غلام مصطفىٰ جمالي
بلوچستان هڪ ڀيرو ٻيهر رت ۾ نهائجي ويو آهي۔ هڪ ڀيرو ٻيهر معصوم انسانن جون رڙيون ٻڌڻ ۾ آيون آهن، هڪ ڀيرو ٻيهر گهرن ۾ ماتم برپا ٿيو آهي، ۽ هڪ ڀيرو ٻيهر رياستي رٽ، سيڪيورٽي حڪمتِ عملي ۽ قومي يڪجهتي بابت وڏا سوال سامهون اچي بيٺا آهن۔ جعفر ايڪسپريس تي ٿيل حملو رڳو هڪ دهشتگرد ڪارروائي نه پر اهو سڄي ملڪ لاءِ اهڙو سانحو آهي جنهن ڪيترن ئي خاندانن جون زندگيون اجاڙي ڇڏيون آهن۔ هن واقعي ۾ ريلوي ملازم، سيڪيورٽي اهلڪار، عام مسافر، عورتون ۽ ٻار سڀ متاثر ٿيا۔ ڌماڪي کان پوءِ جڏهن زخمين کي اسپتال منتقل ڪيو پئي ويو ته هر طرف خوف، دانهن ۽ بيبسي جو منظر هو۔ متاثر خاندانن جا ٻار پنهنجن وڏن کان فقط اهو سوال ڪري رهيا هئا ته “بابا ڪٿي آهن، انهن کي ڪنهن ماريو؟” اهو سوال رڳو ڪنهن هڪ ٻار جو نه پر پوري سماج جي ضمير تي لڳندڙ ڌڪ آهي۔
بلوچستان ڪيترن ئي ڏهاڪن کان شورش، احساسِ محرومي، دهشتگردي ۽ سياسي بيچيني جو شڪار رهيو آهي۔ هن صوبي جي جاگرافيائي اهميت، قدرتي وسيلن ۽ سرحدي حساسيت ان کي هميشه قومي ۽ عالمي سياست جو مرڪز بڻائي رکيو آهي۔ پر افسوسناڪ حقيقت اها آهي ته هتي جا عام ماڻهو سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿين ٿا۔ جڏهن به ڪو ڌماڪو ٿئي ٿو، جڏهن به ڪنهن ٽرين يا بس کي نشانو بڻايو وڃي ٿو، جڏهن به ڪنهن شاهراهه تي لاشون ڪرن ٿيون ته مرڻ وارا عام ماڻهو هوندا آهن جن جو نه سياست سان واسطو هوندو آهي ۽ نه جنگ سان۔ انهيءَ ڪري بلوچستان جو مسئلو رڳو سيڪيورٽي جو مسئلو نه رهيو آهي پر اهو هڪ وڏو انساني الميو بڻجي ويو آهي۔
جعفر ايڪسپريس تي حملو اهڙي وقت ٿيو جڏهن ماڻهو عيد جون خوشيون ملهائڻ لاءِ پنهنجن گهرن ڏانهن وڃي رهيا هئا۔ شٽل سروس ذريعي ايندڙ ڪيترن ئي مسافرن ۾ سرڪاري ۽ سيڪيورٽي اهلڪار به شامل هئا جيڪي پنهنجن ٻارن، والدين ۽ خاندانن سان ملڻ لاءِ سفر ڪري رهيا هئا۔ انهن مان ڪيترائي شايد مهينن کان پوءِ پنهنجن گهرن ڏانهن وڃي رهيا هئا، پر دهشتگردي انهن جي خوشين کي رت ۾ بدلائي ڇڏيو۔ ڌماڪي جي شدت ايتري هئي جو ڀرپاسي جي گهرن جا شيشا ٽٽي پيا، دروازا ڪري پيا ۽ ماڻهو خوف وچان گهرن مان ٻاهر نڪري آيا۔ ڪجهه ئي گهڙين ۾ سڄو علائقو جنگي ميدان جو منظر پيش ڪرڻ لڳو۔
