غلام مصطفيٰ جمالي
دنيا جي سياست ۾ هڪ سوال ڪيترن ئي ڏهاڪن کان بحث جو موضوع رهيو آهي ته آخر دنيا جون وڏيون طاقتون ننڍن ۽ ڪمزور ملڪن جي معاملن ۾ ايتري دلچسپي ڇو وٺنديون آهن؟ جڏهن به آمريڪا ڪنهن ملڪ جي ايٽمي پروگرام، دفاعي پاليسي، معاشي نظام يا پرڏيهي پاليسي بابت سخت موقف اختيار ڪري ٿو ته اهو سوال ضرور پيدا ٿئي ٿو ته ڇا آمريڪا واقعي عالمي امن جي حفاظت ڪرڻ چاهي ٿو يا ان جي پويان پنهنجا سياسي، معاشي، فوجي ۽ علائقائي مفاد به موجود آهن؟ ايران بابت آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جو تازو بيان به انهيءَ وڏي سوال کي ٻيهر سامهون کڻي آيو آهي. ٽرمپ واضح ڪيو آهي ته ايران کي ڪنهن به صورت ۾ ايٽمي هٿيار رکڻ جي اجازت نه ڏني ويندي. آمريڪا جو چوڻ آهي ته ايران کي ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ کان روڪڻ سندس بنيادي مقصد آهي، جڏهن ته ايران مسلسل اهو موقف اختيار ڪندو رهيو آهي ته سندس ايٽمي پروگرام پرامن مقصدن لاءِ آهي. ٻنهي ملڪن وچ ۾ سالن کان هلندڙ ڇڪتاڻ مان واضح ٿئي ٿو ته مسئلو صرف ايٽمي پروگرام تائين محدود ناهي، پر ان ۾ علائقائي طاقت، تيل، معاشي پابندين، سلامتي ۽ عالمي اثر رسوخ جا ڪيترائي پاسا شامل آهن.
آمريڪا دنيا جي طاقتور ترين ملڪن مان هڪ آهي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ آمريڪا پنهنجي معاشي، فوجي ۽ سفارتي طاقت ۾ مسلسل واڌ ڪئي. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ ته هڪ ڊگهي عرصي تائين آمريڪا کي دنيا جي واحد وڏي طاقت سمجهيو ويندو رهيو. اهڙي طاقت واشنگٽن کي اهو موقعو ڏنو ته هو دنيا جي مختلف علائقن ۾ پنهنجي مفادن جي حفاظت لاءِ سياسي، معاشي ۽ سفارتي اثر استعمال ڪري سگهي.
پر هتي هڪ ڳالهه سمجهڻ ضروري آهي ته آمريڪا هر غريب ملڪ تي سڌي طرح حڪومت ڪرڻ نٿو چاهي. جديد دنيا ۾ حڪمراني جو مطلب هر وقت فوج موڪلي ڪنهن ملڪ تي قبضو ڪرڻ نه رهيو آهي. هاڻي اثر رسوخ جا طريقا تبديل ٿي چڪا آهن. معاشي پابنديون، واپاري دٻاءُ، سفارتي اثر، عالمي مالياتي نظام، فوجي اتحاد، امداد، قرض ۽ سياسي دٻاءُ به ڪنهن ملڪ جي فيصلن تي اثرانداز ٿيڻ جا طاقتور ذريعا آهن.
ايران ان جو هڪ اهم مثال آهي. ايران جغرافيائي لحاظ کان انتهائي اهم ملڪ آهي. ان وٽ تيل ۽ گئس جا وڏا ذخيرا آهن ۽ اهو اهڙي خطي ۾ واقع آهي، جتي دنيا جي توانائي جي واپار جو وڏو حصو وابسته آهي. آبنائي هرمز جي اهميت رڳو ايران يا خليجي ملڪن تائين محدود ناهي، پر ان جو سڌو تعلق عالمي معيشت سان آهي. جيڪڏهن هن سامونڊي رستي مان تيل جي فراهمي متاثر ٿئي ٿي ته ان جا اثر دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن جي معيشتن، مهانگائي ۽ توانائي جي قيمتن تائين پهچي سگهن ٿا.
انهيءَ ڪري آمريڪا لاءِ ايران هڪ عام ملڪ نه آهي. ايران وچ اوڀر ۾ هڪ اهڙي علائقائي طاقت آهي، جيڪا ڪيترن ئي معاملن ۾ آمريڪي پاليسين ۽ آمريڪا جي اتحادين لاءِ چئلينج بڻيل آهي. ايران وٽ پنهنجي فوجي طاقت، ميزائل پروگرام، توانائي جا وسيلا ۽ علائقي ۾ سياسي اثر موجود آهي. واشنگٽن جي خواهش آهي ته ايران ايتري طاقت حاصل نه ڪري سگهي، جنهن سان وچ اوڀر ۾ طاقت جو توازن آمريڪا ۽ ان جي اتحادين جي خلاف تبديل ٿي وڃي.
