غلام مصطفىٰ جمالي
اسلام آباد جي پمز اسپتال ۾ پيش آيل دل ڏاريندڙ سانحو رڳو هڪ باهه لڳڻ جو واقعو ناهي، پر اهو پاڪستان جي صحت واري نظام، اسپتالن جي انتظامي نگراني ۽ انساني جانين جي حفاظت بابت ڪيترائي اهم سوال ڇڏي ويو آهي. ملڪ جي گادي واري شهر ۾ قائم هڪ وڏي سرڪاري اسپتال جي نرسري ۾ باهه لڳڻ سبب نومولود ٻارن جي موت سڄي ملڪ کي سوڳوار ڪري ڇڏيو آهي. اهي معصوم ٻار جن اڃا زندگيءَ جي دنيا کي صحيح نموني ڏٺو به نه هو، هڪ اهڙي هنڌ تي موت جي ور چڙهي ويا جتي سندن زندگيون محفوظ هجڻ گهرجن هيون.
ڪنهن به خاندان ۾ ٻار جي پيدائش خوشيءَ جو سڀ کان وڏو لمحو هوندو آهي. هڪ ماءُ پنهنجي ٻار کي گود ۾ کڻڻ جا خواب ڏسندي آهي، پيءُ پنهنجي ٻار جي مستقبل بابت سوچيندو آهي، گهر جا ٻيا فرد ننڍڙي مهمان جي اچڻ جون تياريون ڪندا آهن. پر پمز جي نرسري ۾ داخل انهن خاندانن لاءِ خوشيءَ جو اهو لمحو اوچتو ماتم ۾ تبديل ٿي ويو. جن مائرن پنهنجا ٻار علاج ۽ حفاظت لاءِ اسپتال انتظاميا جي حوالي ڪيا هئا، انهن کي ڪهڙي خبر هئي ته سندن معصوم ٻار اسپتال جي اندر ئي باهه جي شعلن ۾ زندگي وڃائي ويهندا.
اهو سوال سڀ کان وڌيڪ تڪليف ڏيندڙ آهي ته جيڪڏهن هڪ حساس نرسري ۾ باهه لڳي سگهي ٿي ته ان کان بچاءَ لاءِ انتظام ڪٿي هئا؟ ڇا فائر الارم صحيح حالت ۾ هو؟ ڇا باهه وسائڻ جا اوزار موجود ۽ فعال هئا؟ ڇا بجليءَ جي نظام جي باقاعده جاچ ٿيندي هئي؟ ڇا هنگامي رستا کليل هئا؟ ڇا اسپتال جو عملو اهڙي صورتحال کي منهن ڏيڻ لاءِ تربيت يافته هو؟ ۽ جڏهن باهه لڳي ته نومولود ٻارن کي بچائڻ لاءِ ڪيتري تيزيءَ سان قدم کنيا ويا؟
اهي سوال رڳو پمز اسپتال جي انتظاميا کان نه، پر سڄي صحت واري نظام کان پڇڻ گهرجن.
نومولود ٻارن جي نرسري ڪو عام وارڊ نه هوندو آهي. اتي اهڙا ٻار داخل هوندا آهن جيڪي اڳ ئي انتهائي نازڪ حالت ۾ زندگيءَ جي جنگ وڙهي رهيا هوندا آهن. ڪيترائي ٻار انڪيوبِيٽرن، آڪسيجن ۽ ٻين طبي اوزارن تي ڀاڙيندا آهن. اهي ٻار پاڻ پنهنجي جاءِ تان اٿي نٿا سگهن، خطري جي صورت ۾ ڀڄي نٿا سگهن ۽ مدد لاءِ ڪنهن کي سڏي به نٿا سگهن. انهن جي حفاظت مڪمل طور تي اسپتال انتظاميا، ڊاڪٽرن ۽ نرسن جي ذميواري هوندي آهي.
انهيءَ ڪري پمز سانحي جي جاچ صرف ان سوال تائين محدود نه هجڻ گهرجي ته باهه ڪيئن لڳي. اصل جاچ اها به ٿيڻ گهرجي ته باهه لڳڻ کان پوءِ حفاظتي نظام ڇو ناڪام ٿيو، هنگامي رستو ڪهڙي حالت ۾ هو، فائر الارم ۽ باهه وسائڻ وارا اوزار ڪيترا مؤثر هئا، عملي کي ڪهڙي تربيت حاصل هئي ۽ امدادي ڪارروائي ۾ ڪا غفلت يا دير ته نه ٿي.
