غلام مصطفيٰ جمالي
مشرقِ وسطیٰ هڪ ڀيرو ٻيهر اهڙي ڇڪتاڻ جي باهه ۾ گهيرجي ويو آهي، جنهن جا اثر صرف هن علائقي تائين محدود ناهن رهيا، پر سڄي دنيا جي سياست، معيشت ۽ امن تي سڌي ريت پئجي رهيا آهن۔ جڏهن ايراني پرڏيهي وزير عباس عراقچی آبنائے هرمز جي حوالي سان سخت ۽ واضح بيان ڏئي ٿو، ته اهو صرف هڪ سفارتي بيان نه، پر هڪ اهڙو اشارو هوندو آهي جيڪو عالمي طاقتوں کي سوچڻ تي مجبور ڪري ڇڏيندو آهي۔ آبنائے هرمز دنيا جي اهم ترين سامونڊي رستن مان هڪ آهي، جتان روزانو لکين بيرل تيل گذري ٿو، ۽ جيڪڏهن هتي ٿوري به بيچيني پيدا ٿئي ٿي ته ان جا اثر عالمي مارڪيٽن ۾ فوري طور محسوس ڪيا وڃن ٿا۔
اڄ جي دنيا هڪ ڳنڍيل نظام بڻجي چڪي آهي، جتي هڪ علائقي ۾ پيدا ٿيندڙ بحران سڄي دنيا جي معيشت کي هلايو ڇڏيندو آهي۔ جڏهن ايران اهو چوي ٿو ته هو پنهنجي سامونڊي حدن اندر ڪنهن به شڪي جهاز کي روڪڻ جو قانوني حق رکي ٿو، ته اهو بيان عالمي قانون، سفارتڪاري ۽ طاقت جي توازن جي وچ ۾ هڪ نئون بحث پيدا ڪري ٿو۔ ايران پنهنجي خودمختياري جو دفاع ڪري رهيو آهي، جڏهن ته آمريڪا ۽ ان جا اتحادي ان کي عالمي امن لاءِ خطرو قرار ڏئي رهيا آهن۔ اهو تضاد ئي هن خطي کي مسلسل تڪرار جي باهه ۾ رکندو پيو اچي۔
اقوامِ متحدہ جهڙا عالمي ادارا اهڙين حالتن ۾ وچٿري جو ڪردار ادا ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن، پر حقيقت اها آهي ته جڏهن وڏيون طاقتون پنهنجي مفادن لاءِ ميدان ۾ لهي اچن ٿيون، ته پوءِ سفارتڪاري جا رستا ڏکيا ٿي پون ٿا۔ ايران ۽ اقوامِ متحدہ جي سيڪريٽري جنرل جي وچ ۾ ٿيل رابطو به انهيءَ ڪوشش جو حصو آهي ته جيئن ڇڪتاڻ کي گهٽايو وڃي، پر سوال اهو آهي ته ڇا صرف ڳالهين سان اهڙي حساس صورتحال کي سنڀالي سگهجي ٿو؟
جيڪڏهن عالمي سپلاءِ چين تي نظر وجهجي ته واضح ٿئي ٿو ته مشرقِ وسطیٰ ۾ پيدا ٿيندڙ هر بحران سڌي ريت عالمي واپار کي متاثر ڪري ٿو۔ تيل جي قيمتن ۾ واڌ، جهازن جي اچ وڃ ۾ رڪاوٽون، ۽ واپاري غير يقيني صورتحال اهڙا عنصر آهن، جيڪي دنيا جي هر ملڪ کي متاثر ڪن ٿا۔ خاص طور تي ترقي پذير ملڪ، جيڪي اڳ ئي معاشي مسئلن سان جهيڙي رهيا آهن، اهي اهڙي صورتحال ۾ وڌيڪ نقصان کڻن ٿا۔
ايران جو اهو چوڻ ته ان جا ادارا آبنائے هرمز ۾ جهاز راني جي سيڪيورٽي کي يقيني بڻائڻ لاءِ قدم کڻي چڪا آهن، هڪ اهم دعويٰ آهي، پر ان سان گڏوگڏ اهو سوال به اڀري ٿو ته جيڪڏهن سيڪيورٽي يقيني بڻائي وئي آهي ته پوءِ ڇڪتاڻ ڇو وڌي رهي آهي؟ شايد ان جو جواب هن خطي جي پيچيده سياست ۾ لڪل آهي، جتي هر ملڪ پنهنجي مفادن جي حفاظت لاءِ سرگرم آهي ۽ ڪنهن به قسم جي لچڪ ڏيکارڻ لاءِ تيار ناهي۔
آمريڪا ۽ اسرائيل جو ڪردار به هن سڄي صورتحال ۾ انتهائي اهم آهي۔ ايران انهن ٻنهي ملڪن تي الزام لڳائي ٿو ته اهي علائقي ۾ بدامني جا ذميوار آهن، جڏهن ته اهي ملڪ ايران جي پاليسين کي اشتعال انگيز قرار ڏين ٿا۔ اهو الزام تراشي جو سلسلو صورتحال کي وڌيڪ خطرناڪ بڻائي رهيو آهي، ۽ جيڪڏهن اهو جاري رهيو ته ڪنهن به وقت وڏي ٽڪراءَ جو سبب بڻجي سگهي ٿو۔
