غلام مصطفيٰ جمالي
آمريڪي سينيٽ طرفان ايران تي لڳايل اقتصادي پابندين جي خاتمي ۽ آمريڪي فوجي انخلا بابت قرارداد جي منظوري عالمي سياست ۾ هڪ انتهائي اهم ۽ تاريخي تبديلي طور ڏٺي پئي وڃي. هي فيصلو بظاهر آمريڪا جي اندروني قانون سازي جو حصو آهي، پر ان جا اثر صرف واشنگٽن تائين محدود نه رهندا، بلڪه سڄي دنيا جي سياسي، اقتصادي ۽ اسٽريٽجڪ توازن تي گهرا اثر ڇڏيندا. خاص طور تي وچ اوڀر، يورپ، ايشيا ۽ عالمي توانائي مارڪيٽ هن تبديلي کان سڌي يا اڻ سڌي طرح متاثر ٿينديون. هي پيش رفت اهڙي وقت تي سامهون آئي آهي جڏهن عالمي نظام اڳ ئي غير يقيني صورتحال، علائقائي ڇڪتاڻ ۽ طاقت جي نئين ترتيب مان گذري رهيو آهي.
دنيا جي موجوده صورتحال کي ڏسجي ته عالمي طاقت جو توازن تيزي سان تبديل ٿي رهيو آهي. آمريڪا جي روايتي بالادستي آهستي آهستي نون چئلينجن کي منهن ڏئي رهي آهي، جڏهن ته چين، روس ۽ ٻين اڀرندڙ عالمي قوتن جو اثر وڌي رهيو آهي. اهڙي صورتحال ۾ ايران بابت ڪنهن به وڏي پاليسي تبديلي صرف هڪ ملڪ جو فيصلو نه پر عالمي طاقت جي نئين ترتيب جو اهم حصو بڻجي ٿي.
آمريڪا ۽ ايران جا لاڳاپا گذريل ڪيترن ڏهاڪن کان سخت ڇڪتاڻ، بي اعتمادي ۽ اسٽريٽجڪ مقابلي جو شڪار رهيا آهن. 1979 جو اسلامي انقلاب ٻنهي ملڪن جي لاڳاپن ۾ هڪ وڏو موڙ هو، جنهن کان پوءِ سفارتي تعلقات تقريباً ختم ٿي ويا. تهران ۾ آمريڪي سفارتخاني تي قبضو ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڊگهي دشمني کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
ان کان پوءِ آمريڪا ايران خلاف سخت اقتصادي پابندين جو سلسلو شروع ڪيو. انهن پابندين جو مقصد ايران جي سياسي رويي ۽ علائقائي پاليسين تي دٻاءُ وجهڻ هو. ايران کي عالمي مالياتي نظام کان ڌار ڪيو ويو، تيل جي برآمدات کي محدود ڪيو ويو ۽ ڪيترن ئي بين الاقوامي ادارن سان ان جا واپاري لاڳاپا سخت متاثر ٿيا. ان سان گڏ ٽيڪنالاجي، دفاعي ۽ صنعتي شعبي تي به پابنديون لاڳو ڪيون ويون.
پر عالمي تاريخ اهو ثابت ڪري ٿي ته صرف اقتصادي دٻاءُ ڪنهن به ملڪ جي سياسي سوچ کي مڪمل طور تبديل نٿو ڪري سگهي. ايران انهن سڀني پابندين باوجود نه صرف پنهنجي رياستي ڍانچي کي برقرار رکيو، پر علائقائي سطح تي پنهنجو اثر و رسوخ پڻ وڌايو. عراق، شام، لبنان ۽ يمن جهڙن علائقن ۾ ان جي موجودگي وڌڻ لڳي، جنهن وچ اوڀر جي طاقت جي توازن کي نئون رخ ڏنو.
