سنڌ جي تعليم ۾ جديد ٽيڪنالاجي

علي نواز راهمون
جيڪا قوم اڄ ٽيڪنالاجيءَ کان ڪٽيل رهندي، اها سڀاڻي علم، جدت ۽ ترقيءَ جي ڊوڙ ۾ پوئتي رهجي وڃڻ جو خطرو کڻي رهي آهي.
دنيا تيزيءَ سان تبديل ٿي رهي آهي. ٽيڪنالاجيءَ ماڻهن جي سکڻ، رابطي، ڪم ڪرڻ ۽ معلومات حاصل ڪرڻ جا طريقا تبديل ڪري ڇڏيا آهن. مصنوعي ذهانت (Artificial Intelligence)، ڊجيٽل پليٽ فارمز ۽ آن لائين تعليم سڄي دنيا ۾ ڪلاس رومن جي روايتي نظام کي نئين شڪل ڏئي رهيا آهن. پر سنڌ ۾ اڄ به هزارين ٻار اهڙن اسڪولن ۾ تعليم حاصل ڪري رهيا آهن، جتي بجلي، صاف پيئڻ جو پاڻي، مناسب ڪلاس روم ۽ جديد تعليمي سهولتون موجود ناهن. اها صورتحال هڪ اهم سوال پيدا ڪري ٿي ته جڏهن اسان جا ڪيترائي اسڪول اڃا تائين بنيادي ضرورتن لاءِ جدوجهد ڪري رهيا آهن، ته پوءِ اسان پنهنجي ٻارن کي ايڪويهين صديءَ جي چئلينجن لاءِ ڪيئن تيار ڪري سگهنداسين؟
تعليم سماجي ۽ معاشي ترقيءَ جو بنياد آهي. سنڌ، جيڪا تاريخي طور علم، ادب، ثقافت ۽ رواداريءَ جي سرزمين طور سڃاتي وڃي ٿي، تنهن کي پنهنجي تعليمي ترجيحن تي ٻيهر غور ڪرڻ جي ضرورت آهي. تعليم ۾ جديد ٽيڪنالاجي متعارف ڪرائڻ هاڻي ڪا عياشي نه، پر ٻارن جي مستقبل لاءِ هڪ لازمي سيڙپڪاري آهي.
ٽيڪنالاجيءَ جو مطلب رڳو ڪمپيوٽر، اسمارٽ فون يا انٽرنيٽ جي سهولت ناهي. ان ۾ ڊجيٽل تعليمي مواد، جديد ۽ دلچسپ تدريسي طريقا، آن لائين لائبريريون ۽ تعليمي انتظام کي بهتر بڻائيندڙ نظام پڻ شامل آهن. جڏهن شاگرد وڊيوز، تصويرن، آڊيو سبقن ۽ عملي مظاهرن ذريعي سکندا آهن ته ڏکيا موضوع به آسانيءَ سان سمجهي سگهندا آهن. ٽيڪنالاجيءَ جي مدد سان ڏورانهن ڳوٺن ۾ رهندڙ ٻار به اهڙن تعليمي وسيلن تائين پهچي سگهن ٿا، جيڪي اڳ ۾ گهڻو ڪري وڏن شهرن تائين محدود هئا.
ڊجيٽل فرق ختم ڪرڻ جي ضرورت
سنڌ جي تعليمي نظام کي ڪيترن ئي پراڻن مسئلن کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي، جن ۾ استادن جي کوٽ، ڪلاس رومن جي اڻهوند، پراڻا تدريسي طريقا ۽ سائنس جي ليبارٽرين تائين محدود رسائي شامل آهن. ڪيترن ئي ٻهراڙيءَ جي اسڪولن ۾ هڪ استاد کي هڪ ئي وقت ڪيترن ئي ڪلاسن کي پڙهائڻو پوي ٿو، جنهن سبب هر شاگرد تي انفرادي ڌيان ڏيڻ ڏکيو ٿي وڃي ٿو. تعليم جو دارومدار اڃا تائين گهڻو ڪري رٽائيءَ تي آهي، جڏهن ته تنقيدي سوچ، تخليقي صلاحيت ۽ مسئلا حل ڪرڻ جي مهارتن کي مناسب اهميت نٿي ڏني وڃي.
