غلام مصطفيٰ جمالي
ايران جي سياست رڳو اقتدار جي تبديليءَ جو نالو ناهي، پر اها هڪ نظرياتي سفر، تاريخي جدوجهد ۽ قومي خودمختياريءَ جي ڪهاڻي آهي۔ جڏهن ڪنهن اهڙي ملڪ ۾، جيڪو انقلاب جي بنيادن تي بيٺل هجي، اعليٰ قيادت ۾ تبديلي اچي ٿي ته اهو سوال فطري طور اڀري ٿو ته اڳتي ڇا ٿيندو؟ جيڪڏهن ايران جي سپريم قيادت ۾ تبديلي اچي ٿي ۽ آيت الله علي خامنه اي جهڙي ڊگهي عرصي تائين ملڪ جي رخ جو تعين ڪندڙ شخصيت منظر تان هٽي وڃي ٿي ته اهو صرف هڪ فرد جي وڃڻ جو معاملو نه هوندو، پر هڪ دور جي پڄاڻي ۽ نئين دور جي شروعات هوندي۔ اهڙي مرحلي تي هر اک تهران ڏانهن کتل هوندي، هر تجزيوڪار امڪانن جا نقشا ٺاهي رهيو هوندو ۽ هر ملڪ پنهنجي مفادن کي سامهون رکي حساب ڪتاب ڪندو۔
1979ع جي اسلامي انقلاب ايران کي جيڪو نظام ڏنو، ان جي بنياد آيت الله روح الله خميني وڌي هئي۔ ان انقلاب رڳو بادشاهي نظام کي ختم نه ڪيو، پر هڪ نئون سياسي ۽ مذهبي ڍانچو جوڙيو، جنهن ۾ سپريم ليڊر کي مرڪزي حيثيت حاصل آهي۔ اهو عهديدار رڳو مذهبي پيشوا ناهي، پر مسلح افواج جو سپريم ڪمانڊر، عدليه ۽ اهم رياستي ادارن جو نگران ۽ خارجي پاليسيءَ جو آخري فيصلو ڪندڙ هوندو آهي۔ تنهن ڪري جڏهن قيادت ۾ تبديلي اچي ٿي ته اهو سمجهڻ ضروري آهي ته ايران جو نظام شخصيت پرستيءَ بدران ادارتي تسلسل تي ٻڌل آهي۔ “مجلسِ خبرگانِ رهبري” کي آئين تحت اختيار حاصل آهي ته هو نئون رهبر چونڊي، جنهن سان طاقت جي منتقلي قانوني ۽ منظم طريقي سان ٿئي ٿي۔ ماضي ۾ به اهڙو عمل ٿي چڪو آهي ۽ نظام پنهنجو تسلسل برقرار رکيو آهي۔
پر ادارتي ڳالهه پنهنجي جاءِ تي، حقيقت اها آهي ته هر رهبر پنهنجي انداز، پنهنجي ترجيحن ۽ پنهنجي فڪري تشريح سان نظام کي مخصوص رخ ڏيندو آهي۔ آيت الله علي خامنه اي جي دور ۾ ايران مزاحمت جي سياست کي مضبوط ڪيو، دفاعي صلاحيت وڌائي، ميزائل پروگرام کي ترقي ڏني ۽ علائقائي اتحادين سان ويجها لاڳاپا قائم ڪيا۔ شام، عراق، لبنان ۽ يمن جهڙن ملڪن ۾ ايران جو اثر وڌيو، جنهن کي ڪجهه ماڻهو خطي ۾ طاقت جو توازن سڏين ٿا ته ڪجهه ان کي ڇڪتاڻ جو سبب قرار ڏين ٿا۔ جيڪڏهن نئون رهبر ساڳي فڪري لڪير اختيار ڪري ٿو ته ايران جي موجوده پاليسين ۾ وڏي تبديلي جو امڪان گهٽ هوندو۔ پر جيڪڏهن نئين قيادت عالمي حالتن کي ڏسندي ڪا نرمي اختيار ڪري ٿي ته شايد سفارتي در کلي سگهن ٿا۔