ايٽمي پروگرام به انهيءَ وڏي تڪرار جو اهم حصو آهي. آمريڪا جو خدشو آهي ته جيڪڏهن ايران ايٽمي هٿيار ٺاهڻ جي صلاحيت حاصل ڪري ورتي ته وچ اوڀر جا ٻيا ملڪ به پنهنجي سلامتي لاءِ ساڳئي رستي تي هلڻ جي ڪوشش ڪري سگهن ٿا. اهڙي صورتحال ۾ خطي اندر ايٽمي هٿيارن جي ڊوڙ شروع ٿيڻ جو خطرو پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو يقيناً عالمي امن لاءِ خطرناڪ هوندو.
پر ايران جو موقف به پنهنجي جاءِ تي اهم آهي. تهران جو چوڻ آهي ته کيس پرامن ايٽمي ٽيڪنالاجي استعمال ڪرڻ جو حق حاصل آهي. ايران اهو سوال به اٿاريندو رهيو آهي ته جيڪڏهن دنيا جي ڪجهه ملڪن وٽ ايٽمي هٿيار موجود آهن ته صرف ايران کي ايٽمي صلاحيت کان پري رکڻ لاءِ دٻاءُ ڇو وڌو وڃي ٿو؟ اهو ئي بنيادي اختلاف آهي، جيڪو آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ڳالهين کي بار بار ڏکيو بڻائيندو رهيو آهي.
حقيقت اها آهي ته عالمي سياست ۾ ڪا به وڏي طاقت صرف اصولن تي نه هلندي آهي، پر پنهنجي قومي مفادن کي به سامهون رکندي آهي. آمريڪا ايران کي ايٽمي هٿيارن کان روڪڻ سان گڏ سندس ميزائل پروگرام، علائقائي اثر ۽ معاشي طاقت کي محدود ڪرڻ چاهي ٿو. ايران وري پنهنجي خودمختياري، سلامتي ۽ علائقائي حيثيت کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي.
آمريڪا جي طاقت جو سڀ کان وڏو ذريعو رڳو ان جي فوج ناهي، پر ان جي مضبوط معيشت پڻ آهي. آمريڪي پابنديون ڪنهن به ڪمزور معاشي ملڪ لاءِ وڏيون مشڪلاتون پيدا ڪري سگهن ٿيون. جڏهن آمريڪا ڪنهن ملڪ تي پابنديون لڳائي ٿو ته عالمي بئنڪون، ڪمپنيون ۽ واپاري ادارا به اڪثر ان ملڪ سان ڪاروبار ڪرڻ کان پاسو ڪندا آهن. نتيجي ۾ ان ملڪ جي واپار، سيڙپڪاري ۽ ڪرنسي تي دٻاءُ وڌندو آهي ۽ عام ماڻهو مهانگائي ۽ بيروزگاري جو شڪار ٿيندا آهن.
اهڙي صورتحال ۾ غريب ملڪن جي ڪمزوري وڌيڪ ظاهر ٿيندي آهي. هڪ طاقتور ملڪ سالن تائين معاشي پابندين جو مقابلو ڪري سگهي ٿو، پر هڪ ڪمزور معيشت لاءِ ڊگهي عرصي تائين پابندين جو بار برداشت ڪرڻ انتهائي ڏکيو هوندو آهي. حڪومتن تي اندروني دٻاءُ وڌندو آهي ۽ آخرڪار اهي پنهنجين پاليسين ۾ تبديلي آڻڻ يا وڏين طاقتن سان سمجھوتو ڪرڻ تي مجبور ٿي سگهن ٿيون.
پر هر آمريڪي قدم کي صرف دنيا تي حڪمراني جي خواهش قرار ڏيڻ به مڪمل حقيقت نه هوندي. ايٽمي هٿيارن جو پکڙجڻ واقعي دنيا لاءِ هڪ وڏو خطرو آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ملڪ ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ جي ڊوڙ ۾ شامل ٿي وڃن ته دنيا جي سلامتي وڌيڪ خطري ۾ پئجي سگهي ٿي. اصل سوال اهو آهي ته ايٽمي هٿيارن جي پکڙجڻ کي روڪڻ لاءِ ڪهڙو طريقو اختيار ڪيو وڃي؟ ڇا ڌمڪي، پابندي ۽ فوجي دٻاءُ مستقل حل آهن يا ڳالهين ۽ اعتماد جي فضا ذريعي وڌيڪ بهتر نتيجو حاصل ڪري سگهجي ٿو؟
تاريخ ٻڌائي ٿي ته طاقت جي ذريعي ڪنهن ملڪ کي ڪجهه وقت لاءِ پوئتي هٽائي سگهجي ٿو، پر مستقل امن صرف ڳالهين ۽ سياسي حل ذريعي حاصل ٿيندو آهي. جيڪڏهن آمريڪا واقعي ايران کي ايٽمي هٿيار ٺاهڻ کان روڪڻ چاهي ٿو ته کيس ايران سان اهڙي معاهدي طرف وڌڻو پوندو، جنهن ۾ ٻنهي ڌرين جا خدشا شامل هجن. ايران کي به عالمي برادري جي خدشن کي سنجيدگي سان وٺڻو پوندو ۽ پنهنجي ايٽمي سرگرمين بابت وڌيڪ شفافيت پيدا ڪرڻي پوندي.