حڪومت طرفان واقعي جو نوٽيس وٺڻ ۽ جاچ جو حڪم ڏيڻ ضروري قدم آهن، پر عوام هاڻي صرف اعلان ٻڌڻ نٿو چاهي. عوام چاهي ٿو ته جاچ شفاف هجي، ذميواري مقرر ڪئي وڃي ۽ جيڪڏهن ڪنهن فرد يا اداري جي غفلت ثابت ٿئي ته قانون موجب ڪارروائي ڪئي وڃي. ڇو ته ڪنهن آفيسر کي عهدي تان هٽائڻ يا هڪ انڪوائري ڪميٽي ٺاهڻ سان اهي معصوم ٻار واپس نٿا اچي سگهن.
اسان جي ملڪ ۾ وڏن حادثن کان پوءِ ڪجهه ڏينهن تائين سخت ردعمل ڏسڻ ۾ ايندو آهي. حڪومتي بيان اچن ٿا، جاچ ڪميٽيون ٺهن ٿيون، ذميوارن خلاف ڪارروائي جا اعلان ٿين ٿا، پر ڪجهه وقت کان پوءِ معاملو آهستي آهستي وسري وڃي ٿو. جيڪڏهن پمز سانحي سان به ائين ٿيو ته اهو انهن معصوم ٻارن سان ٻي ناانصافي هوندي.
هي سانحو اسان کي ملڪ جي ٻين اسپتالن جي صورتحال بابت به سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو. ڇا اسان جي سڀني سرڪاري اسپتالن ۾ باهه کان بچاءَ جا مڪمل انتظام موجود آهن؟ ڇا فائر الارم باقاعده چيڪ ٿين ٿا؟ ڇا بجليءَ جي وائرنگ جي جاچ ٿيندي رهي ٿي؟ ڇا آڪسيجن سسٽم محفوظ آهي؟ ڇا ايمرجنسي دوران مريضن کي محفوظ هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ عملي وٽ واضح منصوبو موجود آهي؟ جيڪڏهن انهن سوالن جا جواب تسلي بخش نه آهن ته پوءِ پمز جو سانحو رڳو هڪ اسپتال جو مسئلو ناهي، پر سڄي نظام لاءِ خطري جي گهنٽي آهي.
اسپتال ۾ داخل ٿيندڙ هر مريض پنهنجي جان جو ڀروسو طبي عملي تي ڪري ٿو. هڪ ماءُ جڏهن پنهنجي نومولود ٻار کي نرسري ۾ ڇڏي ٿي ته هن جي دل ۾ اهو يقين هوندو آهي ته ڊاڪٽر ۽ نرسون سندس ٻار جي حفاظت ڪنديون. جيڪڏهن اهو اعتماد ٽٽي وڃي ته نقصان رڳو هڪ خاندان جو ناهي ٿيندو، پر صحت واري نظام تي عوام جو اعتماد به ڪمزور ٿيندو.
اسان کي اهو به سمجهڻو پوندو ته اسپتال ۾ جديد مشينون ۽ وڏيون عمارتون ڪافي ناهن. انساني جان بچائڻ لاءِ حفاظتي نظام به اوترو ئي ضروري آهي جيترو علاج جو نظام. جيڪڏهن اسپتال ۾ جديد انڪيوبِيٽر موجود هجن پر باهه کان بچاءَ جو نظام ناقص هجي ته اها جديديت اڌوري آهي. جيڪڏهن ڊاڪٽر موجود هجن پر هنگامي صورتحال لاءِ تربيت نه هجي ته مريض جي حفاظت خطري ۾ رهي ٿي.
حڪومت کي گهرجي ته پمز سانحي کان پوءِ ملڪ جي سمورن وڏن اسپتالن جو هنگامي حفاظتي جائزو وٺي. فائر الارم، باهه وسائڻ جا اوزار، ايمرجنسي رستا، بجليءَ جو نظام، آڪسيجن لائينون ۽ حساس طبي اوزارن جي حفاظت کي جانچيو وڃي. صرف ڪاغذن تي رپورٽون ٺاهڻ بدران عملي طور خاميون ختم ڪيون وڃن. اسپتال جي عملي لاءِ باقاعده هنگامي مشقون ڪرايون وڃن ته جيئن ڪنهن به حادثي جي صورت ۾ چند سيڪنڊن ۽ منٽن جي اهميت کي سمجهي سگهجي.
