهڙا بحران پيدا ٿيندا۔
پاڪستان هڪ ذميوار ملڪ طور هميشه ڳالهين ۽ سفارتڪاري تي يقين رکيو آهي۔ پاڪستان کي جنگ نه پر امن گهرجي، پر امن جو مطلب ڪمزوري هرگز ناهي۔ جيڪڏهن پاڪستان جي پاڻي حقن تي ڌاڙو هنيو ويندو ته پوءِ اها صورتحال خطرناڪ رخ اختيار ڪري سگهي ٿي۔ ان ڪري ضروري آهي ته مسئلن جو حل انصاف، برابري ۽ عالمي قانونن تحت ڳوليو وڃي۔
پاڻي زندگيءَ جو بنيادي ذريعو آهي ۽ زندگيءَ سان کيڏڻ ڪنهن به صورت ۾ قبول نٿو ڪري سگهجي۔ انڊيا جي پاڻي بابت جارحاڻين پاليسين خطي ۾ نئين بيچيني پيدا ڪئي آهي۔ وقت جي ضرورت آهي ته عالمي برادري سنجيدگي سان هن مسئلي جو نوٽيس وٺي، جيئن ڏکڻ ايشيا کي ڪنهن وڏي بحران کان بچائي سگهجي۔ پاڪستان جي عوام کي به هاڻي پنهنجي پاڻي وسيلن جي اهميت کي سمجهندي قومي اتحاد جو مظاهرو ڪرڻو پوندو، ڇو ته قومون صرف هٿيارن سان نه پر شعور، اتحاد ۽ صحيح حڪمت عملي سان مضبوط ٿينديون آهن۔