اصل مسئلو رڳو آمريڪا ۽ ايران جو نه آهي. هي سوال پوري عالمي نظام جو آهي ته ڇا دنيا ۾ طاقتور ۽ ڪمزور ملڪن لاءِ هڪجهڙا اصول هوندا يا طاقتور ملڪ پنهنجي مفادن مطابق عالمي سياست جا اصول طئي ڪندا رهندا؟
ترقي پذير ملڪن لاءِ هن صورتحال مان سڀ کان وڏو سبق اهو آهي ته صرف نعرا هڻي خودمختياري محفوظ نٿي ڪري سگهجي. مضبوط معيشت، معياري تعليم، جديد ٽيڪنالاجي، توانائي ۾ خودڪفالت، مستحڪم ادارا ۽ متوازن پرڏيهي پاليسي ئي ڪنهن ملڪ کي عالمي دٻاءُ جو مقابلو ڪرڻ جي قابل بڻائي سگهي ٿي.
پاڪستان سميت ترقي پذير ملڪن کي به انهيءَ حقيقت کي سمجهڻو پوندو. جيڪڏهن ڪنهن ملڪ جي معيشت ڪمزور هجي، سياسي اختلاف وڌيل هجن ۽ ملڪ قرضن ۽ ٻين ملڪن جي مدد تي گهڻو ڀاڙيندو هجي ته عالمي طاقتن جو دٻاءُ به وڌيڪ اثرائتو ٿي ويندو آهي. ان جي ابتڙ معاشي طور مضبوط ۽ سياسي طور مستحڪم ملڪ پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۾ وڌيڪ آزادي سان فيصلا ڪري سگهي ٿو.
تنهن ڪري اهو چوڻ شايد مڪمل طور درست نه هوندو ته آمريڪا صرف غريب ملڪن تي حڪمراني ڪرڻ چاهي ٿو. وڌيڪ درست ڳالهه اها آهي ته آمريڪا دنيا جي اهم علائقن ۾ پنهنجا مفاد ۽ پنهنجو اثر رسوخ برقرار رکڻ چاهي ٿو. ايران جهڙا ملڪ آمريڪا لاءِ ان ڪري اهم آهن، ڇاڪاڻ ته اتي توانائي، جغرافيه، سلامتي ۽ علائقائي طاقت جا ڪيترائي مفاد هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن.
دنيا جي سياست ۾ طاقتور ملڪ هميشه پنهنجي مفادن جو تحفظ ڪندا رهيا آهن، پر مسئلو تڏهن پيدا ٿئي ٿو جڏهن طاقتور ملڪ پنهنجي مفادن کي ٻين ملڪن جي خودمختياري کان مٿانهون سمجهڻ شروع ڪن. ڪنهن به ملڪ کي پنهنجي سلامتي ۽ قومي مفادن جي حفاظت جو حق حاصل آهي، پر ساڳيو حق ٻين ملڪن کي به حاصل هجڻ گهرجي.
اڄ دنيا کي اهڙي سياست جي ضرورت آهي، جنهن ۾ طاقتور ملڪ ڪمزور ملڪن کي پنهنجي مرضي مڃائڻ بدران ڳالهين جي ميز تي آڻين. جيڪڏهن ڪنهن ملڪ جي ايٽمي پروگرام بابت خدشا آهن ته انهن جو حل سفارتڪاري، عالمي معاهدن ۽ شفاف نگراني ذريعي ڳولڻ گهرجي. جنگ ۽ پابنديون جيڪڏهن عام ماڻهن جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائين ٿيون ته پوءِ انهن جي اثرن بابت به سنجيدگي سان سوچڻ ضروري آهي.
آخرڪار سوال اهو ناهي ته آمريڪا ڪيترو طاقتور آهي، سوال اهو آهي ته اها طاقت ڪهڙي مقصد لاءِ استعمال ٿئي ٿي. جيڪڏهن طاقت ڪمزور ملڪن کي دٻائڻ لاءِ استعمال ٿيندي ته دنيا ۾ بيچيني وڌندي رهندي، پر جيڪڏهن اها طاقت امن، ڳالهين ۽ عالمي قانون جي بالادستي لاءِ استعمال ٿيندي ته دنيا وڌيڪ متوازن ٿي سگهي ٿي.
غريب ۽ ڪمزور ملڪن کي به پنهنجي مستقبل جا فيصلا پاڻ ڪرڻ جو حق حاصل آهي. ڪنهن به ملڪ جي قسمت صرف طاقتور ملڪن جي مرضي سان طئي نه ٿيڻ گهرجي. دنيا جو بهتر مستقبل تڏهن ئي ممڪن آهي، جڏهن طاقت سان گڏ انصاف، مفادن سان گڏ برابري ۽ اختلافن سان گڏ ڳالهين جو رستو اختيار ڪيو وڃي. آمريڪا سميت دنيا جي سڀني وڏين طاقتن لاءِ اصل امتحان به اهو ئي آهي ته هو پنهنجي طاقت کي دنيا تي غلبو حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪن ٿيون يا عالمي امن ۽ انصاف لاءِ.