ڊجيٽل سهولتن جي اڻبرابري شهري ۽ ٻهراڙيءَ جي علائقن وچ ۾ تعليمي فرق کي وڌيڪ وڌائي رهي آهي. ڪراچيءَ جو هڪ شاگرد ڪمپيوٽرن، تربيت يافته استادن ۽ آن لائين تعليمي پليٽ فارمن تائين رسائي رکي ٿو، جڏهن ته ٿرپارڪر يا عمرڪوٽ جو هڪ ٻار شايد هڪ فعال ڪلاس روم حاصل ڪرڻ لاءِ به پريشان هجي.
يونيسيف (UNICEF) جو لرننگ پاسپورٽ (Learning Passport) منصوبو هڪ حوصلا افزا مثال آهي، جيڪو اهڙي فرق کي گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿو. مائڪروسافٽ ۽ حڪومتِ سنڌ جي سهڪار سان تيار ڪيل هي پروگرام سيپٽمبر 2022ع ۾ ڪراچي، حيدرآباد، ڄامشورو ۽ سکر جي 28 اسڪولن ۾ آزمائشي طور شروع ڪيو ويو. ان ۾ 4,000 کان وڌيڪ شاگردن حصو ورتو، جن جي سکيا لاءِ 970 ٽيبليٽس فراهم ڪيا ويا. هن منصوبي اهو ثابت ڪيو ته ڊجيٽل پليٽ فارمز ذريعي نصاب سان لاڳاپيل تعليمي مواد تائين شاگردن جي رسائي وڌائي سگهجي ٿي، خاص طور تي نياڻين لاءِ به سکيا جا نوان موقعا پيدا ڪري سگهجن ٿا.
حڪومتِ سنڌ کي اهڙن تجربن مان فائدو وٺندي ٿرپارڪر، عمرڪوٽ، بدين ۽ دادو سميت پٺتي پيل ضلعن ۾ ڊجيٽل تعليم جي سهولتن کي مرحليوار وڌائڻ گهرجي.
ٽيڪنالاجي استادن جي صلاحيت وڌائي
هڪ عام خدشو اهو آهي ته جديد ٽيڪنالاجي شايد استادن جي جاءِ والاري ڇڏي. پر حقيقت اها آهي ته ٽيڪنالاجي استاد جي انساني ڪردار جو متبادل نٿي ٿي سگهي. ٻارن جي رهنمائي ڪرڻ، سندن ڪردار سازي، اعتماد وڌائڻ ۽ اخلاقي تربيت ڪرڻ ۾ استاد جو ڪردار بنيادي اهميت رکي ٿو. ٽيڪنالاجيءَ جو مقصد استادن کي ختم ڪرڻ نه، پر سندن صلاحيتن کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ هجڻ گهرجي.
اسمارٽ بورڊ، ملٽي ميڊيا سبق، ڊجيٽل امتحاني نظام ۽ آن لائين استادن جي تربيت وارا پروگرام ڪلاس روم ۾ تدريس جي معيار کي بهتر بڻائي سگهن ٿا. ڏورانهن علائقن ۾ ڪم ڪندڙ استاد به ڊگها سفر ڪرڻ کان سواءِ آن لائين تربيتي پروگرامن ذريعي پنهنجي پيشه ورانه صلاحيتن ۾ واڌارو ڪري سگهن ٿا.
يونيسڪو (UNESCO) جي 2023ع واري عالمي رپورٽ “Technology in Education: A Tool on Whose Terms?” ۾ واضح ڪيو ويو آهي ته ٽيڪنالاجي تعليم تائين رسائي وڌائڻ ۽ تدريس کي بهتر بڻائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿي، پر ان جي ڪاميابي مناسب استعمال، گهٽ خرچ، استادن جي تربيت ۽ سڀني لاءِ هڪجهڙي رسائيءَ تي دارومدار رکي ٿي. رپورٽ ۾ اهو به خبردار ڪيو ويو آهي ته ٽيڪنالاجيءَ کي اثرائتي تدريس جو متبادل نه سمجهڻ گهرجي.
ان ڪري سنڌ ۾ ڊجيٽل بنيادي سهولتن سان گڏ استادن جي تربيت تي به سيڙپڪاري ڪرڻ ضروري آهي. هر استاد کي ڪمپيوٽر جي بنيادي ڄاڻ، ڊجيٽل تدريسي طريقن، انٽرنيٽ جي محفوظ استعمال ۽ مصنوعي ذهانت جي ذميواراڻي استعمال بابت عملي تربيت ملڻ گهرجي.
