غلام مصطفيٰ جمالي
دنيا هن وقت اهڙي دور مان گذري رهي آهي، جتي جنگ ۽ امن جي وچ ۾ فاصلو رڳو ڪجهه ڪلاڪن يا ڪجهه ڏينهن جو رهجي ويو آهي. هڪ پاسي سفارتي بيان، ڳالهيون ۽ جنگ بندي جون خبرون سامهون اچن ٿيون، ته ٻئي پاسي ميزائل حملن، هوائي ڪاررواين ۽ جوابي حملن جون خبرون عالمي ميڊيا جون سرخيون بڻجن ٿيون. گذريل ڪجهه هفتن کان آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ پيدا ٿيل ڇڪتاڻ سڄي دنيا کي ساڳي غيريقيني صورتحال ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو آهي. ڪڏهن ائين محسوس ٿئي ٿو ته ٻئي ملڪ مڪمل جنگ ڏانهن وڌي رهيا آهن، ته ڪڏهن اوچتو جنگ بندي يا خاموشي جو دور شروع ٿي وڃي ٿو. انهيءَ ڪري عالمي منڊيون، سيڙپڪار، تيل پيدا ڪندڙ ملڪ ۽ ترقي پذير معيشتون هر گهڙي هن صورتحال تي نظرون ڄمائي ويٺيون آهن.
تازو آمريڪا ۽ ايران مسلسل ٻن ڏينهن تائين هڪ ٻئي خلاف ڪو نئون حملو نه ڪيو، جنهن کان پوءِ عالمي منڊي ۾ خام تيل جي قيمتن ۾ لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي ۽ برينٽ خام تيل جي قيمت لڳ ڀڳ 92 ڊالر في بيرل تائين اچي وئي. هن گهٽتائي واضح ڪري ڇڏيو ته دنيا جي معيشت ڪيتري حد تائين انهن ٻنهي ملڪن جي لاڳاپن سان جڙيل ٿي چڪي آهي. جڏهن به جنگ جو خطرو وڌي ٿو ته تيل مهانگو ٿي وڃي ٿو، جڏهن ته ڇڪتاڻ ۾ ٿوري به گهٽتائي قيمتن کي هيٺ آڻي ڇڏي ٿي. اها صورتحال ان حقيقت جي عڪاسي ڪري ٿي ته عالمي سياست ۽ عالمي معيشت هڪ ٻئي کان الڳ نه، پر هڪ ئي زنجير جون مختلف ڪڙيون آهن.
عام ماڻهن جي ذهن ۾ بار بار هڪ سوال جنم وٺي ٿو ته جيڪڏهن آخرڪار آمريڪا ۽ ايران کي ڳالهيون ئي ڪرڻيون آهن ته پوءِ جنگ ڇو؟ ۽ جيڪڏهن جنگ ڪرڻي ئي آهي ته وري ڪجهه ڏينهن کان پوءِ جنگ بندي ڇو؟ حقيقت اها آهي ته جديد دور جون جنگيون رڳو ميدان جنگ ۾ نه، پر سفارتڪاري، معيشت، اطلاعات ۽ نفسياتي دٻاءَ ذريعي به وڙهيون وڃن ٿيون. آمريڪا پنهنجي عالمي برتري، پنهنجن اتحادي ملڪن ۽ علائقي ۾ پنهنجن مفادن جو تحفظ چاهي ٿو، جڏهن ته ايران پنهنجي خودمختياري، دفاعي صلاحيت ۽ علائقائي اثر رسوخ برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري ٿو. اهي ئي مفاد ٻنهي ملڪن کي هڪ ٻئي جي سامهون آڻي بيهارين ٿا. انهيءَ ڪري ڪڏهن حملا ٿين ٿا، پوءِ ڳالهيون شروع ٿين ٿيون، ڪجهه عرصو خاموشي رهي ٿي ۽ وري ڪنهن نئين واقعي کان پوءِ ڇڪتاڻ ٻيهر وڌي وڃي ٿي.
هن حقيقت کان به انڪار نٿو ڪري سگهجي ته آمريڪا ۽ ايران ٻئي چڱيءَ طرح ڄاڻن ٿا ته مڪمل جنگ ڪنهن جي به مفاد ۾ ناهي. جيڪڏهن هي تڪرار وڏي پيماني تي پکڙجي ٿو ته رڳو اهي ٻئي ملڪ نه، پر سڄو وچ اوڀر باهه جي لپيٽ ۾ اچي سگهي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ عالمي واپار، تيل جي فراهمي، سامونڊي رستا، سيڙپڪاري، هوائي سفر ۽ خوراڪ جي ترسيل به سخت متاثر ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري ٻئي ملڪ طاقت جو مظاهرو به ڪن ٿا ۽ سفارتڪاري جو در به مڪمل طور بند نٿا ڪن. انهيءَ سبب ڪڏهن جنگ، ڪڏهن جنگ بندي ۽ ڪڏهن وري ڳالهيون جاري رهنديون آهن.