ايران جي معيشت هن وقت وڏن چئلينجن کي منهن ڏئي رهي آهي۔ معاشي پابندين، تيل جي برآمد تي قدغن ۽ عالمي بينڪنگ نظام کان جزوي الڳ ٿيڻ سبب ڪرنسي تي دٻاءُ رهيو آهي۔ عام ماڻهو مهانگائي ۽ بيروزگاري کان پريشان آهن۔ نئين رهبر لاءِ سڀ کان وڏو امتحان اهو هوندو ته هو معاشي استحڪام ڪيئن آڻي ٿو۔ جيڪڏهن هو اندروني سڌارن، بدعنواني جي خاتمي ۽ واپار لاءِ نوان در کولڻ تي ڌيان ڏئي ٿو ته عوامي اطمينان وڌي سگهي ٿو۔ پر جيڪڏهن خارجي ڇڪتاڻ وڌيڪ تيز ٿئي ٿي ته پابندين جو دٻاءُ برقرار رهندو ۽ معاشي بحران ڊگهو ٿي سگهي ٿو۔
خارجي پاليسيءَ جي حوالي سان ايران هميشه پاڻ کي خودمختيار قوت طور پيش ڪيو آهي۔ آمريڪا سان ڇڪتاڻ، اسرائيل بابت سخت موقف ۽ ائٽمي پروگرام بابت اختلاف عالمي بحث جو مرڪز رهيا آهن۔ نئين رهبر کي اهو طئي ڪرڻو پوندو ته ڇا هو ساڳي مزاحمتي حڪمت عملي جاري رکندو يا سفارتي ڳالهين کي موقعو ڏيندو۔ جيڪڏهن ائٽمي پروگرام بابت ڳالهين ۾ لچڪ ڏيکاري وڃي ٿي ته شايد پابندين ۾ نرمي اچي سگهي ٿي، جنهن سان معيشت کي فائدو ٿيندو۔ پر اهڙي قدم سان اندروني طور تي به بحث ٿيندو، ڇاڪاڻ ته ايران جي سياسي ثقافت ۾ خودمختياري ۽ مزاحمت کي وڏي اهميت حاصل آهي۔
پاسدارانِ انقلاب ايران جي طاقت جي ڍانچي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿو۔ دفاعي حڪمت عملي، ميزائل پروگرام ۽ علائقائي لاڳاپن ۾ ان جو اثر نمايان آهي۔ نئين رهبر لاءِ ضروري هوندو ته هو هن اداري سان هم آهنگي برقرار رکي، جيئن اندروني استحڪام قائم رهي۔جيڪڏهن پاليسين ۾ اوچتي تبديلي آندي وڃي ٿي ته طاقت جي توازن بابت سوال اڀري سگهن ٿا۔ ايران ماضي ۾ به احتجاجي لهرن ۽ سياسي اختلافن کي منهن ڏنو آهي، پر هر ڀيري ادارن گڏجي نظام کي برقرار رکيو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رياستي ڍانچو مضبوط آهي۔
خليج جو خطو ايران جي هر فيصلي کان متاثر ٿيندو آهي۔ آبنائي هرمز عالمي تيل سپلاءِ لاءِ حياتيءَ جي رڳ جي حيثيت رکي ٿي۔ جيڪڏهن ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته تيل جي قيمتن ۾ اضافو، عالمي منڊي ۾ بيچيني ۽ سفارتي دٻاءُ وڌي سگهي ٿو۔ سعودي عرب، متحده عرب امارات ۽ قطر جهڙا ملڪ به اهڙي صورتحال ۾ پنهنجو موقف احتياط سان طئي ڪندا۔ جيڪڏهن نئين قيادت ڇڪتاڻ گهٽائڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته خطي ۾ استحڪام وڌي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن سختي جاري رهي ٿي ته پراڪسي تڪرار وڌيڪ تيز ٿي سگهن ٿا۔