ماحول دوست اسڪول: تعليم سان گڏ پائيدار ترقي
تعليم کي جديد بڻائڻ جو مطلب رڳو اسڪولن ۾ ڪمپيوٽر لڳائڻ ناهي. سنڌ کي اهڙي گرين اسڪولز پروگرام (Green Schools Programme) جي ضرورت آهي، جيڪو ٽيڪنالاجي، متبادل توانائي ۽ ماحولياتي تحفظ کي تعليم سان ڳنڍي.
ماحول دوست اسڪول اهڙو تعليمي ادارو هوندو آهي، جتي صحتمند تعليمي ماحول فراهم ڪرڻ سان گڏ قدرتي وسيلن جو ذميواراڻو استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙن اسڪولن ۾ شمسي توانائيءَ سان بجلي، وڻڪاري، برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ جو نظام، صاف پيئڻ جو پاڻي، مناسب صفائي، ڪچري جو بهتر انتظام ۽ ڊجيٽل ڪلاس روم بنيادي سهولتن طور شامل هجڻ گهرجن.
اهڙو ماڊل خاص طور تي ٿرپارڪر ۽ عمرڪوٽ جهڙن موسمياتي تبديلين کان متاثر ضلعن لاءِ انتهائي اهم آهي، جتي سخت گرمي، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ بجليءَ جي غير يقيني فراهمي تعليمي سرگرمين کي متاثر ڪندي رهي ٿي.
ان حوالي سان ڪجهه حوصلا افزا مثال به موجود آهن. سيو دي چلڊرن (Save the Children) سنڌ ۾ هڪ موسمياتي تبديلين کي برداشت ڪندڙ اسڪول جي تعمير ۽ سهڪار ۾ حصو ورتو، جيڪو نومبر 2024ع ۾ صوبائي تعليم کاتي حوالي ڪيو ويو. هي اسڪول سخت موسمي حالتن کي نظر ۾ رکندي تعمير ڪيو ويو، جنهن ۾ بهتر هوا جي گذر، شمسي توانائيءَ جون سهولتون شامل آهن ۽ ان مان 412 شاگردن کي فائدو پهچڻ جي اميد آهي.
ساڳئي طرح يونيسيف جي رپورٽ موجب 2024ع کان 2025ع دوران 1,093 اسڪولن جي لڳ ڀڳ 150,000 شاگردن کي اهڙن موسمياتي تبديلين کي برداشت ڪندڙ تعليمي ماحول مان فائدو پهتو، جتي شمسي توانائيءَ سان هلندڙ بتيون ۽ پکا فراهم ڪيا ويا.
اهي مثال ظاهر ڪن ٿا ته تعليمي بنيادي ڍانچو نه رڳو سکيا جون ضرورتون پوريون ڪري سگهي ٿو، پر ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻ ۾ پڻ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿو. صوبائي حڪومت کي اهڙن منصوبن کي خاص طور تي ڏورانهن ۽ پٺتي پيل علائقن تائين وڌائڻ گهرجي.
موسمياتي تبديليون ۽ تعليم جو تسلسل
موسمياتي تبديليون سنڌ جي تعليمي نظام لاءِ هڪ سنگين خطرو بڻجي چڪيون آهن. ٻوڏون، گرميءَ جون لهرون ۽ انتهائي موسمي حالتون بار بار اسڪولن جي سرگرمين کي متاثر ڪن ٿيون. يونيسيف سيپٽمبر 2024ع ۾ رپورٽ ڪيو ته سنڌ جي ٻوڏ متاثر علائقن ۾ اسڪولن جي بندش سبب لڳ ڀڳ 230,000 شاگرد متاثر ٿيا. 1,300 کان وڌيڪ اسڪولن کي نقصان پهتو،.
اهڙيون حالتون ظاهر ڪن ٿيون ته اسڪولن جي عمارتن کي موسمياتي خطرن کي نظر ۾ رکندي تعمير ڪرڻ ۽ متبادل تعليمي انتظام ڪرڻ جي ضرورت آهي. شمسي توانائيءَ سان هلندڙ اسڪول، آف لائين ڊجيٽل لائبريريون، رڪارڊ ٿيل سبق ۽ هنگامي حالتن ۾ استعمال ٿيندڙ تعليمي پليٽ فارمز ٻارن جي تعليم جاري رکڻ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا، خاص طور تي جڏهن اسڪولن تائين پهچ ممڪن نه هجي.
