غلام مصطفيٰ جمالي
وچ اوڀر ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ، روسي قرارداد، پاڪستاني موقف ۽ سلامتي ڪائونسل اجلاس. دنيا جي سياست هڪ اهڙي حساس موڙ تي پهچي وئي آهي جتي ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ عالمي امن، استحڪام ۽ توانائي جي فراهمي لاءِ وڏو خطرو بڻجي رهي آهي. وچ اوڀر تاريخي طور تي سياسي ڇڪتاڻ، فوجي تصادم، علائقائي مقابلي ۽ عالمي طاقت جي اثر رسوخ جو مرڪز رهيو آهي. ايران ۽ اسرائيل جا اختلاف نوان نه آهن پر تازو وڌندڙ فوجي ڪارروائيون، بيان بازي ۽ علائقائي حڪمت عملين صورتحال کي وڌيڪ شديد بڻائي ڇڏيو آهي. عالمي برادري لاءِ اهو هڪ خبردار ڪندڙ پيغام آهي ته فوجي رويو ۽ هٿياربندي واري رويي کي ڪنٽرول ڪرڻ لازمي آهي. گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو اجلاس اهڙي پس منظر ۾ سڏايو ويو جتي روس طرفان پيش ڪيل قرارداد ۽ پاڪستان جو موقف اهم ڌيان جو مرڪز بڻيا. اجلاس جو مقصد ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ کي گهٽائڻ، فوجي ڪارروائين کي روڪڻ، عالمي امن کي برقرار رکڻ ۽ سفارتي ذريعن سان مسئلا حل ڪرڻ هو. اجلاس ۾ روسي نمائندن زور ڀريو ته عالمي امن لاءِ ضروري آهي ته سڀئي ڌريون صبر ۽ برداشت جو مظاهرو ڪن مسئلن جو حل جنگ بدران ڳالهين ذريعي ڳولڻ گهرجي. قرارداد ۾ اهو پڻ شامل هو ته علائقائي انساني جانين جي حفاظت کي يقيني بڻايو وڃي ۽ بين الاقوامي قانون جي پاسداري ڪئي وڃي. اجلاس دوران مختلف ملڪن پنهنجا موقف پيش ڪيا. مغربي ملڪن اسرائيل جي سيڪيورٽي خدشن کي اجاگر ڪيو جڏهن ته ٻين ملڪن ايران تي الزام لڳايا ته هو علائقي ۾ غير استحڪام پيدا ڪري رهيو آهي ڪجهه ملڪن زور ڀريو ته مسئلي جو حل جنگ نه پر ڳالهين ذريعي ڳولڻ گهرجي. انساني حقن، شهري آبادي جي تحفظ ۽ عالمي قانون جي پاسداري به اجلاس دوران نمايان ڪئي وئي. پاڪستان اجلاس ۾ پنهنجو واضح موقف پيش ڪيو ۽ چيو ته وچ اوڀر ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ عالمي امن لاءِ خطرو آهي. پاڪستان روس طرفان پيش ڪيل قرارداد جي مڪمل حمايت ڪئي ۽ زور ڀريو ته سڀئي ڌريون فوري طور تي جنگي ڪارروائين کان پاسو ڪن. پاڪستان اهو به چيو ته عالمي ادارن کي گهرجي ته هو علائقي ۾ امن قائم ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن. وچ اوڀر جو علائقو صرف علائقائي مسئلن تائين محدود ناهي هتي عالمي توانائي مارڪيٽ، خاص طور تي تيل جي فراهمي، اهم ڪردار ادا ڪري ٿي ۽ جيڪڏهن فوجي ڇڪتاڻ وڌي وئي ته عالمي توانائي فراهمي ۽ قيمتن تي سڌو اثر پوندو. ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ ڪنهن به فوجي تصادم جا اثر عالمي معيشت، واپار ۽ عالمي سياست تي محسوس ٿيندا. عالمي تجزيه نگارن جو خيال آهي ته وچ اوڀر ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ عالمي سياست ۾ نئين رخ پيدا ڪري سگهي ٿو جيڪڏهن هي تڪرار وڌي ويو، ته مختلف عالمي طاقتور ملڪن جي وچ ۾ نئون سياسي توازن پيدا ٿي سگهي ٿو جيڪو عالمي امن ۽ استحڪام لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو.عالمي تجزيه نگارن جو خيال آهي ته وچ اوڀر ۾ ڪنهن به فوجي تصادم جو اثر صرف علائقائي نه پر عالمي سطح تي ٿيندو. عالمي سرمائيداري، تيل جي فراهمي، واپار ۽ عالمي سياسي اتحاد ان کان متاثر ٿيندا. ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ جي ڪري عالمي تيل مارڪيٽ ۾ قيمتن ۾ غير معمولي اُتار چڙهاءُ اچي سگهي ٿو، جنهن جو سڌو اثر نه صرف توانائي تي منحصر ملڪن جي معيشت تي پوندو پر عالمي اقتصادي استحڪام به خطري ۾ پئجي سگهي ٿو.