خاص طور تي نومولود ٻارن جي وارڊن، انتهائي نگهداشت وارن شعبن ۽ ٻين حساس يونٽن ۾ حفاظتي انتظامن کي عام وارڊن کان وڌيڪ مضبوط ڪرڻ گهرجي. ڇاڪاڻ ته انهن شعبن ۾ موجود مريض پنهنجي حفاظت پاڻ نٿا ڪري سگهن. انهن جي هر لمحي جي حفاظت اسپتال جي ذميواري آهي.
پمز سانحي ۾ پنهنجا ٻار وڃائيندڙ خاندانن لاءِ ڪو به معاوضو سندن نقصان جو ازالو نٿو ڪري سگهي. دنيا جي ڪا به رقم هڪ ماءُ جي گود واپس نٿي ڀري سگهي. هڪ پيءُ جي اکين مان پنهنجي ٻار جي وڇوڙي جا ڳوڙها ڪنهن حڪومتي اعلان سان ختم نٿا ٿي سگهن. پر انصاف ۽ شفاف احتساب گهٽ ۾ گهٽ اهو احساس ضرور پيدا ڪري سگهي ٿو ته رياست سندن درد کي نظرانداز نه ڪيو.
انهن مائرن جون دانهون اسان سڀني لاءِ سوال آهن. جيڪڏهن ڪنهن انتظامي غفلت سبب معصوم ٻار موت جي ور چڙهيا ته ذميوار ڪير آهي؟ جيڪڏهن حفاظتي انتظام موجود نه هئا ته انهن کي يقيني بڻائڻ واري اداري جو احتساب ڇو نه ٿيڻ گهرجي؟ جيڪڏهن حفاظتي نظام موجود هو پر ڪم نه ڪيو ته ان جي سار سنڀال ۾ ڪوتاهي ڪندڙن کان سوال ڇو نه ٿيڻ گهرجن؟
پمز جي نرسري ۾ لڳل باهه شايد ڪجهه وقت کان پوءِ وسامي وئي، دونهون به ختم ٿي ويو، پر انهن خاندانن جي دلين ۾ پيدا ٿيل درد شايد ڪڏهن ختم نه ٿئي. جن مائرن پنهنجي ٻارن جي پهرين مسڪراهٽ، پهريون قدم ۽ مستقبل جا خواب ڏٺا هئا، انهن جا خواب ئي انهن کان کسي ويا.
هاڻي ذميواري حڪومت تي آهي ته هن سانحي کي صرف هڪ خبر، هڪ جاچ يا هڪ حڪومتي بيان تائين محدود نه ڪري. هن واقعي مان اهڙو سبق حاصل ڪيو وڃي جيڪو مستقبل ۾ هزارين معصوم زندگيون بچائي سگهي. اسپتالن ۾ علاج سان گڏ حفاظت کي به قومي ترجيح بڻايو وڃي ۽ انساني جان کي ڪنهن به انتظامي غفلت کان مٿانهون رکيو وڃي.
ڇو ته پمز ۾ فوت ٿيل اهي معصوم ٻار صرف پنهنجن خاندانن جا ٻار نه هئا، اهي پاڪستان جو مستقبل هئا. انهن جي اکين ۾ خواب اچڻ کان اڳ ئي باهه انهن خوابن کي ساڙي ڇڏيو. هاڻي گهٽ ۾ گهٽ اهو يقيني بڻائڻو پوندو ته انهن معصوم زندگين جو موت بي مقصد نه وڃي ۽ سندن سانحو ملڪ جي صحت واري نظام ۾ اهڙي تبديلي جو سبب بڻجي، جيڪا ايندڙ ڪنهن ماءُ کي پنهنجي ٻار جي لاش لاءِ اسپتال جي دروازي تي بيهڻ کان بچائي سگهي.
پمز سانحي جو اصل انصاف اهو ئي هوندو ته معصوم ٻارن جي موت تي رڳو افسوس نه ڪيو وڃي، پر انهن جي موت مان سبق وٺي اهڙو محفوظ نظام قائم ڪيو وڃي، جتي هر ماءُ پنهنجي ٻار کي اسپتال حوالي ڪندي خوف نه، پر مڪمل اعتماد محسوس ڪري.