هي پهريون واقعو ناهي۔ بلوچستان ۾ ان کان اڳ به ٽرينن، بسن ۽ مسافرن تي حملن جا ڪيترائي واقعا ٿي چڪا آهن۔ ڪڏهن پنجابي مسافرن کي سڃاڻي قتل ڪيو وڃي ٿو، ڪڏهن مزدورن کي قطار ۾ بيهاري گوليون هنيون وڃن ٿيون، ڪڏهن سرڪاري اهلڪارن کي اغوا ڪيو وڃي ٿو ۽ ڪڏهن ريلوي ٽريڪ اڏايا وڃن ٿا۔ هر واقعي کان پوءِ مذمتي بيان جاري ٿين ٿا، جاچ جا اعلان ٿين ٿا ۽ پوءِ ڪجهه عرصي کان پوءِ هڪ نئون سانحو جنم وٺي ٿو۔ سوال اهو آهي ته آخر اهو سلسلو ڪڏهن ختم ٿيندو؟
رياست طرفان هميشه اهو چيو ويندو رهيو آهي ته دهشتگرد عنصرن کي سختي سان ڪچليو ويندو، انهن جي سهولتڪارن کي انجام تائين پهچايو ويندو ۽ بلوچستان ۾ هر قيمت تي امن بحال ڪيو ويندو۔ پر زميني حقيقت اها آهي ته حملا بند ناهن ٿي رهيا۔ جيڪڏهن هڪ طرف سيڪيورٽي فورسن بيشمار قربانيون ڏنيون آهن ۽ ڪيترائي دهشتگرد نيٽ ورڪ ختم ڪيا ويا آهن ته ٻئي طرف شدت پسند تنظيمون به نئين حڪمتِ عملي سان سامهون اچي رهيون آهن۔ هاڻي اهي رڳو پهاڙي علائقن تائين محدود ناهن رهيون پر شهري مرڪزن، ريلوي نظام ۽ عام مسافرن کي نشانو بڻائي رهيون آهن۔ ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته رڳو فوجي ڪارروائي مسئلي جو مڪمل حل ثابت ناهي ٿي سگهي۔
بلوچستان جي حالتن کي سمجهڻ لاءِ اتي جي سياسي، معاشي ۽ سماجي پسمنظر کي به ڏسڻو پوندو۔ هن صوبي جا ماڻهو ڊگهي عرصي کان اها شڪايت ڪندا رهيا آهن ته انهن کي ترقي جا ثمر ناهن ملندا، انهن جي وسيلن تي ٻين جو قبضو آهي ۽ انهن جي سياسي آواز کي اهميت نٿي ڏني وڃي۔ جيتوڻيڪ مختلف حڪومتن ترقياتي پيڪيجز، سي پيڪ منصوبن ۽ روزگار اسڪيمن جا اعلان ڪيا، پر عام بلوچ نوجوان اڄ به بيروزگاري، غربت ۽ محروميءَ جو شڪار آهي۔ اهو ئي احساسِ محرومي شدت پسند تنظيمن لاءِ زمين هموار ڪري ٿو۔ اهي نوجوانن کي اهو باور ڪرائڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته رياست انهن جا مسئلا حل ڪرڻ نٿي چاهي۔
هي به حقيقت آهي ته بلوچستان ۾ ٻاهرين مداخلت جا الزام به لڳندا رهيا آهن۔ پاڪستان جو موقف آهي ته ڪجهه دشمن قوتون بلوچستان ۾ بدامني پيدا ڪرڻ چاهين ٿيون ته جيئن پاڪستان جي معيشت، سي پيڪ منصوبن ۽ علائقائي رابطن کي نقصان پهچائي سگهجي۔ ماضي ۾ گرفتار ٿيل ڪجهه عنصرن جي اعترافن ۽ ڪجهه عالمي رپورٽن به ان خدشي کي هٿي ڏني آهي ته بلوچستان جي شورش رڳو مقامي مسئلو نه پر ان جي پويان علائقائي ۽ عالمي مفاد به شامل آهن۔ پر ان حقيقت باوجود اهو سوال پنهنجي جاءِ تي موجود آهي ته جيڪڏهن اندروني مسئلا حل نه ڪيا ويندا ته ٻاهرين مداخلت جا رستا هميشه کليل رهندا۔