پوءِ پاڪستان جو موقف پڻ عالمي منظرنامي ۾ اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته پاڪستان وچ اوڀر جي استحڪام لاءِ هميشه امن پسند ۽ سفارتي حلن جو حامي رهيو آهي. اجلاس ۾ پاڪستان زور ڀريو ته سڀئي ڌريون فوجي ڪارروائين کان پاسو ڪن، ۽ خطي ۾ امن قائم رکڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪرڻ لازمي آهن. پاڪستاني موقف مطابق، مسئلن جو حل صرف ۽ صرف ڳالهين ۽ سفارتي چينلن ذريعي ممڪن آهي.سلامتي ڪائونسل جي اجلاس دوران اهو به واضح ڪيو ويو ته علائقائي عوام جي حفاظت، انساني حقن جو احترام ۽ شهري آبادي جي تحفظ سڀني ڌرين لاءِ اولين ترجيح هئڻ گهرجي. فوجي رويو ۽ هٿياربندي واري عمل کي ڪنٽرول ۾ رکڻ عالمي امن لاءِ ضروري آهي. اجلاس دوران بين الاقوامي قانون جي پاسداري کي زور سان اجاگر ڪيو ويو، جنهن سان واضح ٿيو ته ڪو به ملڪ پنهنجي فوجي مفادن لاءِ عالمي قانون کي نظر انداز نٿو ڪري سگهي.وچ اوڀر ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ صرف سياسي ۽ فوجي اثرات تائين محدود نه آهي، پر عالمي توانائي مارڪيٽ، معيشت ۽ معاشرتي استحڪام تي به اثر انداز ٿي رهي آهي. جيڪڏهن فوجي ڇڪتاڻ وڌي وڃي ته عالمي توانائي فراهمي، تيل جي قيمتن ۽ عالمي تجارت تي وڏو اثر پوندو، جنهن سبب عالمي معيشت ۾ بي اعتمادي پيدا ٿي سگهي ٿي.عالمي تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ فوجي تصادم وڌي ويو، ته عالمي طاقتور ملڪن جي وچ ۾ نئين سياسي توازن جوڙجڪ ٿي سگهي ٿي، جيڪا عالمي امن ۽ استحڪام لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿي. اهڙي صورتحال ۾ نه صرف وچ اوڀر پر باقي دنيا جي معيشت، سياسي اتحاد ۽ انساني تحفظ کي به سنگين خطرات لاحق ٿي سگهن ٿا.اجلاس دوران روسي نمائندن زور ڀريو ته مسئلن جو حل صرف سفارتي ذريعن سان ڳوليو وڃي، ۽ سڀئي ڌريون صبر، برداشت ۽ تعاون جو مظاهرو ڪن. مغربي ملڪن پڻ پنهنجي موقف ۾ زور ڀريو ته اسرائيل جي سيڪيورٽي خدشن کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. ٻين ملڪن زور ڀريو ته ايران علائقي ۾ استحڪام پيدا ڪرڻ لاءِ مثبت قدم کڻي. عالمي برادري لاءِ اهو واضح پيغام هو ته جنگي رويو، هٿياربندي ۽ فوجي ڇڪتاڻ کي روڪڻ لازمي آهي.پاڪستان اجلاس ۾ پنهنجو موقف پيش ڪندي زور ڀريو ته وچ اوڀر ۾ امن قائم رکڻ عالمي ذميواري آهي. پاڪستان روس طرفان پيش ڪيل قرارداد جي مڪمل حمايت ڪئي ۽ زور ڀريو ته سڀئي ڌريون فوري طور تي جنگي ڪارروائين کان پاسو ڪن. پاڪستاني موقف مطابق، عالمي ادارن کي گڏجي علائقي ۾ امن قائم ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪرڻ گهرجن، ۽ مسئلن جو حل صرف ۽ صرف ڳالهين ذريعي ممڪن آهي.عالمي تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته وچ اوڀر ۾ فوجي ڇڪتاڻ ۽ عالمي طاقتور ملڪن جي سياسي مقابلي سبب نئين عالمي سياسي توازن جو امڪان پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو عالمي امن، معيشت ۽ سياسي استحڪام لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿو. انساني حقن، شهري آبادي جي تحفظ ۽ عالمي قانون جي پاسداري اهڙي صورتحال ۾ سڀني ڌرين لاءِ لازمي آهن.آخر ۾، وچ اوڀر ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ، فوجي ڪارروائيون ۽ عالمي سياسي مقابلي سبب نه صرف علائقائي پر عالمي سطح تي امن، معيشت ۽ توانائي جي فراهمي متاثر ٿي رهي آهي. عالمي برادري لاءِ اهو واضح پيغام آهي ته جنگ بدران ڳالهين، صبر ۽ سفارتي حلن کي ترجيح ڏيڻ وقت جي ضرورت آهي.
