ڪراچي(ويب ڊيسڪ)اها حقيقت آهي ته هڪ محقق کي مسلسل ذهني دٻاءَ ۽ ڊگهي وقت تائين اڪيلائي ۾ ڪم ڪرڻ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. انساني زندگيءَ جي ڪنهن به پهلوءَ تي تحقيق ڪرڻ ۾ تمام وڏي مقدار ۾ مواد پڙهڻ ۽ انگن اکرن جو تجزيو ڪرڻ شامل هوندو آهي، جيڪو اڪثر اڪيلائي ۾ ڪرڻو پوي ٿو. ان جو نتيجو اهو نڪري سگهي ٿو ته ماڻهوءَ جي سماجي زندگي محدود ٿي وڃي.
تحقيق لاءِ گهري ۽ بنا وقفي واري توجهه گهربل هوندي آهي. ذهني طور تي اهڙي سخت محنت اڪثر دٻاءَ، ٿڪاوٽ ۽ ذهني طور ساڻائي جو سبب بڻجي سگهي ٿي. مرحوم سينيئر صحافي شيخ عزيز به انهن محققن مان هڪ هو، جن پاڻ کي وسيع تحقيق لاءِ وقف ڪري ڇڏيو. هن پنهنجو اهم تحقيقي ڪم ”سنڌ جا شيدي“ (Shidis of Sindh) دنيا لاءِ هڪ تحفي طور پيش ڪيو. پاڪستان جي سنڌ صوبي ۾ ڪاري رنگ وارن ماڻهن کي عام طور تي ”شيدي“ چيو ويندو آهي.
سنڌ سان تعلق رکندڙ مرحوم سينيئر صحافي شيخ عزيز پنهنجي پويان هڪ شاهوڪار ادبي ورثو ڇڏي ويو، جنهن ۾ سنڌي، انگريزي ۽ اردو ٻولين ۾ سياسي، سماجي، ثقافتي، تاريخي، موسيقي، ادبي ۽ موجوده معاملن بابت ٽن هزار کان وڌيڪ مضمون شامل آهن. سندس هڪ مضمون، جنهن جو عنوان ”عالمي غلامي “ (Global Slavery) هو، 2003ع ۾ جوهانسبرگ ۾ منعقد ٿيل عالمي ڪانفرنس جي موقعي تي شايع ٿيو، جيڪو بعد ۾ گڏيل قومن جي سرڪاري رڪارڊ جو حصو بڻايو ويو. شيخ عزيز جي ”سنڌ جي شيدين“ بابت تحقيق يقيناً پڙهندڙن کي انسان ذات جي تاريخ جي هڪ دلچسپ پر ڏکوئيندڙ سفر تي وٺي ويندي.
تاريخ مان معلوم ٿئي ٿو ته ”غلامي“ جي نالي هيٺ انسانن جي خريد ۽ وڪرو جو سلسلو 5 هزار سالن کان وڌيڪ عرصي تائين جاري رهيو. 1416ع ۾ هڪ ننڍڙي رياست ”ريپبلڪ آف راگوسا“ (هاڻوڪو ڪروشيا)يورپ جو پهريون ملڪ بڻجي وئي، جنهن غلامن جي واپار تي پابندي لڳائي. لڳ ڀڳ چار سؤ سالن جي وقفي کان پوءِ فرانس انقلاب 1794ع ۾ پنهنجي سموري سلطنت ۾ غلامي ختم ڪئي. ان کان پوءِ ڊنمارڪ ۽ ناروي 1802ع ۾ غلامن جي واپار کي ختم ڪيو، جڏهن ته آمريڪا ۾ 1865ع ۾ غلامي جو خاتمو ٿيو.
غلامي هڪ لعنت آهي، جنهن کي صدين تائين سماجن جي ڪنهن به طبقي يا مذهبي عقيدي طرفان مڪمل طور رد نه ڪيو ويو؛ صرف شڪار ڪندڙن ۽ غلامن جي مالڪن کي غلامن سان مناسب رويو رکڻ جي صلاح ڏني ويندي هئي. غلامي هڪ پراڻي دور جي بيماري، بلڪه هڪ سنگين ڏوهه هئي، جنهن کي بادشاهت جي پراڻي نظام هٿي ڏني. ان دور ۾ شڪست کاڌل ماڻهن کي وڏي پيماني تي وڪڻڻ فاتحن جي آمدنيءَ جو هڪ اهم ذريعو بڻجي ويو. قديم دنيا ۾ ”الهامي حق“ جا دعويدار بادشاهه ۽ شهنشاهه پنهنجي رعيت سان غلامن جهڙو انتهائي سخت سلوڪ ڪندا هئا.