چين ۽ روس جهڙا ملڪ ايران سان ويجها لاڳاپا رکن ٿا۔ جيڪڏهن نئون رهبر اوڀر ڏانهن وڌيڪ اقتصادي ۽ دفاعي تعاون وڌائي ٿو ته عالمي طاقت جو توازن تبديل ٿي سگهي ٿو۔ چين لاءِ ايران توانائي ۽ واپار جو اهم پارٽنر آهي، جڏهن ته روس لاءِ خطي ۾ اسٽرٽيجڪ هم آهنگي اهم آهي۔ اهڙي اتحاد سان ايران کي مغربي دٻاءُ جو مقابلو ڪرڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي، پر ان سان گڏ عالمي بلاڪ سياست به وڌيڪ واضح ٿي سگهي ٿي۔
پاڪستان لاءِ ايران جي قيادت ۾ تبديلي هڪ اهم معاملو آهي۔ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڊگهي سرحد، واپاري مفاد ۽ توانائي جا منصوبا موجود آهن۔ جيڪڏهن ايران ۾ استحڪام برقرار رهي ٿو ته پاڪستان لاءِ به معاشي موقعا پيدا ٿي سگهن ٿا، خاص ڪري گئس ۽ بجلي جي منصوبن ۾۔ پر جيڪڏهن خطي ۾ ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته سرحدي سلامتي ۽ سفارتي توازن لاءِ نوان چئلينج پيدا ٿي سگهن ٿا۔ پاڪستان کي متوازن ۽ دانشمندانه سفارتڪاري اختيار ڪرڻي پوندي، جيئن هو ڪنهن به وڏي ٽڪراءَ کان پاڻ کي پري رکي سگهي۔
ايران جي سماجي ڍانچي ۾ نوجوان آبادي جو وڏو حصو آهي۔ هي نسل روزگار، تعليم ۽ عالمي رابطن ۾ دلچسپي رکي ٿو۔ نئين رهبر کي اهو به ڏسڻو پوندو ته هو نوجوانن جي اميدن کي ڪيئن پورو ڪري ٿو۔ جيڪڏهن سماجي آزادي، ٽيڪنالاجي ترقي ۽ معاشي موقعن کي هٿي ڏني وڃي ٿي ته ايران اندروني طور وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿو۔ پر جيڪڏهن سختي ۽ پابندين جو دور جاري رهي ٿو ته بيچيني وڌي سگهي ٿي۔
آخرڪار اهو چئي سگهجي ٿو ته ايران ڪنهن هڪ شخصيت تي ختم ٿيڻ وارو ملڪ ناهي۔ اهو هڪ نظريي، هڪ انقلاب ۽ هڪ مضبوط ادارتي نظام تي بيٺل آهي۔ خميني کان پوءِ نظام جاري رهيو، خامنه اي جي دور ۾ به استحڪام برقرار رهيو، ۽ جيڪڏهن نئون رهبر اچي ٿو ته به امڪان اهو آهي ته ايران پنهنجي رستي تي اڳتي وڌندو رهندو۔ اصل سوال اهو آهي ته اهو رستو ڪهڙو هوندو: مزاحمت جو، مصالحت جو يا ٻنهي جو متوازن امتزاج؟
دنيا جي بدلجندڙ سياسي منظرنامي ۾ ايران جو هر قدم اهم هوندو۔ جيڪڏهن نئين قيادت حڪمت، توازن ۽ بصيرت سان فيصلا ڪري ٿي ته ايران خطي ۾ استحڪام جو عنصر بڻجي سگهي ٿو۔ پر جيڪڏهن ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته مشرقِ وسطيٰ هڪ نئين بحران ڏانهن وڌي سگهي ٿو۔ تاريخ ٻڌائي ٿي ته قومون بحرانن مان گذري وڌيڪ مضبوط به ٿينديون آهن۔ ايران لاءِ به اهو هڪ آزمائشي دور هوندو، جنهن مان هو يا ته وڌيڪ متحد ٿي نڪرندو يا اندروني ۽ بيروني دٻاءَ ۾ نئين چئلينجن کي منهن ڏيندو۔
وقت ئي حتمي فيصلو ڪندو، پر ايترو واضح آهي ته نئين رهبر سان ايران جو هر قدم عالمي سياست ۾ گونج پيدا ڪندو، ۽ دنيا جي نظرون تهران تي مرڪوز رهنديون۔
