غلام مصطفيٰ جمالی
پاڪستان جي معيشت ۾ سنڌ جو ڪردار هميشه کان اهم رهيو آهي. زراعت هجي، بندرگاهون هجن، صنعت هجي يا قدرتي وسيلا، سنڌ ملڪ جي معيشت کي مضبوط بڻائڻ ۾ نمايان حصو ادا ڪيو آهي. خاص طور تي قدرتي گئس، تيل، ڪوئلي ۽ ٻين معدني وسيلن جي حوالي سان سنڌ پاڪستان جي اهم ترين صوبن ۾ شمار ٿئي ٿي. پر ان باوجود هڪ سوال مسلسل سنڌ جي عوام جي ذهنن ۾ موجود آهي ته جيڪڏهن سنڌ جي ڌرتي قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي ته پوءِ سنڌ جا ماڻهو بنيادي سهولتن، روزگار، تعليم، صحت، پاڻي ۽ توانائي جي مسئلن کي منهن ڇو ڏئي رهيا آهن؟
هي سوال رڳو سياسي بحث جو حصو ناهي، پر سنڌ جي عام شهري جي زندگيءَ سان جڙيل هڪ حقيقي سوال آهي. سنڌ جي مختلف علائقن مان گئس ۽ تيل جا ذخيرا دريافت ٿين ٿا، نئين پيداوار شروع ٿئي ٿي، ملڪ جون توانائي جون ضرورتون پوريون ڪرڻ ۾ سنڌ پنهنجو ڪردار ادا ڪري ٿي، پر وسيلن سان مالا مال ڪيترن ئي علائقن جا ماڻهو اڄ به غربت ۽ پسماندگيءَ جو شڪار نظر اچن ٿا.
قدرتي وسيلا ڪنهن به ملڪ لاءِ الله تعاليٰ جي وڏي نعمت هوندا آهن. پر انهن وسيلن جي اصل اهميت تڏهن سامهون اچي ٿي، جڏهن انهن مان حاصل ٿيندڙ دولت عوام جي زندگيءَ ۾ بهتري آڻي. جيڪڏهن ڌرتيءَ مان گئس نڪري، تيل نڪري، ڪوئلو نڪري، پر ساڳئي علائقي جي ماڻهن کي پيئڻ جو صاف پاڻي، معياري تعليم، بنيادي صحت، روڊ رستا ۽ روزگار جون سهولتون ميسر نه هجن ته عوام جي ذهن ۾ سوال پيدا ٿيڻ فطري ڳالهه آهي.
سنڌ ۾ قدرتي گئس جا ڪيترائي ذخيرا موجود آهن. مختلف وقتن تي صوبي جي مختلف ضلعن مان گئس جي دريافت جون خبرون سامهون اينديون رهيون آهن. انهن دريافتن کي ملڪ جي توانائي لاءِ اهم ڪاميابي قرار ڏنو ويندو آهي. بي شڪ اهي ڪاميابيون پاڪستان لاءِ خوش آئند آهن، پر ان سان گڏ اهو سوال به اهم آهي ته انهن علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن جي زندگيءَ ۾ انهن دريافتن کان پوءِ ڪهڙي تبديلي آئي؟
هڪ طرف پاڪستان کي توانائي جي ضرورت آهي ۽ ٻئي طرف سنڌ جي ڪيترن ئي علائقن ۾ گئس جي پيداوار باوجود ماڻهن کي توانائي جي بنيادي سهولتن جا مسئلا درپيش آهن. ڪٿي گئس جو دٻاءُ گهٽ آهي، ڪٿي فراهميءَ جو مسئلو آهي، ڪٿي بجليءَ جي لوڊشيڊنگ آهي ۽ ڪٿي پيئڻ جي پاڻي تائين جي سهولت موجود ناهي. اها صورتحال ان ڳالهه جو تقاضو ڪري ٿي ته قدرتي وسيلن جي ورڇ ۽ انهن مان حاصل ٿيندڙ فائدن جي نظام تي سنجيدگيءَ سان غور ڪيو وڃي.