غلامي بابت شيخ عزيز جي وسيع تحقيق، جيڪا انساني تاريخ جي سڀ کان بدنام دورن مان هڪ آهي، يقيناً لکين ماڻهن کي غلامي جي تاريخ ۽ ان سان لاڳاپيل انساني تڪليفن کان آگاهه ڪندي.
تحقيق موجب، پاڪستان اهو ملڪ آهي، جتي هر سال ڪراچي ۾ منگھو پير جي مزار تي پاڪستاني آفريڪي برادري جي ماڻهن جو ميلو منعقد ٿيندو آهي. اتي مگرمڇن کي کاڌو کارائڻ، ڍول تي ناچ ڪرڻ ۽ ٻيون رسمون ادا ڪيون وينديون آهن. هر ڪارو مرد يا عورت ”شيدي ميلي“ ۾ شرڪت ڪرڻ ۽ برڪتون حاصل ڪرڻ جي خواهش رکندو آهي.
هڪ لحاظ کان اهو مصر ۾ چوٿين صدي قبل مسيح ۾ رائج سوبيڪ جي پوڄا، يعني مگرمڇ جي پوڄا جي ياد ڏياري ٿو، جنهن بابت يقين ڪيو وڃي ٿو ته آفريڪا مان ماڻهن جي لڏپلاڻ ذريعي اها روايت هن خطي تائين پهتي.
اها ان تهذيب جي خوبصورتي آهي، جنهن غلامي جي ناقابل برداشت اذيت مان گذري پاڪستان ۾ سڪون حاصل ڪيو ۽ هن ملڪ کي پنهنجو وطن بڻايو، جڏهن ته پنهنجون روايتون ۽ رسمون به زنده رکيون. اهو ڏيکاري ٿو ته پاڪستان، جيڪو هر ماڻهوءَ کي آزاديءَ سان زندگي گذارڻ جي نعري سان آزاد ٿيو، اتي ماڻهن کي پنهنجي مذهب ۽ ثقافت تي آزاديءَ سان عمل ڪرڻ ۽ انهن کي ملهائڻ لاءِ به جاءِ فراهم ڪئي وئي.
پاڪستان ۾ اهي ملڪ جي مختلف حصن ۾ آباد آهن، جڏهن ته هندستان ۽ پري مين لينڊ چين ۾ به انهن جون آباديون موجود آهن. مختلف علائقن ۾ انهن کي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. سنڌ ۾ انهن کي شيدي ۽ حبشي چيو وڃي ٿو، جڏهن ته هندستان ۾ اهي سِدي ۽ سِڌي جي نالن سان مشهور آهن.
انهن جو جسم مضبوط ۽ چهري جا نقش عام طور آفريڪي خصوصيتن وارا آهن، تنهنڪري پهرين نظر ۾ ئي انهن کي سڃاڻي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به ڪيترن ئي ماڻهن ٻين نسلن سان شاديون ڪيون آهن، جنهن جي نتيجي ۾ سندن جسماني شڪل ۽ نقش مختلف به نظر اچن ٿا.
اڄ ڪراچي، عربي سمنڊ جي سامونڊي پٽي، بلوچستان ۽ سنڌ جي مختلف علائقن ۾ ڏهن لکن کان وڌيڪ شيدي آباد آهن. شيدين جي تاريخ ۽ انهن جون تڪليفون هن تحقيقي ڪم ۾ نهايت خوبصورتي سان بيان ڪيون ويون آهن. ڪتاب ۾ انهن جي سالن تائين جاري رهندڙ ڏکن جو احوال ڏيڻ سان گڏ بادشاهن، راڻين، حڪمرانن ۽ صليبي جنگين ۾ حصو وٺندڙن جا حوالا پڻ ڏنا ويا آهن. اهو يقيناً پڙهندڙن جي ذهن ۽ دل تي گهرو اثر ڇڏيندو.
صحافي شيخ عزيز جو لکيل تحقيقي ڪتاب ”سنڌ جا شيدي“ 9 آڪٽوبر 2026ع تي ڪراچي پريس ڪلب ۾ پاڪستان جي تجربيڪار صحافين جي موجودگيءَ ۾ شايع/پيش ڪرڻ لاءِ تيار آهي. (هي ليک گلف ٽوڊي ۾ نبي داد خان شايع ڪيو جيڪو سندن ٿورن سان اسين پيش ڪريون پيا.ادارو)
