حاڪم علي چانڊيو
انساني تاريخ جو سڀ کان وڏو انقلاب باهه جي دريافت، ڦيٿي جي ايجاد يا مشينن جي تخليق نه هو، پر اهو لمحو هو، جڏهن انسان پهريون ڀيرو آسمان ڏانهن نهاريو ۽ پنهنجي اندر هڪ سوال جنم وٺندي محسوس ڪيو “مان ڪير آهيان، هيءَ ڪائنات ڇا آهي، ۽ هن سموري وجود جي پويان ڪا حڪمت آهي يا سڀ ڪجهه رڳو اتفاق جو نتيجو آهي؟” حقيقت ۾ تهذيبن جي سموري تاريخ انهن سوالن جا جواب ڳولڻ جي تاريخ آهي. ڪنهن انهن جا جواب مشاهدي ۾ ڳوليا، ڪنهن عقل ۾، ڪنهن روح جي خاموشيءَ ۾، ۽ ڪنهن فطرت جي ڪتاب جي ورقن ۾. اهڙيءَ طرح انساني شعور ٻه وڏا رستا اختيار ڪيا؛ هڪ رستو مشاهدي، تجربي ۽ تحقيق جو هو، جنهن کي اڄ سائنس چيو وڃي ٿو، ۽ ٻيو رستو روح، اخلاق، مقصد ۽ باطني يقين جو هو، جنهن کي ايمان جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. افسوس جو جديد دور ۾ انهن ٻنهي کي اهڙي نموني آمهون سامهون بيهاريو ويو، ڄڻ اهي هڪ ئي تخت جا مخالف دعويدار هجن، جڏهن ته حقيقت ان کان گهڻي وڌيڪ پيچيده ۽ گهڻي وڌيڪ عميق آهي.
سڀ کان پهرين اهو سمجهڻ ضروري آهي ته سائنس ۽ ايمان جو بنيادي سوال ئي هڪجهڙو ناهي. سائنس فطرت کان پڇي ٿي ته “هيءَ شيءِ ڪيئن ٿي؟” جڏهن ته ايمان انسان کان پڇي ٿو ته “هيءَ شيءِ ڇو آهي؟” هڪ سببن جي ڳولا ڪري ٿو، ٻيو مقصد جي. هڪ قانونن کي دريافت ڪري ٿو، ٻيو قدرن کي. هڪ ڪائنات جي حرڪت کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، ٻيو انساني ضمير جي حرڪت کي. جڏهن ٻنهي جا سوال ئي مختلف آهن ته پوءِ انهن کي لازمي مخالف سمجهڻ شايد علمي انصاف نه آهي.
پر تاريخ شاهد آهي ته اختلاف تڏهن پيدا ٿيو، جڏهن ٻنهي مان ڪنهن هڪ پنهنجي دائري کان ٻاهر قدم رکيو. جڏهن سائنس کي اهو گمان ٿيو ته جيڪي شيون تجربي سان ثابت نٿيون ٿي سگهن، تن جي ڪا اهميت ئي ناهي، تڏهن ان پاڻ کي پنهنجي ئي حدن کان ٻاهر وڌايو. ساڳيءَ ريت جڏهن هر فطري واقعي جي اهڙي تشريح تي اصرار ڪيو ويو، جيڪا مشاهدي ۽ تحقيق جي ميدان ۾ جاچ کان بالاتر هئي، تڏهن ٻئي پاسي به سوال اٿيا. حقيقت ۾ ٽڪراءُ سائنس ۽ ايمان جي وچ ۾ گهٽ، پر انسان جي تعبيرن جي وچ ۾ وڌيڪ رهيو آهي.
اڄ به هڪ مشهور دعويٰ بار بار ٻڌڻ ۾ اچي ٿي ته سائنس جيڪا به نئين حقيقت دريافت ڪري ٿي، ان جا اشارا اڳ ئي روحاني تعليمات ۾ موجود هئا. هيءَ دعويٰ ڪيترن ماڻهن لاءِ يقين جو سرچشمو آهي، جڏهن ته ڪيترن مفڪرن لاءِ هڪ علمي بحث. هن دعويٰ کي نه بنا سوچي سمجهي رد ڪرڻ مناسب آهي، نه بنا تحقيق جي حتمي سچ سمجهڻ. ان کي سمجهڻ لاءِ سڀ کان پهرين اهو ڏسڻو پوندو ته قديم متنن جي ٻولي ۽ جديد سائنس جي ٻوليءَ ۾ بنيادي فرق ڇا آهي.