پاڪستان جهڙن ترقي پذير ملڪن لاءِ اها صورتحال وڌيڪ ڳڻتي جوڳي آهي، ڇاڪاڻتہ پاڪستان پنهنجي توانائي جي ضرورتن جو وڏو حصو درآمدي تيل ذريعي پورو ڪري ٿو. جيڪڏهن عالمي منڊي ۾ خام تيل جون قيمتون وڌن ٿيون ته ان جا سڌا اثر پاڪستان ۾ پيٽرول، ڊيزل، بجلي، ٽرانسپورٽ، زراعت ۽ روزمره استعمال جي شين جي قيمتن تي پون ٿا. مهانگائي ۾ اضافو عام ماڻهوءَ جي زندگي وڌيڪ ڏکي بڻائي ڇڏي ٿو. ٻئي طرف جيڪڏهن ڇڪتاڻ گهٽجڻ سبب تيل سستو ٿئي ٿو ته حڪومت کي به ڪجهه مالي سهولت ملي سگهي ٿي ۽ عوام کي به عارضي رليف ملي سگهي ٿو، پر اهو رليف تڏهن ئي ڊگهي عرصي تائين قائم رهي سگهي ٿو، جڏهن علائقي ۾ مستقل امن قائم ٿئي.
دنيا جي تاريخ شاهد آهي ته وڏين طاقتن جي وچ ۾ ٿيندڙ تڪرارن جو سڀ کان وڏو بار هميشه عام ماڻهن تي پيو آهي. جنگون حڪومتون وڙهنديون آهن، پر انهن جي قيمت عوام ادا ڪندو آهي. جڏهن تيل مهانگو ٿئي ٿو ته رڳو گاڏين جو ٻارڻ ئي مهانگو نٿو ٿئي، پر هر اها شيءِ مهانگي ٿي وڃي ٿي، جنهن جي پيداوار يا ترسيل ۾ توانائي استعمال ٿئي ٿي. خوراڪ، دوائون، تعميراتي سامان، زرعي خرچ، صنعتي پيداوار ۽ ٽرانسپورٽ سڀ ڪجهه متاثر ٿين ٿا. انهيءَ ڪري آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ هر نئين ڇڪتاڻ کان پوءِ دنيا جون نظرون سڀ کان پهرين عالمي تيل جي منڊي ڏانهن وڃن ٿيون.
آبنائي هرمز هن تڪرار جو انتهائي اهم پاسو آهي. دنيا جي خام تيل جو وڏو حصو هن سامونڊي رستي مان گذري ٿو. جڏهن به هن رستي بابت خطري جون خبرون سامهون اچن ٿيون ته عالمي منڊي ۾ بيچيني وڌي وڃي ٿي، سيڙپڪار خوفزده ٿي وڃن ٿا ۽ قيمتون وڌڻ لڳن ٿيون. ان جي ابتڙ جڏهن جنگ بندي، خاموشي يا ڳالهين جون خبرون اچن ٿيون ته مارڪيٽ فوري طور مثبت ردعمل ڏيکاري ٿي. انهيءَ ڪري رڳو ٻن ڏينهن تائين آمريڪا ۽ ايران طرفان هڪ ٻئي تي نوان حملا نه ٿيڻ کان پوءِ خام تيل جي قيمتن ۾ لڳ ڀڳ پنج سيڪڙو گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جنهن مان واضح ٿيو ته عالمي منڊي کي سڀ کان وڌيڪ ضرورت استحڪام ۽ امن جي آهي.
اصل مسئلو اهو ناهي ته ٻئي ملڪ هڪ ٻئي سان اختلاف ڇو ٿا رکن، پر اصل مسئلو اهو آهي ته هر ڪجهه ڏينهن کان پوءِ حالتون اهڙي موڙ تي پهچي وڃن ٿيون، جتي سڄي دنيا نئين جنگ جي خدشن ۾ مبتلا ٿي وڃي ٿي. جيڪڏهن ٻئي ملڪ آخرڪار ڳالهين جي ميز تي واپس اچڻا ئي آهن ته بهتر اهو آهي ته طاقت جي استعمال بدران سفارتڪاري کي مستقل بنيادن تي ترجيح ڏني وڃي. جنگ ڪنهن به مسئلي جو مستقل حل ناهي، پر نون مسئلن کي جنم ڏئي ٿي. گذريل ڪيترين ئي ڏهاڪن جي تاريخ به اهو ئي ثابت ڪري ٿي ته فوجي ڪارروايون عارضي نتيجا ته ڏئي سگهن ٿيون، پر پائيدار امن رڳو ڳالهين، اعتماد جي بحالي ۽ بين الاقوامي قانونن جي احترام سان ئي قائم ٿي سگهي ٿو.