ريگستاني ضلعن ۾، جتي موسمي لڏپلاڻ، مالوند ماڻهن جي نقل مکاني ۽ ڊگها فاصلا ٻارن جي اسڪول حاضريءَ کي متاثر ڪن ٿا، اتي لچڪدار ۽ متبادل تعليمي سهولتون وڌيڪ اهميت رکن ٿيون.
سنڌ لاءِ هڪ عملي حڪمت عملي
حڪومتِ سنڌ کي هڪ ڊگهي مدي واري، سياسي تبديلين کان آزاد ۽ نتيجن تي ٻڌل تعليمي ٽيڪنالاجي پاليسي متعارف ڪرائڻ گهرجي، جنهن ۾ واضح ۽ ماپجڻ جهڙا هدف مقرر ٿيل هجن. هر اسڪول کي مرحليوار قابلِ اعتماد بجلي، ترجيحي طور شمسي توانائي، انٽرنيٽ ڪنيڪشن، فعال ڪمپيوٽرن ۽ مناسب ڊجيٽل تعليمي مواد جون سهولتون فراهم ڪيون وڃن.
سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ، يونيورسٽين ۽ تعليم کاتي کي گڏجي سنڌي، اردو ۽ انگريزي ٻولين ۾ مفت ڊجيٽل تعليمي مواد تيار ڪرڻ گهرجي. خاص طور تي انهن ٻهراڙيءَ جي شاگردن تي ڌيان ڏنو وڃي، جن وٽ انٽرنيٽ جي محدود سهولت موجود آهي. آف لائين تعليمي پليٽ فارمز ۽ موبائل فون تي هلندڙ تعليمي مواد بنا ڪنهن اضافي خرچ جي مهيا ڪيو وڃي.
صوبي ۾ گرين اسڪولز پروگرام تحت شمسي توانائي، صاف پيئڻ جو پاڻي، صفائي، وڻڪاري ۽ موسمياتي تعليم کي ترجيح ڏني وڃي. اسڪول مئنيجمينٽ ڪميٽين، والدين، خانگي ڪمپنين ۽ سماجي تنظيمن کي به انهن سهولتن جي سار سنڀال ۾ شامل ڪيو وڃي.
سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته تعليمي سڌارن جي ڪاميابيءَ کي صرف ورهايل ڪمپيوٽرن جي انگن اکرن سان نه پر شاگردن جي حاضري، پڙهڻ جي صلاحيت، رياضي، ڊجيٽل ڄاڻ ۽ سکيا جي حقيقي نتيجن جي بنياد تي پرکيو وڃي.
مستقبل اسان جي هٿن ۾ آهي
سنڌ پنهنجي ٻارن کي رڳو پراڻن ڪلاس رومن ۽ روايتي تدريسي طريقن ذريعي ايڪويهين صديءَ لاءِ تيار نٿي ڪري سگهي. ٽيڪنالاجي، قابل استاد ۽ ماحول دوست اسڪول تعليمي سڌارن جا بنيادي ٿنڀ بڻجڻ گهرجن.
يونيسيف، يونيسڪو ۽ موسمياتي تبديلين کي برداشت ڪندڙ اسڪولن جا مثال ظاهر ڪن ٿا ته عملي حل اڳ ئي موجود آهن. ضرورت صرف سياسي عزم، مناسب مالي سيڙپڪاري ۽ اثرائتي عملدرآمد جي آهي.
هر ٻار، چاهي اهو ڪراچيءَ ۾ رهي يا ٿرپارڪر جي ڪنهن ڏورانهين ڳوٺ ۾، معياري تعليم ۽ جديد سکيا جي موقعن تائين هڪجهڙي رسائيءَ جو حقدار آهي. اسان جا اسڪول رڳو علم حاصل ڪرڻ جا مرڪز نه، پر ماحولياتي ذميواري، تخليق ۽ جدت جا عملي مثال پڻ بڻجڻ گهرجن.
ڊجيٽل تعليم ۽ ماحول دوست اسڪولن ۾ سيڙپڪاري رڳو عمارتن، ڪمپيوٽرن ۽ بنيادي سهولتن تي خرچ ڪرڻ جو نالو ناهي، پر اها انساني صلاحيتن، سماجي برابري ۽ سنڌ جي ايندڙ نسلن جي روشن مستقبل ۾ سيڙپڪاري آهي.