جعفر ايڪسپريس حملي کان پوءِ سڄي ملڪ ۾ ڏک ۽ ڪاوڙ جي لهر آهي۔ ماڻهو پڇي رهيا آهن ته آخر عام شهري ڪيتري عرصي تائين دهشتگردي جو شڪار ٿيندا رهندا؟ ريلوي جهڙي اهم قومي اداري جي سيڪيورٽي ڇو مضبوط نه بڻائي وئي؟ ڇا انٽيليجنس ادارن کي هن حملي جي اڳواٽ خبر نه هئي؟ جيڪڏهن خبر هئي ته حفاظتي قدم ناڪافي ڇو ثابت ٿيا؟ اهي سوال رڳو عوام جا نه پر رياستي ادارن لاءِ به وڏو چئلينج آهن۔
ٻئي طرف اهو به ڏسڻو پوندو ته دهشتگرد تنظيمن جي حڪمتِ عملي ڇو تبديل ٿي رهي آهي۔ اڳ اهي پري پهاڙي چوڪين يا سيڪيورٽي قافلن کي نشانو بڻائيندا هئا، پر هاڻي اهي اهڙا هدف چونڊي رهيا آهن جن سان خوف ۽ عدم تحفظ وڌيڪ پکڙجي۔ ٽرين تي حملو دراصل هڪ علامتي حملو به آهي، ڇو ته ريلوي صرف سفر جو ذريعو نه پر قومي يڪجهتي جي علامت سمجهي ويندي آهي۔ بلوچستان کان پنجاب، سنڌ ۽ خيبرپختونخوا تائين ويندڙ ٽرينون ملڪ جي مختلف حصن کي پاڻ ۾ ڳنڍين ٿيون۔ جڏهن انهن تي حملو ٿئي ٿو ته ان جو مطلب صرف انساني جانين جو نقصان نه پر قومي اعتماد تي حملو به هوندو آهي۔
اهو امر به غور طلب آهي ته بلوچستان ۾ شدت پسندي خلاف بيانيه اڃا تائين مڪمل طور تي اثرائتو نه بڻجي سگهيو آهي۔ رياست طاقت استعمال ڪري ٿي پر دل کٽڻ جون ڪوششون محدود نظر اچن ٿيون۔ هڪ نوجوان جيڪڏهن تعليم، روزگار ۽ انصاف کان محروم هوندو ته شدت پسند تنظيمون آساني سان کيس استعمال ڪري سگهن ٿيون۔ انهيءَ ڪري ماهر بار بار چون ٿا ته بلوچستان جي مسئلي جو حل رڳو بندوق نه پر سياسي مفاهمت، معاشي ترقي، مقامي شموليت ۽ اعتماد سازي ۾ لڪل آهي۔
پاڪستان جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته جڏهن به سياسي مسئلن کي صرف سيڪيورٽي نظرئي سان ڏٺو ويو ته مسئلا وڌيڪ پيچيده ٿيا۔ بلوچستان ۾ به اهو ئي خطرو موجود آهي۔ جيڪڏهن مقامي آبادي پاڻ کي رياست جو حصو محسوس نه ڪندي، جيڪڏهن انهن جا خدشا نه ٻڌا ويندا، جيڪڏهن لاپتا ماڻهن جو مسئلو حل نه ٿيندو، جيڪڏهن نوجوانن کي روزگار نه ملندو ته شدت پسندي ختم ڪرڻ ڏکيو ٿيندو۔ ٻي طرف رياست لاءِ به اهو ممڪن ناهي ته اها دهشتگردي کي برداشت ڪري۔ تنهن ڪري اصل ضرورت هڪ متوازن حڪمتِ عملي جي آهي جنهن ۾ سخت سيڪيورٽي قدمن سان گڏ سياسي ۽ سماجي سڌارا به شامل هجن۔