سنڌ جي وسيلن جو معاملو رڳو گئس ۽ تيل تائين محدود ناهي. ٿر جو ڪوئلو به پاڪستان جي توانائي جي شعبي ۾ هڪ اهم ذريعو بڻجي چڪو آهي. ٿر مان نڪرندڙ ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ جي منصوبن ۾ استعمال ٿي رهيو آهي ۽ ملڪ جون توانائي جون ضرورتون پوريون ڪرڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪري رهيو آهي. پر ٿر جي عام رهواسي جي زندگيءَ ۾ ڪيتري تبديلي آئي آهي؟ ڇا هر ٻار کي معياري تعليم ملي رهي آهي؟ ڇا هر خاندان کي صاف پاڻي ميسر آهي؟ ڇا هر نوجوان کي روزگار ملي رهيو آهي؟ اهي سوال اڄ به جواب طلب آهن.
قدرتي وسيلن جي منصوبن ۾ مقامي آباديءَ جي شموليت انتهائي ضروري آهي. ڪنهن علائقي ۾ جڏهن گئس، تيل يا ڪوئلي جو منصوبو شروع ٿئي ٿو ته اتي جي ماڻهن کي رڳو زمين ڏيڻ يا وسيلا نڪرندي ڏسڻ تائين محدود نه رکڻ گهرجي. انهن کي روزگار، فني تربيت، تعليم، صحت ۽ ڪاروباري موقعا پڻ ملڻ گهرجن.
خاص طور تي سنڌ جي نوجوانن لاءِ روزگار جو مسئلو انتهائي اهم آهي. جيڪڏهن قدرتي وسيلن سان لاڳاپيل منصوبا مقامي علائقن ۾ قائم ٿين ۽ انهن ۾ مقامي نوجوانن کي مناسب موقعا نه ملن ته محروميءَ جو احساس وڌيڪ وڌي سگهي ٿو. ان ڪري حڪومت ۽ لاڳاپيل ڪمپنين کي گهرجي ته مقامي نوجوانن لاءِ فني تربيتي مرڪز قائم ڪن، کين جديد مهارتون سيکارين ۽ روزگار جي موقعن ۾ مقامي ماڻهن کي ترجيح ڏين.
اهو به ضروري آهي ته قدرتي وسيلن مان حاصل ٿيندڙ آمدني ۽ ان جي استعمال بابت شفافيت کي يقيني بڻايو وڃي. عوام کي معلوم هجڻ گهرجي ته سندن علائقي مان ڪيترا وسيلا حاصل ٿي رهيا آهن، حڪومت کي ان مان ڪيتري آمدني حاصل ٿي رهي آهي ۽ ان آمدنيءَ جو ڪيترو حصو عوامي ڀلائيءَ تي خرچ ڪيو پيو وڃي. جڏهن انگ اکر ۽ منصوبا عوام جي سامهون هوندا ته اعتماد پڻ وڌندو ۽ غلط فهمين جو خاتمو پڻ ٿيندو.
سنڌ جي وسيلن تي بحث ڪندي اسان کي اها ڳالهه پڻ سمجهڻي پوندي ته قومي وسيلن جو تصور پنهنجي جاءِ تي اهم آهي. پاڪستان جا سڀئي صوبا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ ملڪ جي ترقي لاءِ وسيلن جو استعمال قومي سطح تي ٿيڻ گهرجي. پر قومي مفاد جو مطلب اهو ناهي ته وسيلا پيدا ڪندڙ علائقن جي مقامي مسئلن کي نظرانداز ڪيو وڃي. قومي ترقي ۽ صوبائي حق هڪ ٻئي جا مخالف نه، پر هڪ ٻئي سان گڏ هلي سگهن ٿا.
جيڪڏهن سنڌ پاڪستان جي توانائي جون ضرورتون پوريون ڪرڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪري رهي آهي ته سنڌ جا ماڻهو پڻ چاهين ٿا ته سندن علائقن ۾ ترقيءَ جا ثمر نظر اچن. هو چاهين ٿا ته سندن ٻارن کي بهتر اسڪول ملن، مريضن کي علاج جون سهولتون ملن، نوجوانن کي روزگار ملي، ڳوٺن کي پڪا روڊ ملن ۽ هر گهر کي صاف پاڻي ۽ بجلي ميسر هجي.