قديم متن گهڻو ڪري علامت، استعارن ۽ وسيع معنائن ۾ ڳالهائيندا آهن. سندن مقصد هر دور جي انسان کي فڪر، اخلاق ۽ شعور ڏانهن متوجهه ڪرڻ هوندو آهي، جڏهن ته سائنس جي زبان مخصوص، ماپي سگهجندڙ ۽ تجرباتي هوندي آهي. جڏهن علامتي ٻوليءَ کي زبردستي جديد سائنسي اصطلاحن جو لباس پارايو وڃي ٿو، تڏهن گهڻا اختلاف جنم وٺن ٿا. پر ساڳئي وقت اها ڳالهه به درست آهي ته وڏا متن پنهنجي معنائن ۾ ايترا وسيع هوندا آهن، جو هر دور جو انسان انهن مان پنهنجي زماني جي روشنيءَ ۾ نوان پهلو اخذ ڪندو آهي. تنهنڪري اصل سوال اهو نه آهي ته اشارا موجود آهن يا نه، پر اهو آهي ته انهن جي تشريح جو معيار ڪيترو علمي، محتاط ۽ غيرجانبدار آهي.
قديم متنن جي تشريح بابت هڪ ٻيو نڪتو به انتهائي اهم آهي. جيڪڏهن هر نئين سائنسي دريافت کي ڪنهن نه ڪنهن قديم عبارت سان ڳنڍڻ کي ئي ايمان جي صداقت جو واحد معيار بڻايو وڃي، ته پوءِ هڪ خطرو پيدا ٿئي ٿو. سائنس جي خاصيت اها آهي ته اها مسلسل ارتقا پذير آهي. اڄ جيڪو نظريو مضبوط سمجهيو وڃي ٿو، اهو سڀاڻي وڌيڪ جامع يا وڌيڪ صحيح نظريي سان تبديل ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ايمان کي بدلجندڙ سائنسي تشريحن سان مڪمل طور ٻڌي ڇڏيو وڃي، ته پوءِ هر سائنسي تبديليءَ سان نوان سوال به جنم وٺندا. انهيءَ ڪري ڪيترائي سنجيده مفڪر صلاح ڏين ٿا ته روحاني متنن جي اصل عظمت کي انهن جي اخلاقي، فڪري ۽ انساني پيغام ۾ ڏسڻ گهرجي، نه رڳو سائنسي موافقت جي تلاش ۾.
ساڳئي وقت سائنس کي به پنهنجي دائري جي سڃاڻپ ضروري آهي. سائنس غيرمعمولي ڪاميابين سان انسان کي بيمارين سان وڙهڻ، ڪائنات کي سمجهڻ، سمنڊن جي گهرائين ۽ خلائن جي وسعتن تائين پهچڻ جي سگهه ڏني آهي، پر اڄ به سائنس وٽ ان سوال جو مڪمل جواب موجود ناهي ته انسان کي سچو، عادل ۽ ذميوار ڇو هجڻ گهرجي؟ سائنس اهو ٻڌائي سگهي ٿي ته ايٽم کي ڪيئن ٽوڙجي، پر اهو فيصلو نٿي ڪري سگهي ته ان طاقت کي تعمير لاءِ استعمال ڪجي يا تباهيءَ لاءِ. اهو سوال اخلاقيات جو آهي، ۽ اخلاقيات جو سرچشمو صرف تجربي مان پيدا نٿو ٿئي.
انسان جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته صرف علم، بغير اخلاق جي، ڪڏهن ڪڏهن خطري ۾ به بدلجي ويندو آهي، ۽ صرف جذبو، بغير علم جي، ڪڏهن ڪڏهن گمراهيءَ جو سبب به بڻجي ويندو آهي. انهيءَ ڪري تهذيبن جي ترقي هميشه تڏهن ٿي آهي، جڏهن عقل ۽ ضمير هڪ ٻئي سان هم قدم رهيا آهن. علم انسان جي هٿن کي طاقت ڏئي ٿو، جڏهن ته ضمير ان طاقت جي رخ جو تعين ڪري ٿو.