تاريخ اسان کي اهو سبق ڏئي ٿي ته جنگ ڪڏهن به مسئلن جو مستقل حل ناهي هوندي۔ جنگون رڳو تباهي، بربادي ۽ انساني نقصان جو سبب بڻجن ٿيون۔ مشرقِ وسطیٰ اڳ ئي ڪيترن ئي جنگين ۽ تڪرارن جو شڪار رهيو آهي، ۽ جيڪڏهن هڪ نئين جنگ جو در کوليو ويو ته ان جا نتيجا نه صرف هن علائقي، پر سڄي دنيا لاءِ تباهه ڪن هوندا۔
معاشي نقطه نظر کان ڏٺو وڃي ته اهڙي ڇڪتاڻ جا اثر عام ماڻهن تي سڀ کان وڌيڪ پون ٿا۔ تيل جي قيمتن ۾ اضافو سڌو سنئون مهانگائي وڌائي ٿو، جنهن جو بار غريب ۽ وچولي طبقي تي پوي ٿو۔ پاڪستان جهڙا ملڪ، جيڪي اڳ ئي معاشي بحرانن کي منهن ڏئي رهيا آهن، انهن لاءِ اهڙي صورتحال وڌيڪ ڏکيائيون پيدا ڪري سگهي ٿي۔
ميڊيا جو ڪردار به هن صورتحال ۾ نهايت اهم آهي۔ جيڪڏهن ميڊيا ذميواري سان ڪم نه ڪري ۽ غير تصديق ٿيل خبرون هلائي، ته اهو عوام ۾ خوف ۽ بيچيني وڌائي سگهي ٿو۔ ان ڪري ضروري آهي ته صحافت ۾ سچائي، توازن ۽ ذميواري جو مظاهرو ڪيو وڃي۔
ايران جو اهو مؤقف ته کيس پنهنجي پاڻيءَ ۾ جهازن کي روڪڻ جو حق حاصل آهي، بين الاقوامي قانون جي لحاظ کان هڪ پيچيده مسئلو آهي۔ هڪ طرف ملڪ جي خودمختياري آهي، ته ٻي طرف عالمي سامونڊي قانون جيڪي آزاد واپار ۽ آمد رفت جي ضمانت ڏين ٿا۔ هن تضاد کي حل ڪرڻ لاءِ عالمي سطح تي سنجيده ۽ ايماندارانه ڪوششن جي ضرورت آهي۔
مستقبل جي حوالي سان صورتحال اڃا به وڌيڪ غير يقيني نظر اچي ٿي۔ جيڪڏهن سفارتي ڪوششون ڪامياب ٿين ٿيون ته شايد ڇڪتاڻ ۾ گهٽتائي اچي سگهي ٿي، پر جيڪڏهن حالتون وڌيڪ خراب ٿين ٿيون ته اهو هڪ وڏي عالمي بحران جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو۔ ان ڪري ضروري آهي ته سڀئي ڌريون صبر، برداشت ۽ دانشمندي جو مظاهرو ڪن۔
عالمي امن صرف لفظن سان قائم نٿو ٿي سگهي، ان لاءِ عملي قدم کڻڻا پوندا آهن۔ وڏين طاقتن کي پنهنجي مفادن کان مٿانهون ٿي انسانيت جي بقا لاءِ سوچڻو پوندو۔ جيڪڏهن ائين نه ڪيو ويو ته دنيا هڪ اهڙي دور ۾ داخل ٿي سگهي ٿي جتي جنگون عام ۽ امن هڪ خواب بڻجي ويندو۔
آخر ۾ اهو چوڻ مناسب ٿيندو ته آبنائے هرمز جي موجوده صورتحال صرف هڪ علائقائي مسئلو ناهي، پر اهو سڄي دنيا لاءِ هڪ آزمائش آهي۔ اهو ڏسڻو پوندو ته عالمي قيادت هن آزمائش ۾ ڪيتري سنجيدگي ۽ ذميواري جو مظاهرو ڪري ٿي۔ ڇا اهي امن جو رستو اختيار ڪندا يا طاقت جي بنياد تي فيصلا ڪندا؟ وقت ان جو فيصلو ڪندو، پر هڪ ڳالهه واضح آهي ته ان جا اثر هر انسان تائين ضرور پهچندا، ڀلي هو دنيا جي ڪنهن به ڪنڊ ۾ ڇو نه رهندو هجي۔
هي بحران اسان کي اهو به سيکاري ٿو ته دنيا ۾ امن قائم رکڻ لاءِ صرف طاقت نه پر انصاف، برداشت ۽ گڏيل ذميواري جي ضرورت هوندي آهي۔ جيڪڏهن عالمي برادري هن اصول کي سمجهي ۽ ان تي عمل ڪري، ته شايد ايندڙ نسلن لاءِ هڪ وڌيڪ محفوظ ۽ پرامن دنيا ڇڏي سگهجي۔ ٻي صورت ۾ تاريخ پاڻ کي ٻيهر ورجائيندي، ۽ انسانيت وري به ساڳين تڪليفن مان گذرندي۔