هن سانحي کان پوءِ سوشل ميڊيا تي به شديد ردعمل ڏسڻ ۾ آيو۔ ڪجهه ماڻهو صرف جذباتي نعرن تائين محدود رهيا جڏهن ته ڪجهه هن مسئلي جي بنيادي سببن تي ڳالهائيندا رهيا۔ حقيقت اها آهي ته صرف ڪاوڙ ڪافي ناهي۔ اسان کي اهو سمجهڻو پوندو ته دهشتگردي هڪ پيچيده مسئلو آهي جنهن جي پويان نظرياتي، معاشي، سياسي ۽ عالمي عنصر موجود هوندا آهن۔ جيڪڏهن اسان صرف وقتي ردعمل ڏينداسين ته شايد ايندڙ ڪجهه مهينن ۾ هڪ ٻيو سانحو اسان جو انتظار ڪري رهيو هوندو۔
بلوچستان جا ماڻهو اصل ۾ امن چاهين ٿا۔ اهي به پنهنجن ٻارن لاءِ محفوظ مستقبل چاهين ٿا۔ اهي به چاهين ٿا ته انهن جي علائقن ۾ صنعتون لڳن، تعليمي ادارا قائم ٿين، اسپتال بهتر ٿين ۽ نوجوانن کي روزگار ملي۔ پر جڏهن هر ڪجهه مهينن کان پوءِ ڌماڪا، حملا ۽ خونريزي ٿيندي رهندي ته سيڙپڪاري رڪجي ويندي، ترقياتي عمل متاثر ٿيندو ۽ خوف جي فضا وڌيڪ گهري ٿيندي ويندي۔ اهو ئي ماحول شدت پسندن لاءِ فائدي وارو بڻجي ٿو۔
رياست کي هاڻي صرف وقتي قدمن کان اڳتي وڌڻو پوندو۔ ريلوي ٽريڪن، مسافر ٽرينن ۽ اهم تنصيبات جي سيڪيورٽي کي جديد بنيادن تي مضبوط ڪرڻو پوندو۔ انٽيليجنس شيئرنگ جو نظام وڌيڪ اثرائتو بڻائڻو پوندو۔ مقامي آبادي کي اعتماد ۾ وٺڻو پوندو ته جيئن دهشتگرد عنصرن کي پناهه نه ملي سگهي۔ ان سان گڏ سياسي قيادت کي به بلوچستان جي مسئلي تي سنجيدگي ڏيکارڻي پوندي۔ صرف بيان ۽ مذمت ڪافي ناهن۔ اتي جي نوجوانن کي اهو احساس ڏيارڻ ضروري آهي ته اهي پاڪستان جا برابر جا شهري آهن ۽ انهن جا حق محفوظ آهن۔
جعفر ايڪسپريس حملي ۾ شهيد ٿيل ريلوي ملازمن ۽ ٻين متاثرن جي قرباني اسان کي اهو ياد ڏياريندي آهي ته دهشتگردي صرف انگن اکرن جو نالو ناهي هوندي، پر هر مرندڙ انسان جي پويان هڪ خاندان، هڪ خواب ۽ هڪ دنيا هوندي آهي۔ هڪ ريلوي ملازم جيڪو ڊيوٽي تي هو، شايد سندس ٻار سندس انتظار ۾ ويٺا هوندا۔ هڪ اهلڪار جيڪو موڪل تي گهر وڃي رهيو هو، شايد سندس ماءُ سندس لاءِ کاڌو تيار ڪيو هوندو۔ هڪ عام مسافر شايد عيد پنهنجن پيارن سان گڏ ملهائڻ جو ارادو ڪيو هوندو۔ پر دهشتگردي انهن سڀني خوابن کي کسي ورتو۔
پاڪستان دهشتگردي خلاف جنگ ۾ بيشمار قربانيون ڏنيون آهن۔ فوج، پوليس، ايف سي، ريلوي پوليس ۽ عام شهري سڀ هن جنگ جو حصو رهيا آهن۔ ڪيترائي وڏا دهشتگرد نيٽ ورڪ ختم ڪيا ويا، امن بحال ٿيو ۽ ملڪ ترقي ڏانهن سفر شروع ڪيو۔ پر بلوچستان جا تازا واقعا اهو ظاهر ڪن ٿا ته خطرو اڃا ختم ناهي ٿيو۔ دشمن اڃا به موقعي جي تلاش ۾ آهي ۽ اهو قومي اتحاد کي نقصان پهچائڻ چاهي ٿو۔
