غلام مصطفيٰ جمالي
ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ تازن مذاڪرات جي ناڪامي هڪ اهڙو واقعو آهي جنهن نه رڳو خطي جي سياست کي نئين رخ ڏنو آهي پر عالمي سطح تي به بيچيني جي لهر پيدا ڪئي آهي۔ اسلام آباد ۾ ٿيل اهي ڊگها مذاڪرات جڏهن بغير ڪنهن معاهدي جي ختم ٿيا ته اهو واضح ٿي ويو ته ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ اختلاف صرف سفارتي نوعيت جا نه پر گهرا اسٽريٽجڪ ۽ نظرياتي به آهن۔ هي ناڪامي صرف هڪ اجلاس جي ناڪامي ناهي، پر اهو سالن کان هلندڙ بي اعتمادي، طاقت جي سياست ۽ مفادن جي ٽڪراءَ جو نتيجو آهي۔
ايران ۽ آمريڪا جي لاڳاپن کي سمجهڻ لاءِ ايراني انقلاب کان پوءِ واري دور کي نظر ۾ رکڻو پوندو۔ ان انقلاب کان پوءِ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ فاصلا وڌندا ويا ۽ هڪ ٻئي تي شڪ ۽ بي اعتمادي وڌندي رهي۔ آمريڪا ايران کي هڪ اهڙي قوت طور ڏسي ٿو جيڪا خطي ۾ سندس مفادن لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿي، جڏهن ته ايران آمريڪا کي پنهنجي خودمختياري ۽ سياسي نظام لاءِ خطرو سمجهي ٿو۔ هي تضاد ايترو گهرو آهي جو هر مذاڪراتي ڪوشش ان جي وزن هيٺ اچي ڪمزور ٿي وڃي ٿي۔
پاڪستان طرفان ثالثي جو ڪردار ادا ڪرڻ هڪ مثبت قدم ضرور هو، پر اهو پڻ واضح ٿي ويو ته رڳو ميز تي ويهڻ سان مسئلا حل نٿا ٿين۔ پاڪستان ڪوشش ڪئي ته ٻنهي ڌرين کي ويجهو آڻي، پر جڏهن بنيادي اختلافن تي ڪا لچڪ نه هجي ته پوءِ سفارتڪاري به محدود ٿي وڃي ٿي۔ هن صورتحال پاڪستان لاءِ هڪ امتحان به هئي ته هو ڪيئن پنهنجي غير جانبداري برقرار رکي ۽ ساڳئي وقت خطي ۾ امن لاءِ پنهنجو ڪردار ادا ڪري۔
انهن مذاڪرات جي ناڪامي جو سڀ کان وڏو سبب ايران جو جوهري پروگرام رهيو۔ آمريڪا ۽ ان جا اتحادي مسلسل اهو مطالبو ڪندا رهيا آهن ته ايران پنهنجي جوهري سرگرمين کي محدود ڪري، جڏهن ته ايران پنهنجي حق ۾ اهو دليل ڏئي ٿو ته اهو پروگرام صرف توانائي ۽ سائنسي ترقي لاءِ آهي۔ هي معاملو رڳو ٽيڪنيڪل نه پر سياسي به بڻجي چڪو آهي، جنهن ۾ ڪنهن به ڌر لاءِ پوئتي هٽڻ آسان ناهي رهيو۔
آبنائے ہرمز جي صورتحال پڻ هن ناڪامي ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي۔ هي سامونڊي لنگهه عالمي توانائي جي فراهمي لاءِ اهم ترين رستو آهي، ۽ هتي ڪنهن به قسم جي تڪرار جو اثر سڄي دنيا تي پوي ٿو۔ جڏهن هن علائقي ۾ فوجي ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته نه رڳو تيل جون قيمتون وڌن ٿيون پر عالمي مارڪيٽن ۾ به غير يقيني صورتحال پيدا ٿي وڃي ٿي۔ آمريڪا ۽ ايران ٻنهي طرفان طاقت جي نمائش هن علائقي کي وڌيڪ حساس بڻائي ڇڏيو آهي۔