قدرتي وسيلن جي ترقيءَ سان گڏ ماحولياتي تحفظ به ضروري آهي. ڪنهن به منصوبي جو مقصد رڳو پيداوار وڌائڻ نه هجڻ گهرجي، پر ان ڳالهه کي به يقيني بڻائڻ گهرجي ته زمين، پاڻي ۽ ماحول کي نقصان نه پهچي. خاص طور تي ٿر جهڙن حساس علائقن ۾ ترقي ۽ ماحول جي وچ ۾ توازن قائم ڪرڻ انتهائي ضروري آهي.
سنڌ جي عوام هميشه پاڪستان جي ترقيءَ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪيو آهي. ڪراچي ملڪ جو معاشي مرڪز آهي، سنڌ جون بندرگاهون ملڪي واپار لاءِ اهم آهن، زرعي پيداوار ملڪ جون غذائي ضرورتون پوريون ڪري ٿي ۽ قدرتي وسيلا قومي توانائيءَ جي ضرورتن ۾ حصو وٺن ٿا. اهڙي صورتحال ۾ سنڌ جي محرومين کي نظرانداز ڪرڻ ڪنهن به صورت ۾ دانشمندانه پاليسي نٿي ٿي سگهي.
ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته وفاقي ۽ صوبائي حڪومتون گڏجي هڪ اهڙو جامع نظام جوڙين، جنهن تحت سنڌ جي قدرتي وسيلن مان حاصل ٿيندڙ فائدن ۾ مقامي آباديءَ جو واضح حصو يقيني بڻايو وڃي. وسيلن سان لاڳاپيل منصوبن ۾ مقامي ماڻهن لاءِ روزگار، تعليم، صحت، پاڻي ۽ بنيادي ڍانچي جي منصوبن کي لازمي حصو بڻايو وڃي.
سنڌ جا ماڻهو وسيلن جي ترقيءَ جا مخالف ناهن. هو چاهين ٿا ته سندن وسيلا پاڪستان جي ترقيءَ لاءِ استعمال ٿين، پر ساڳئي وقت اها به خواهش رکن ٿا ته انهن وسيلن جو فائدو سندن پنهنجي زندگيءَ ۾ به نظر اچي. جيڪڏهن سنڌ جي ڌرتيءَ مان نڪرندڙ گئس ملڪ جي ٻين شهرن جي گهرن جا چُلهه ٻاري سگهي ٿي ته سنڌ جي انهن علائقن جا گهر به بنيادي سهولتن کان محروم نه هئڻ گهرجن، جتان اها گئس نڪري ٿي.
اصل ڪاميابي رڳو نئين گئس يا تيل جي دريافت ناهي. اصل ڪاميابي تڏهن ٿيندي، جڏهن ان دريافت سان گڏ مقامي ٻار بهتر اسڪولن ۾ پڙهندا، نوجوانن کي روزگار ملندو، مريضن کي علاج ميسر ٿيندو، ماڻهن کي صاف پاڻي ملندو ۽ علائقي ۾ ترقيءَ جو حقيقي سفر شروع ٿيندو.
سنڌ وٽ وسيلن جي کوٽ ناهي، مسئلو انهن وسيلن مان پيدا ٿيندڙ موقعن ۽ فائدن جي منصفاڻي ورڇ جو آهي. جيڪڏهن حڪومتون هن مسئلي کي سنجيدگيءَ سان حل ڪن ۽ قدرتي دولت کي عوامي خوشحاليءَ سان ڳنڍين ته سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معيشت کي مضبوط ڪري سگهي ٿي، پر پنهنجن لکين ماڻهن جي زندگي به بدلائي سگهي ٿي.
اڄ ضرورت ڪنهن نئين واعدي جي نه، پر عملي قدمن جي آهي. سنڌ جي وسيلن کي سنڌ جي عوام جي ترقيءَ سان ڳنڍڻو پوندو، ڇاڪاڻ ته جنهن ڌرتيءَ مان ملڪ کي توانائي ملي ٿي، ان ڌرتيءَ جي ماڻهن کي به ترقي، خوشحالي ۽ بهتر مستقبل جو حق حاصل آهي.
سوال اڄ به ساڳيو آهي: سنڌ جي ڌرتيءَ مان گئس ۽ تيل نڪري رهيو آهي، پر سنڌ جي عام ماڻهوءَ جي زندگي آخر ڪڏهن بدلجندي؟
