نصير ميمڻ
جهڙيءَ طرح ڪيترن ئي مهربان ماڻهن کي اها غلط فهمي آهي ته پاڪستان ٺهڻ کان اڳ سنڌ جي ماڻهن کي اسلام جي خبر نه هئي، اهڙي طرح ڪيترن ئي معزز دوستن کي به اها غلط فهمي آهي ته پاڪستان ٺهڻ کان اڳ ڪراچي هڪ ويران شهر هو. 1947ع کان اڳ ڪراچي ڪهڙي هئي، ان بابت ڪافي مواد موجود آهي، پر مان ڪراچيءَ جي ٽن معزز محققن جي لکڻين جو حوالو ڏيندس.سٽي پريس پاران مشهور شهري ترقيءَ جي ماهر عارف حسن جو ڪتاب ”ڪراچي کي سمجھڻ“ ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. مصنف 1947ع کان اڳ واري ڪراچي جو ذڪر صفحي 18-20 تي هن ريت ڪيو آهي:1856ع کان 1872ع جي وچ ۾ ڪراچي جو واپار 855103 پائونڊن مان وڌي 5 ملين پائونڊ ٿي ويو.انهن سالن ۾ ڪراچي چيمبر آف ڪامرس قائم ٿيو1861ع ۾ سنڌ ريلوي جو بنياد رکيو ويو، جنهن ڪراچي کي ڪوٽڙيءَ سان ڳنڍيو ۽ اهڙيءَ طرح ڪراچي، پنجاب ۽ اتر هندستان جي ڪپهه ۽ ڪڻڪ پوکندڙ علائقن کي ڳنڍيو.ان ترقيءَ جي نتيجي ۾ 1872ع کان 1901ع تائين ڪراچي جي آبادي ٻيڻي ٿي وئي ٽرام ڪراچي ۾ 1885ع ۾ متعارف ڪرائي وئي 1885ع ۾ سنڌ مدرسو، 1887ع ۾ ڊي جي سنڌ ڪاليج ۽ 1889ع ۾ ايمپريس مارڪيٽ قائم ٿي. ڪراچي بندرگاهه ان حد تائين ترقي ڪري چڪو هو جو ٻي مهاڀاري لڙائيءَ ۾ انگريزن ان کي فوجي اڏي ۽ روسي محاذ تي سامان رسد لاءِ استعمال ڪيو.ڪراچي مان مسٽر بهرام سهراب رستمجي ۽ مسٽر سهراب ڪي ايڇ ڪيٽرڪ پنهنجي گڏيل ڪتاب ”ڪراچي دوران برٽش ايرا“ ۾ آڪسفورڊ طرفان شايع ٿيل ڪراچي بابت هيٺيون حقيقتون درج ڪيون آهن.1799ع ۾ مسٽر جوناٿن ڪرو ڪراچي مان ڪسٽم جي آمدني جو اندازو 80 هزار رپيا لڳايو.چارلس ميسن 1830ع ۾ سنڌ ريزرو فورس جي برگيڊيئر ويلائنٽ جو حوالو ڏيندي لکيو ته ڪراچي بندرگاهه تمام بهترين آهي، جنهن ۾ سڄي سال جهازن کي محفوظ طريقي سان هلائي سگهجي ٿو.1850ع ۾ نارائن جگناٿ هاءِ اسڪول، چرچ مشن هاءِ اسڪول ۽ ڪراچي گرامر اسڪول بارٽل فيريئر جي ماتحت قائم ٿيا.ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بل 1 اپريل 1887ع تي عمل ۾ آيوڪارلائل موجب 1837ع ۾ ڪسٽم مان آمدني 17 لک روپين کان وڌيڪ هئي 1851ع ۾ ڪراچي ميونسپل ڪائونسل جا پھريون ڪمشنر مقرر ٿيا 1931ع ۾ ڪراچي ۾ آل انڊيا صنعتي ۽ تجارتي نمائش ٿي 13 اپريل 1853ع تي ڪراچي ميونسپالٽي وجود ۾ آئي 1843ع ۾ جڏهن انگريزن سنڌ تي قبضو ڪيو ته ڪراچي بندرگاهه تي ساليانو واپار 12 لک 21 هزار رپيا هو، جيڪو 1940ع ۾ وڌي 55 ڪروڙ رپيا ٿي ويو.انڊين مرچنٽس ايسوسيئيشن جي عمارت جو بنياد فيبروري 1936ع ۾ رکيو ويو 1866ع ۾ ڪراچي ميونسپالٽيءَ جي آمدني 240914 رپيا ٿي چڪي هئي 1862ع ۾ اسٽيمپ آفيس ۽ سمال ڪاز ڪورٽ قائم ڪئي وئي 1882ع ۾ ڪراچيءَ کي پاڻي پهچائڻ لاءِ ملير نديءَ تي ٻه وڏا کوهه ۽ 2 ملين گيلن جو رزروائر ٺاهيو ويو. انهن مختصر حوالن مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته 1947ع ۾ ڪراچي علائقي جو هڪ ترقي يافته شهر هو. 1941ع جي آدمشماري موجب ڪراچي جي آبادي 713,900 هئي، جنهن مان 406,050 يعني 57 سيڪڙو سنڌي پنهنجي مادري زبان هئي. هندستان مان لڏي ڪراچي آيل ماڻهن کي سنڌ ۾ رهڻ جو موقعو مليو، ملڪ جو سڀ کان ترقي يافته شهر ۽ مقامي آبادي ڏهاڪن جي محنت سان ٺاهيل پنهنجو خوبصورت ترين شهر سنڌ جي حوالي ڪيو، ان جذبي کي ساراهڻ گهرجي. هن شهر ۽ صوبي جي ترقي اسان سڀني جي اتحاد ۽ اتفاق سان ئي ممڪن ٿيندي. اميد آهي ته اهي حقيقتون ڪراچي جي پس منظر کي سمجهڻ ۾ مددگار ثابت ٿينديون. اسان سڀني جو مستقبل هن شهر جي ترقي ۽ امن ۾ آهي