اهڙي وقت ۾ قومي يڪجهتي سڀ کان وڌيڪ ضروري آهي۔ اسان کي لساني، صوبائي ۽ نسلي ورهاست کان مٿي اٿڻو پوندو۔ بلوچستان جي عوام کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ بدران انهن جي ڏکن کي سمجهڻو پوندو۔ شدت پسند ڪجهه ماڻهو ٿي سگهن ٿا پر سڄو بلوچستان انهن سان گڏ ناهي۔ اتي جا لکين ماڻهو پاڪستان سان جڙيل آهن ۽ امن چاهين ٿا۔ جيڪڏهن اسان سڄي صوبي کي شڪ جي نگاهه سان ڏسنداسين ته اهو شدت پسندن جي بيانيي کي وڌيڪ مضبوط ڪندو۔
ميڊيا جو ڪردار به هن معاملي ۾ انتهائي اهم آهي۔ سنسني خيزي بدران ذميواراڻي رپورٽنگ جي ضرورت آهي۔ متاثرن جي ڏکن کي اجاگر ڪيو وڃي پر ساڳئي وقت نفرت ۽ ورهاست کي هوا ڏيڻ کان پاسو ڪيو وڃي۔ سوشل ميڊيا تي ڪوڙين خبرن ۽ اشتعال انگيز بيانن کي روڪڻ به ضروري آهي، ڇو ته دهشتگردي صرف ميدان ۾ نه پر معلومات جي جنگ ۾ به وڙهي ويندي آهي۔
بلوچستان جي مسئلي جو حل صرف اسلام آباد، ڪوئيٽا يا فوجي هيڊڪوارٽرن ۾ ويهي نٿو نڪري سگهي۔ ان لاءِ مقامي قبائلي اڳواڻن، سياسي جماعتن، نوجوانن، شاگردن، سول سوسائٽي ۽ دانشورن سڀني کي گڏ ويهارڻو پوندو۔ هڪ اهڙي ڳالهه ٻولهه جي ضرورت آهي جنهن ۾ شڪايتون ٻڌيون وڃن، غلطين جو اعتراف ڪيو وڃي ۽ مستقبل لاءِ گڏيل رستو ڳوليو وڃي۔ جيڪڏهن ائين نه ٿيو ته بي اعتمادي جي خال وڌيڪ گهري ٿيندي ويندي۔
جعفر ايڪسپريس جو هي سانحو پاڪستان لاءِ هڪ خبرداري آهي۔ اهو وقت آهي ته اسان پنهنجي سيڪيورٽي، سياسي ۽ سماجي حڪمتِ عملي جو نئين سر جائزو وٺون۔ جيڪڏهن اسان صرف وقتي ردعمل ڏينداسين ته شايد مستقبل ۾ وڌيڪ سانحا اسان جو مقدر بڻجي وڃن۔ پر جيڪڏهن اسان دانائي، دور انديشي ۽ قومي اتحاد سان ڪم ڪنداسين ته بلوچستان ۾ پائيدار امن قائم ڪري سگهجي ٿو۔
اڄ ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته رياست طاقت ۽ مفاهمت جي وچ ۾ هڪ متوازن رستو اختيار ڪري۔ دهشتگردن خلاف بنا فرق ڪارروائي ٿئي، پر عام بلوچ شهري کي عزت، انصاف ۽ ترقي جو يقين به ڏياريو وڃي۔ اهو ئي رستو بلوچستان کي خونريزي مان ڪڍي امن، استحڪام ۽ خوشحالي ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو۔ ٻي صورت ۾ معصوم ٻارن جا سوال “بابا ڪٿي آهن، انهن کي ڪنهن ماريو؟” ايندڙ ڪيترن ئي سالن تائين اسان جي اجتماعي ضمير جو پيڇو ڪندا رهندا۔