اقتصادي پابنديون به هن ناڪامي جو هڪ وڏو ڪارڻ بڻيون۔ آمريڪا طرفان ايران تي لڳايل پابندين سبب ايران جي معيشت سخت متاثر ٿي آهي، جنهن جو اثر سڌو سنئون عام ماڻهن تي پيو آهي۔ ايران چاهي ٿو ته اهي پابنديون ختم ڪيون وڃن، جڏهن ته آمريڪا انهن کي هڪ دٻاءُ واري اوزار طور استعمال ڪري رهيو آهي۔ اهڙي صورتحال ۾ ڳالهين جو ماحول پاڻمرادو سخت ٿي وڃي ٿو ۽ ڪنهن به قسم جي لچڪ ختم ٿي وڃي ٿي۔
انهن مذاڪرات جي ناڪامي سان خطي ۾ تڪرار وڌڻ جا امڪان به وڌي ويا آهن۔ مشرق وسطیٰ اڳ ئي ڪيترن ئي سياسي ۽ فوجي بحرانن جو شڪار آهي، ۽ جيڪڏهن ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته اهو هڪ وڏي تڪرار ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي ڪنهن به صورتحال جو اثر نه رڳو خطي پر سڄي دنيا تي پوندو، خاص طور تي توانائي جي مارڪيٽ ۽ عالمي واپار تي۔
پاڪستان لاءِ هي صورتحال خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته هڪ طرف هو آمريڪا سان سفارتي لاڳاپا رکي ٿو ۽ ٻئي طرف ايران سان سرحدي ۽ ثقافتي تعلقات به آهن۔ اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان کي انتهائي متوازن پاليسي اختيار ڪرڻي پوندي ته جيئن هو ڪنهن به پاسي کان دٻاءُ جو شڪار نه ٿئي ۽ پنهنجي مفادن کي به تحفظ ڏئي سگهي۔
عالمي سطح تي به هن ناڪامي کي ڳڻتي سان ڏٺو پيو وڃي۔ چين ۽ روس جهڙيون طاقتون چاهين ٿيون ته خطي ۾ استحڪام برقرار رهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به وڏي تڪرار جو اثر انهن جي معاشي ۽ سياسي مفادن تي به پوي ٿو۔ يورپي ملڪ به هن صورتحال کي حل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن، پر اڃا تائين ڪا وڏي ڪاميابي نظر نٿي اچي۔
مستقبل جي حوالي سان صورتحال اڃا به غير واضح آهي۔ جيتوڻيڪ ڳالهين جا در مڪمل طور بند نه ٿيا آهن، پر موجوده حالتن ۾ ڪنهن وڏي پيش رفت جي اميد گهٽ نظر اچي ٿي۔ ٻنهي ڌرين کي اهو سمجهڻو پوندو ته مسلسل تڪرار ڪنهن به مسئلي جو حل ناهي، ۽ آخرڪار ڳالهين جي ميز تي واپس اچڻو پوندو۔
هي به هڪ حقيقت آهي ته عالمي سياست ۾ مستقل دشمنيون ناهن هونديون، پر مستقل مفاد هوندا آهن۔ جيڪڏهن ڪنهن موقعي تي ٻنهي ملڪن جا مفاد هڪجهڙا ٿي وڃن ته پوءِ هڪ نئون باب به کلي سگهي ٿو۔ پر هن وقت جيڪا صورتحال آهي، ان ۾ ناڪامي جو عنصر غالب نظر اچي رهيو آهي، جيڪو نه رڳو خطي پر عالمي امن لاءِ به خطرو بڻجي سگهي ٿو۔
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ٿيل تازن مذاڪرات جي ناڪامي هڪ اهم موڙ آهي جيڪو ايندڙ وقت ۾ ڪيترين ئي تبديلين جو سبب بڻجي سگهي ٿو۔ جيڪڏهن عالمي طاقتون سنجيدگي سان هن مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ اڳتي نه وڌيون ته پوءِ هن ناڪامي جا اثر گهڻو وقت تائين محسوس ڪيا ويندا۔ امن، استحڪام ۽ ترقي لاءِ ضروري آهي ته اختلافن کي ڳالهين ذريعي حل ڪيو وڃي ۽ طاقت جي سياست کي گهٽايو وڃي، ٻي صورت ۾ دنيا هڪ نئين بحران ڏانهن وڌي سگهي ٿي۔
