ليکڪ: باقر سجاد سيد
هن هفتي جي شروعات ۾ آمريڪا ۽ ايران آخرڪار جنگ روڪڻ لاءِ هڪ معاهدي تي پهتا. پاڪستان، جنهن هن معاهدي ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو، عالمي برادري طرفان ساراهيو ۽ تسليم ڪيو ويو آهي. پر ڇا پاڪستان لاءِ ڳالهه هتي ختم ٿي وڃي ٿي؟ يا شهباز شريف جي حڪومت هن سفارتي اهميت ۽ اثر رسوخ کي اهڙي ناياب موقعي ۾ تبديل ڪري سگهي ٿي، جيڪو ملڪ لاءِ حقيقي فائدا آڻي؟
ان سوال جو جواب ڏيڻ کان اڳ اهو تسليم ڪرڻ ضروري آهي ته آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ڪيترن هفتن جي سخت سفارتڪاري کان پوءِ ٿيل هي معاهدو ڪو مستقل امن معاهدو ناهي. هي رڳو هڪ عبوري فريم ورڪ آهي، جنهن خطرناڪ تڪرار کي عارضي طور روڪيو آهي ۽ 60 ڏينهن جي ڳالهين لاءِ موقعو پيدا ڪيو آهي، جنهن دوران پابندين ۾ نرمي، جوهري سرگرمين تي پابنديون ۽ علائقائي سلامتي جا انتظام جهڙا ڏکيا مسئلا حل ڪرڻا پوندا.
هن بندوبست جي نازڪ نوعيت ان جي مڪمل ٿيڻ کان اڳ ئي ظاهر ٿي وئي هئي، جڏهن لبنان سان لاڳاپيل اختلافن معاهدي کي آخري مرحلي تي ناڪام بڻائڻ جو خطرو پيدا ڪيو. آخرڪار قطر عملدرآمد جي طريقن ۽ مالي ضمانتن کي يقيني بڻائڻ لاءِ وچ ۾ آيو.
اسلام آباد لاءِ پهريون سبق اهو آهي ته ڳالهين جو آغاز ڪرڻ ڏکيو ڪم هو، پر هن سفارتي ڪاميابي کي مستقل حڪمت عملي واري فائدي ۾ بدلائڻ شايد ان کان به وڌيڪ ڏکيو هوندو.
پاڪستان ڇو شامل ٿيو؟
پاڪستان هن عمل ۾ صرف خيرخواهي جي بنياد تي شامل نه ٿيو؛ ان جا پنهنجا اهم مفاد به هئا. جيڪڏهن ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ ڊگهو تڪرار يا علائقائي جنگ ڇڙي وڃي ها ته پاڪستان جي سلامتي ۽ معيشت تي سڌو اثر پوي ها. پاڪستان جي ايران سان لڳ ڀڳ 900 ڪلوميٽر ڊگهي سرحد آهي ۽ اهو اڃا تائين خليجي ملڪن جي توانائي تي گهڻو دارومدار رکي ٿو. ان ڪري تيل جي قيمتن ۾ واڌ يا سامونڊي رستن ۾ رڪاوٽون ملڪ لاءِ مهانگائي، توانائي جي سلامتي ۽ اقتصادي بحالي لاءِ وڏو خطرو بڻجي سگهن پيون.
انهيءَ تناظر ۾ پاڪستان جي ثالثي واري ڪوشش خيراتي قدم کان وڌيڪ سفارتڪاري ذريعي پنهنجي قومي مفادن جي تحفظ جي ڪوشش هئي.
هن جو پهريون فائدو اڳ ئي ظاهر ٿي چڪو آهي. پاڪستان دنيا جي وڏن گادي وارن شهرن کي ياد ڏيارڻ ۾ ڪامياب ٿيو آهي ته هو عالمي بحرانن ۾ مثبت ۽ ڪارائتو ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو.
گذريل ڪجهه سالن دوران پاڪستان جي عالمي سڃاڻپ گهڻو ڪري اقتصادي بحران، سياسي عدم استحڪام يا سلامتي جي مسئلن سان جڙيل رهي هئي، پر هن ثالثي واري ڪردار ان تاثر کي عارضي طور تبديل ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ پاڪستان کي هاڻي هڪ مسئلي طور نه پر هڪ اهڙي ملڪ طور ڏٺو ويو، جنهن جي ذريعي مسئلن جو حل ڳولي سگهجي ٿو.
واشنگٽن ۾ ڪارائتيت جو مطلب رسائي هوندو آهي، جڏهن ته خليجي ملڪن ۾ اهي رياستون اهم سمجهيون وينديون آهن جيڪي مختلف ڌرين سان لاڳاپا برقرار رکي سگهن. سفارتڪاري ۾ اهميت رڳو دولت يا فوجي طاقت سان نه پر ان ڳالهه سان ماپي ويندي آهي ته ڏکين حالتن ۾ ٻين کي توهان جي ضرورت پوي ٿي يا نه.
حقيقي انعام
پاڪستان لاءِ اصل فائدو ٻن شعبن ۾ آهي: سلامتي ۽ معيشت.
سلامتي جي حوالي سان آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ڇڪتاڻ گهٽجڻ سان پاڪستان جي اولهندي سرحد تي دٻاءُ گهٽ ٿيندو ۽ علائقائي عدم استحڪام جي ملڪ اندر پکڙجڻ جا خطرا به گهٽ ٿيندا. ان سان توانائي جي فراهمي ۾ اوچتي رڪاوٽن جو امڪان به گهٽجي ويندو.
ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته پاڪستان کي هاڻي تهران، رياض، ابوظهبي، دوحا، بيجنگ ۽ واشنگٽن سان هڪ ئي وقت متوازن لاڳاپا رکڻ لاءِ وڌيڪ گنجائش ملي آهي، بغير ڪنهن هڪ ڌر جي چونڊ ڪرڻ جي.
اقتصادي موقعا
جيڪڏهن ايران تي پابنديون آهستي آهستي ختم ٿين ٿيون ۽ هو ٻيهر عالمي واپار ۾ شامل ٿئي ٿو ته خليج جي علائقي ۾ واپاري رستا تبديل ٿيندا. اهڙي صورتحال ۾ نون ٽرانزٽ رستن، مالي چينلن ۽ لاجسٽڪ ڀائيوارين جي ضرورت پيدا ٿيندي، جنهن لاءِ پاڪستان کي هاڻ کان تياري ڪرڻ گهرجي.
تازو تڪرار دوران گڏيل عرب امارات، خاص طور تي دبئي، جيڪو سالن کان ايران لاءِ عالمي مارڪيٽن تائين پهچ جو اهم مرڪز رهيو آهي، ڪجهه پابنديون لاڳو ڪيون. ان کان پوءِ ايران اندر واپاري رستن کي متنوع بڻائڻ بابت بحث شروع ٿيو.
اهو پاڪستان لاءِ هڪ موقعو پيدا ڪري ٿو ته هو پاڻ کي متبادل واپاري رستي طور پيش ڪري.
گوادر جي اهميت
هتي گوادر بندرگاهه جي اهميت وڌي وڃي ٿي. گوادر اهم سامونڊي ۽ زميني واپاري رستن جي سنگم تي واقع آهي ۽ ايران جي ڏکڻ اوڀر واري علائقي جي به ويجهو آهي. اهو پاڪستان کي فطري برتري ڏئي ٿو.
پر صرف جاگرافي واپار پيدا نٿي ڪري. پاڪستان کي واضح حڪمت عملي، صلاحيت ۽ مضبوط ارادي جي ضرورت آهي. ٻي صورت ۾ گوادر رڳو هڪ نظرياتي تصور بڻيل رهندو.
ساڳيو اصول چين-پاڪستان اقتصادي راهداري، يعني سيپيڪ تي به لاڳو ٿئي ٿو. جيڪڏهن ايران عالمي معيشت سان وڌيڪ ڳنڍجي وڃي ٿو ته پاڪستان، ايران ۽ وچ ايشيا وچ ۾ توانائي، واپار ۽ لاجسٽڪ نيٽ ورڪن جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ٿي سگهن ٿا.
اعتماد جو مسئلو
تڪرار دوران پاڪستان ايران سان واپاري سهولتن لاءِ ڪيترائي خاص ريگيوليٽري آرڊر جاري ڪيا هئا، جن سان واپارين ۾ اميد پيدا ٿي. پر سفارتي ۽ ڪاروباري ذريعن موجب انهن قدمن تي عملي عملدرآمد اعلانن جي ڀيٽ ۾ سست رهيو آهي.
هي رڳو انتظامي مسئلو ناهي؛ اهو هڪ حڪمت عملي وارو مسئلو آهي. واپاري رستا صرف جاگرافي سان نه پر اعتبار سان قائم ٿيندا آهن. جيڪڏهن پاڪستان واپارين ۽ سيڙپڪارن کي اهو يقين نه ڏياري سگهيو ته اسلام آباد ۾ ڪيل واعدا عملي طور پورا ٿيندا، ته موقعا ٻين ملڪن ڏانهن منتقل ٿي ويندا.
اڳتي جو رستو
آمريڪي بندش دوران سوين ايراني جهازن جي ڪراچي ڀرسان انتظار ڪرڻ جون خبرون سامهون آيون. اهو پاڪستان جي سامونڊي جاگرافيائي اهميت جو هڪ مثال هو. ساڳئي وقت مشهد مان هڪ ايراني واپاري وفد پاڪستان ۾ گوشت ۽ ٻين شين جي درآمد بابت امڪانن جو جائزو وٺي رهيو آهي.
اهڙا قدم بظاهر ننڍا لڳي سگهن ٿا، پر وڏا اقتصادي لاڳاپا اهڙن ئي سوين ننڍن واپاري فيصلن مان جنم وٺندا آهن.
پاڪستان ماضي ۾ سفارتي ڪاميابين ذريعي اهم موقعا پيدا ڪرڻ ۾ ته ڪامياب رهيو آهي، پر انهن کي ڊگهي مدي وارن اقتصادي فائدن ۾ تبديل ڪرڻ ۾ گهڻو ڪري ناڪام رهيو آهي.
تنهن ڪري اصل سوال اهو ناهي ته تهران يا واشنگٽن ۾ ڇا ٿيندو، پر اهو آهي ته اسلام آباد ڪهڙا فيصلا ڪري ٿو. پاڪستان شايد دروازو کولڻ جو ڏکيو ڪم ڪري ورتو آهي، پر هاڻي اصل چئلينج اهو آهي ته هو پاڻ ان دروازي کان ٻاهر بيهي پنهنجي ڪاميابي بيان نه ڪندو رهي، جڏهن ته ٻيا اندر داخل ٿي فائدا حاصل ڪري وڃن. (هي مضمون ڊان اخبار ۾ شايع ٿيو جيڪو سندن ٿورن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ادارو)