اڄ جي دنيا جو هڪ وڏو الميو اهو به آهي ته ماڻهن بحث ڪرڻ ته سکيو آهي، پر ٻڌڻ وساري ڇڏيو آهي. هر ڌر پنهنجي سچ کي آخري سچ سمجهي ٿي. جڏهن سائنس جا ڪجهه حامي اهو سمجهن ٿا ته انسان جي هر سوال جو جواب ليبارٽري ۾ موجود آهي، تڏهن هو انساني شعور جي ڪيترن ئي پهلوئن کي نظرانداز ڪري ڇڏين ٿا. ٻي طرف جڏهن ڪجهه ماڻهو هر سائنسي تحقيق کي شڪ جي نگاهه سان ڏسن ٿا، تڏهن هو ان عظيم انساني ورثي کي وساري ڇڏين ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ زندگيءَ جا بيشمار ڏک گهٽ ٿيا آهن. انتهاپسندي ٻنهي پاسن تي علم جي دشمن بڻجي وڃي ٿي.
حقيقت اها آهي ته سائنس ۽ ايمان جو سڀ کان وڏو سنگم حيرت آهي. هر وڏي دريافت کان اڳ هڪ سوال هوندو آهي، ۽ هر وڏي روحاني تبديليءَ کان اڳ به هڪ سوال جنم وٺندو آهي. سوال ئي تحقيق کي جنم ڏين ٿا، ۽ سوال ئي فڪر کي زنده رکن ٿا. جيڪو سماج سوالن کان ڊڄي ٿو، اهو آهستي آهستي پنهنجي تخليقي قوت وڃائي ويهي ٿو؛ ۽ جيڪو سماج هر يقين جو مذاق بڻائي ڇڏي ٿو، اهو به پنهنجي اخلاقي بنيادن کان محروم ٿي وڃي ٿو.
دانائي شايد ان ڳالهه ۾ ناهي ته سائنس کي ايمان تي غالب ثابت ڪيو وڃي يا ايمان کي سائنس تي. دانائي ان ۾ آهي ته ٻنهي کي سندن حقيقي دائري ۾ سمجهيو وڃي. سائنس فطرت جي ڪتاب کي پڙهي ٿي، جڏهن ته ايمان انسان جي باطن جو مطالعو ڪري ٿو. هڪ مشاهدي کي منظم ڪري ٿو، ٻيو شعور کي. هڪ سوالن جا فني جواب ڏئي ٿو، ٻيو انهن جوابن جي اخلاقي معنيٰ تي غور ڪرڻ سيکاري ٿو. جڏهن اهي ٻئي پنهنجي پنهنجي حد ۾ رهن ٿا ته تڪرار نه، پر توازن پيدا ٿئي ٿو.
شايد اسان جي دور کي سڀ کان وڌيڪ انهيءَ توازن جي ضرورت آهي. ڇو ته دنيا ۾ معلومات وڌي رهي آهي، پر حڪمت گهٽجي رهي آهي؛ اوزار جديد ٿيندا پيا وڃن، پر انسان جي اندر جو خال به وڌندو پيو وڃي. علم جيڪڏهن انسان کي رڳو طاقتور بڻائي ۽ وڌيڪ انسان نه بڻائي، ته اها ترقي اڌوري آهي. اهڙيءَ طرح روحاني وابستگي جيڪڏهن انسان کي تحقيق، سوال ۽ دليل کان پري ڪري ڇڏي، ته اها به پنهنجي مقصد کان هٽي وڃي ٿي.
آخرڪار، سچ ڪنهن هڪ نعري، هڪ نظريي يا هڪ تعبير جي جاگير ناهي. سچ جي تلاش لاءِ عقل به گهرجي، انڪساري به؛ مشاهدو به گهرجي، ضمير به؛ دليل به گهرجي، برداشت به. جڏهن انسان پنهنجي راءِ کي آخري منزل سمجهڻ بدران حقيقت ڏانهن سفر جو هڪ قدم سمجهندو، تڏهن ئي علم جي دروازن تي نيون روشنيون لهنديون.
تهذيبن جي تاريخ اهو سبق ڏئي ٿي ته انسان هميشه انهن قومن سان گڏ اڳتي وڌيو آهي، جن سوال پڇڻ کان نه گهٻرايو، پر ساڳئي وقت پنهنجي اخلاقي بنيادن کي به نظرانداز نه ڪيو. شايد سڀ کان وڏو علم اهو ناهي ته انسان ڪيتريون حقيقتون ڄاڻي ٿو، پر اهو آهي ته هو پنهنجي ڄاڻ جي حدن کي به سڃاڻي ٿو. ڇو ته جتي علم سان گڏ انڪساري، تحقيق سان گڏ برداشت، ۽ عقل سان گڏ ضمير زنده هجي، اتي اختلاف دشمني نه بڻجندا آهن، پر نئين فڪر، نئين شعور ۽ نئين تهذيب جي تعمير جو بنياد بڻجندا آهن.