ان صورتحال ۾ آمريڪا ۽ ان جا اتحادي، خاص طور تي اسرائيل، ايران کي هڪ وڏو اسٽريٽجڪ خطرو سمجهڻ لڳا. نتيجي طور خطي ۾ پراڪسي جنگون، سياسي اتحاد ۽ مخالف اتحاد مسلسل تبديل ٿيندا رهيا. ڪنهن به مرحلي تي مڪمل استحڪام پيدا نه ٿي سگهيو، ڇو ته هر ملڪ پنهنجي سلامتي ۽ اثر رسوخ کي وڌائڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪندو رهيو.
ڊونلڊ ٽرمپ جي دور ۾ ايران خلاف آمريڪي پاليسي وڌيڪ سخت ٿي وئي. جوهري معاهدي کان آمريڪا جي عليحدگي هڪ نئين بحران کي جنم ڏنو. ان کان پوءِ ايران تي ٻيهر سخت پابنديون لڳايون ويون، جن جو مقصد ان جي معيشت کي دٻاءُ ۾ آڻڻ هو. پر ايران انهن حالتن جو مقابلو ڪندي پنهنجي علائقائي پوزيشن کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.
انهن پاليسين جا اثر صرف ايران تائين محدود نه رهيا، پر عالمي معيشت تي به محسوس ٿيا. تيل جي قيمتن ۾ لاڳيتو اُٿل پٿل، توانائي بحران ۽ عالمي منڊين ۾ بي يقيني صورتحال پيدا ٿي. ڇو ته وچ اوڀر دنيا جي توانائي جو مرڪز آهي، ان ڪري هتي جي سياسي صورتحال سڌو سنئون عالمي معيشت تي اثر انداز ٿئي ٿي.
آبنائے هرمز جهڙا سامونڊي رستا دنيا جي توانائي واپار لاءِ انتهائي اهم آهن. انهن رستن تي ڪنهن به قسم جي ڇڪتاڻ سڄي دنيا ۾ تيل ۽ گيس جي قيمتن کي تيزي سان متاثر ڪري سگهي ٿي. اهڙي صورتحال ۾ ايران بابت پاليسي ۾ نرمي کي عالمي استحڪام لاءِ مثبت قدم طور ڏٺو پيو وڃي.
آمريڪا اندر به گذريل ڪجهه سالن کان هڪ اهم فڪري تبديلي نظر اچي رهي آهي. ڊگهي جنگين، خاص طور افغانستان، عراق ۽ شام ۾ مداخلتن، آمريڪي سماج کي ٿڪائي ڇڏيو آهي. اربين ڊالر خرچ ٿيڻ باوجود انهن جنگين جا نتيجا اميد مطابق نه نڪتا.
هاڻي آمريڪي عوام اندروني مسئلن جهڙوڪ مهانگائي، روزگار، صحت ۽ تعليم کي وڌيڪ اهميت ڏئي رهيو آهي. ان ڪري پرڏيهي پاليسي ۾ تبديلي جو دٻاءُ وڌي رهيو آهي. جنگ مخالف رجحان وڌڻ سان گڏ سفارتي حل کي ترجيح ڏيڻ جو رجحان به تيزي سان وڌي رهيو آهي.
اهو ئي سبب آهي جو ايران بابت هي قرارداد هڪ نئين سوچ جي عڪاسي ڪري ٿي، جنهن ۾ اهو تسليم ڪيو پيو وڃي ته صرف سخت پاليسين سان ڪاميابي حاصل نٿي ٿي سگهي. آمريڪا لاءِ هاڻي اهو ضروري ٿي ويو آهي ته هو پنهنجي عالمي حڪمت عملي کي ٻيهر ترتيب ڏئي.
آمريڪي سياست ۾ پرڏيهي پاليسي هميشه اهم موضوع رهي آهي. هر وڏي جنگ يا سفارتي ناڪامي چونڊن تي سڌو اثر وجهندي آهي. ايندڙ چونڊن ