پاڪستان جو پاڻي جو مسئلو..!

صلاح الدين ڀٽو
پاڻي زمين تي زندگي قائم رکڻ لاءِ هڪ بنيادي ۽ لازمي نعمت آهي، جنهن کان سواءِ بقا جو تصور به نٿوڪري سگهجي۔ جيتوڻيڪ زمين جي مٿاڇري جو لڳڀڳ 70 سيڪڙو حصو پاڻي تي مشتمل آهي، پر اهو سمورو پاڻي استعمال لائق ناهي۔ تقريباً 97 سيڪڙو پاڻي سمنڊن ۾ موجود آهي، جيڪو تمام گهڻو کارو هوندو آهي، جڏهن ته صرف 2.5 سيڪڙو پاڻي مٺو آهي، جيڪو دريائن، ڍنڍن ۽ وهڪرن ۾ موجود هوندو آهي۔ مٺي پاڻي جي محدود مقدار ۽ ان جي سماجي ۽ معاشي اهميت کي ڏسندي، قومون هميشه ان جي ورڇ تي جنگيون وڙهنديون رهيون آهن۔
هاڻوڪي دور ۾ عالمي سطح تي پاڻي جو مسئلو ڪيترن ئي رخن سان سامهون اچي رهيو آهي، جهڙوڪ وڌندڙ آبادي سبب پاڻي جي استعمال ۾ اضافو، موسمي تبديليءَ جي نتيجي ۾ گهٽ برساتن سبب عالمي پاڻي ذخيرن جو گهٽجڻ، سرحدي پاڻي تڪرار، قومي سطح تي پاڻي وسيلن جي بدانتظامي، ۽ ناقص پاڻي ذخيرو ڪرڻ وارو ڍانچو۔ بين الاقوامي مالياتي فنڊ (IMF) جي 2025 واري رپورٽ مطابق صحارا آفريڪا،ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر، يورپ ۽ وچ ايشيا ۾ في ماڻهو پاڻي جي فراهمي گهٽ آهي۔ رپورٽ موجب انهن علائقن کي پاڻي بابت ٽن وڏن مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو:1. پاڻي ماپڻ واري نظام جي کوٽ2. انفراسٽرڪچر جا مسئلا3. سرحدي هم آهنگي جا مسئلا.
پاڪستان وٽ دنيا جو هڪ وڏو آبپاشي نظام موجود آهي، جنهن کي سنڌو طاس آبپاشي نظام (IBIS) چيو وڃيٿو، جنهن جي ڊيگهه تقريباً 56,073 ڪلوميٽر آهي ۽ اهو 14.87 ملين هيڪٽر زرعي زمين کي سيراب ڪريٿو۔ ان باوجود ملڪ وٽ موثر پاڻي انتظام جو نظام موجود ناهي۔ گذريل پنجاهه سالن دوران في ماڻهو پاڻي جي دستيابي 5650 ڪعبي ميٽرن مان گهٽجي صرف 1000 ڪعبي ميٽر رهجي وئي آهي۔ اهڙي صورتحال خوراڪ جي کوٽ، توانائي بحران ۽ موسمي تحفظ جهڙا پيچيده مسئلا پيدا ڪيا آهن۔ سنڌو طاس آبپاشي نظام ۾ پاڻي جي وهڪري ۾ تبديليون ملڪ جي معيشت، خاص طور زرعي پيداوار تي، تمام گهرو اثر وجهن ٿيون،ڇو ته پاڪستان جي زراعت گهڻي حد تائين هن نظام تي دارومدار رکي ٿي۔
زرعي شعبي ملڪ ۾ پاڻي جو سڀ کان وڏو استعمال ڪندڙ آهي ۽ اهو ملڪ جي مجموعي قومي پيداوار (GDP) ۾ 23 سيڪڙو حصو رکي ٿو۔ پاڻي بحران سبب هر سال ملڪ کي GDP جو 4 سيڪڙو نقصان ٿئيٿو۔ جيڪڏهن ايندڙ پنجن سالن تائين اهو بحران جاري رهيو ته پاڪستانجيڪمزور معيشت کي 20 سيڪڙو نقصان پهچي سگهي ٿو، جيڪو تقريباً هڪ سال جي زرعي GDP جي برابر هوندو۔ اهو پاڪستان جهڙي زرعي معيشت رکندڙ ملڪ لاءِ انتهائي ڳڻتي جوڳو آهي۔
ان کان علاوه پاڪستان وٽ پاڻي مان تقريباً 60,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي، پر موجوده نصب ٿيل گنجائش صرف 6481 ميگاواٽ آهي، جيڪا ملڪ جي توانائي ميلاپ جو تقريباً 30 سيڪڙو آهي۔ ان جو وڏو سبب ناقص پاڻي انفراسٽرڪچر آهي۔ نتيجي طور ملڪ جو توانائي شعبو، جيڪو صنعتي ترقي لاءِ اهم آهي، زوال پذير آهي۔ پاڪستان جي اقتصادي سروي (2025) مطابق بجلي ۽ گئس جي کوٽ صنعتن جي پيداوار کي سخت متاثر ڪريٿي.
پاڪستان ۾ بنيادي طور پاڻي جا ٻه اهم ذريعا آهن:1. زميني پاڻي (Ground Water). زميني پاڻي 1600 ڪلوميٽرڊگهي سنڌو ميداني علائقي ۾ موجود آهي، جيڪو هماليه کان عربي سمنڊ تائين پکڙيل آهي۔ پاڪستان هن وقت تقريباً 50 MAF پاڻي زمين هيٺان آبي ذخيرن مان ڪڍي رهيو آهي، جيڪو محفوظ حدن کان وڌي چڪو آهي۔ زميني پاڻي زراعت، گهريلو استعمال، خاص طور پيئڻ، ۽ صنعتن لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ اهو پمپ، ٽيوب ويل ۽ کوهن ذريعي حاصل ڪيو ويندو آهي.آبادي وڌڻ ۽ سطحي پاڻي جي کوٽ سبب زميني پاڻي جو استعمال وڌي ويو آهي۔ ملڪ جي هر حصي ۾ زميني پاڻي جي معيار هڪجهڙو ناهي۔ ملڪ جي 85 سيڪڙو کان وڌيڪ پاڻي جا ذريعا انساني استعمال لاءِ مقرر معيارن کان گهٽ آهن۔ افسوس جي ڳالهه اها آهي ته ملڪ وٽ زميني پاڻيجي سطح ۽ معيار کي ماپڻ لاءِ موثر ادارا موجود ناهن۔
2. سطحي پاڻي (Surface Water).پاڪستان ۾ سطحي پاڻي سنڌو درياهه ۽ ان جي معاون درياهن جهڙوڪ جهلم، چناب، راوي، بياس ۽ ستلج مان حاصل ٿئيٿو۔ سنڌو طاس دريائي نظام هر سال تقريباً 145 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي کڻيٿو ۽ پاڪستان جي 207.7 ملين ماڻهن کي فائدو ڏئيٿو۔
هي پاڻي 56,000 ڪلوميٽرڊگهي آبپاشي نظام ذريعي ورهايو وڃيٿو، جنهن ۾ ڊيم، بئراج، واهه ۽ وهڪرا شامل آهن۔ بهرحال، وڌندڙ آبادي ۽ موسمي وهڪرن تي انحصار سبب موجوده پاڻي فراهمي ناڪافيٿي رهي آهي۔ اندازو آهي ته 2030 تائين پاڻي جي گهرج 274 MAF تائين پهچي ويندي، جڏهن ته فراهمي صرف 191 MAF هوندي، جنهن سان 83 MAF جو خسارو پيدا ٿيندو۔
پاڪستان جي قيام کان وٺي پاڻي هندستان سان تڪرارن جو اهم سبب رهيو آهي۔ 1960 ۾ عالمي بئنڪ جي ضمانت هيٺ سنڌ طاس معاهدو ٿيو، پر تاريخ ٻڌائيٿي ته هندستان ڪيترائيڀيرا ان جي ڀڃڪڙيڪئي آهي۔ هندستان ڪشمير ۾ وولر بئراج، بگليهار ڊيم ۽ ڪشن گنگا ڊيم جهڙا منصوبا تعمير ڪيا، جيڪي پاڪستان جي پاڻي وهڪرن لاءِ خطرو بڻيا۔ڀارت والاريل ڪشمير مان 22,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جو منصوبو رکي ٿو ۽ ڪيترن ئي ڊيم منصوبن ذريعي پاڪستان جي پاڻي تي دٻاءُ وڌائي رهيو آهي۔ پاڪستانڪيترائيڀيرا عالمي بئنڪ سان شڪايتون درج ڪرايون، پر صورتحال اڃا تائين تڪراري آهي۔
افغانستان به ڪابل درياهه تي ڪيترائيڊيم تعمير ڪرڻ جو ارادو رکي ٿو، جن ۾ هندستان فني ۽ مالي سهڪار فراهم ڪري رهيو آهي۔ انهن منصوبن سبب پاڪستانڏانهن ايندڙ پاڻي جي وهڪري ۾ وڏي گهٽتائي اچي سگهي ٿي، جيڪا خاص طور خيبرپختونخواهه جي زراعت تي منفي اثر وجهندي۔
ڪالا باغ ڊيم پاڪستان ۾ هڪ وڏو تڪراري منصوبو آهي۔ پنجاب ان جي حمايت ڪريٿو، جڏهن ته سنڌ، خيبرپختونخواهه ۽ بلوچستان ان بابت خدشا ظاهر ڪنٿا۔ خيبرپختونخواهه کي خدشو آهي ته نوشهره ٻڏي ويندي، جڏهن ته سنڌ کي پاڻي گهٽجڻ جو خوف آهي۔ ان ڪري قومي اتفاق راءِ نه هجڻ سبب هي منصوبو اڃا تائين تعمير نه ٿي سگهيو آهي۔
پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي ناقص نظام سبب هر سال تقريباً 38 MAF پاڻي سمنڊ ۾ ضايع ٿي وڃيٿو، جڏهن ته 52 MAF پاڻي اڻپڪا واهه ۽ ليڪيج سبب ضايع ٿئيٿو۔ IRSA مطابق سمنڊ ۾ وڃندڙ پاڻي جي ماليت تقريباً 21 ارب ڊالر آهي۔
موسمي تبديلي، گهٽ برساتون، گليشيئر پگهرجڻ ۽ خشڪ سالي پاڪستان جي پاڻي بحران کي وڌيڪ شديد بڻائي رهيا آهن۔ سنڌ ۽ بلوچستان ۾ برساتن ۾ وڏي گهٽتائيٿي آهي، جنهن سان پاڻي کوٽ وڌيڪ وڌي وئي آهي۔
ارسا جو قيام 1993 ۾ پاڻي ورڇ جي نگراني لاءِ ٿيو، پر صوبائي سياست ۽ پاڻي کوٽ سبب اهو ادارو موثر نموني پنهنجو ڪردار ادا ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو آهي۔
پاڻي بحران پاڪستان جي معيشت تي تمام گهرا اثر وجهي رهيو آهي۔ 2010 جي ٻوڏن سبب پاڪستان کي 25.3 ارب ڊالر جو نقصان ٿيو۔ موجوده وقت ۾ به پاڻي سان لاڳاپيل مسئلن سبب هر سال تقريباً 12 ارب ڊالر جو معاشي نقصان ٿئيٿو۔پاڻي کوٽ سبب ڪڻڪ،ڪپهه،ڪمند، چانور ۽ ٻين فصلن جي پيداوار گهٽجي رهي آهي۔ خشڪ سالي سبب مالداري به متاثر ٿي رهي آهي، جنهن سان کير ۽ گوشت جي پيداوار ۾ گهٽتائي اچي رهي آهي۔صنعتي شعبو به پاڻي ۽ بجلي کوٽ سبب شديد متاثر ٿي رهيو آهي۔ لوڊشيڊنگ ۽ پاڻي کوٽ سبب ڪارخانا بند ٿي رهيا آهن يا گهٽ پيداوار ڪري رهيا آهن۔آلودہ پاڻي سبب دست، ٽائيفائيڊ، هيپاٽائٽس جهڙيون بيماريون وڌي رهيون آهن۔ خاص طور سنڌ ۽ بلوچستان جي پٺتي پيل علائقن ۾ صاف پاڻي جي کوٽ وڏي صحت جي بحران جو سبب بڻيل آهي۔موسمي تبديلي ۽ پاڻي کوٽ سبب پاڪستان جو ماحولياتي نظام متاثر ٿي رهيو آهي۔ سنڌڊيلٽا ۾ سامونڊي پاڻي زمين ڳڙڪائي رهيو آهي، جڏهن ته مينگرووز جا ٻيلا به ختم ٿي رهيا آهن۔
پاڪستان کي پاڻي بحران مان نڪرڻ لاءِ سنجيده ۽ ڊگهي مدي واري پاليسي اختيار ڪرڻي پوندي۔ صرف اڳوڻين حڪومتن يا ٻين ملڪن کي الزام ڏيڻ سان مسئلو حل نه ٿيندو۔ ملڪ جي قيادت ۽ عوام کي گڏجي پاڻي جي ذميوار استعمال، بهتر انتظام ۽ جديد انفراسٽرڪچر تي ڌيانڏيڻو پوندو ته جيئن مستقبل ۾ اقتصادي ترقي ۽ قومي استحڪام يقيني بڻائي سگهجي۔