پاڪستان سميت ترقي پذير ملڪن لاءِ به ضروري آهي ته هو عالمي حالتن تي گهري نظر رکن ۽ پنهنجي معاشي پاليسين کي اهڙي نموني ترتيب ڏين، جو ٻاهرين بحرانن جا اثر گهٽ کان گهٽ ٿين. توانائي جا متبادل ذريعا، مقامي پيداوار ۾ اضافو، معاشي خود انحصاري ۽ متوازن پرڏيهي پاليسي ئي اهڙا قدم آهن، جيڪي مستقبل ۾ عالمي بحرانن جي اثرن کي محدود ڪري سگهن ٿا.
اڄ دنيا کي جنگي نعرن کان وڌيڪ امن جي ضرورت آهي. جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران طاقت جي نمائش جاري رکندي بار بار جنگ ۽ جنگ بندي جو اهو سلسلو ورجائيندا رهيا ته ان جا منفي اثر رڳو انهن ٻنهي ملڪن تائين محدود نه رهندا، پر سڄي دنيا کي معاشي، سياسي ۽ انساني بحرانن کي منهن ڏيڻو پوندو. عالمي برادري کي به گهرجي ته هو هن ڇڪتاڻ کي گهٽائڻ لاءِ فعال ڪردار ادا ڪري، جيئن وچ اوڀر کي هڪ ٻي تباهه ڪندڙ جنگ کان بچائي سگهجي. انسانيت جي بقا انهيءَ ۾ آهي ته اختلافن کي ميزائلن سان نه، پر ڳالهين جي ميز تي حل ڪيو وڃي. جيڪڏهن دنيا ماضي جي غلطين مان سبق نه سکيو ته ايندڙ ڏينهن ۾ رڳو تيل جون قيمتون ئي نه، پر عالمي امن به سخت خطرن کي منهن ڏيندو، ۽ ان جو نقصان هر انهيءَ انسان کي ٿيندو، جنهن جو جنگ سان سڌو سنئون ڪو واسطو به نه هوندو.اڄ جڏهن دنيا مصنوعي ذهانت، جديد ٽيڪنالاجي، معاشي سهڪار ۽ موسمياتي تبديلي جهڙن گڏيل چئلينجن کي منهن ڏيڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي، تڏهن وڏين طاقتن جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ سڄي انسانيت جي مستقبل تي سواليا نشان بڻجي چڪي آهي. گڏيل قومن جي اداري ۽ ٻين عالمي ادارن جي ذميواري آهي ته هو رڳو بيان جاري ڪرڻ تائين محدود نه رهن، پر اهڙا اثرائتا سفارتي قدم کڻن، جن سان جنگ جا امڪان هميشه لاءِ گهٽجي سگهن. طاقت جو توازن برقرار رکڻ کان وڌيڪ ضروري اعتماد جو ماحول پيدا ڪرڻ آهي، ڇاڪاڻتہ جڏهن رياستون هڪ ٻئي تي اعتماد وڃائي ويهن ٿيون ته پوءِ معمولي واقعا به وڏن ٽڪراءَ ۾ تبديل ٿي ويندا آهن. آمريڪا ۽ ايران ٻنهي وٽ اڄ به اهو موقعو موجود آهي ته هو پنهنجا اختلاف ڳالهين وسيلي حل ڪن، ڇاڪاڻتہ جنگ جو هر نئون مرحلو رڳو وڌيڪ تباهي، معاشي نقصان ۽ انساني المين کي جنم ڏئي ٿو.
پاڪستان جهڙن ملڪن لاءِ به هن صورتحال ۾ هڪ اهم سبق موجود آهي ته قومي معيشت کي ايترو مضبوط بڻايو وڃي، جو عالمي بحرانن جا اثر گهٽ کان گهٽ ٿين. توانائي جا متبادل ذريعا، قابلِ تجديد توانائي ۾ سيڙپڪاري، مقامي صنعت جي ترقي، زرعي پيداوار ۾ اضافو ۽ درآمدي تيل تي ڀاڙڻ گهٽائڻ وقت جي اهم ضرورت آهي. جيڪڏهن اسان پنهنجي معاشي بنيادن کي مضبوط بڻائينداسين ته عالمي منڊي ۾ تيل جي قيمتن جي لاٿ چڙهه جا منفي اثر به محدود ٿي سگهندا. اهڙيءَ ريت هڪ متوازن، فعال ۽ دانشمند پرڏيهي پاليسي پاڪستان کي عالمي تڪرارن جي غير ضروري دٻاءَ کان به محفوظ رکي سگهي ٿي. آخرڪار دنيا جي ترقي جنگ ۾ نه، پر امن، سهڪار، واپار، علم ۽ انسانيت جي ڀلائي ۾ لڪل آهي، ۽ اهو ئي رستو نه رڳو وچ اوڀر، پر سڄي دنيا کي هڪ محفوظ، مستحڪم ۽ خوشحال مستقبل ڏانهن وٺي وڃي سگهي ٿو.
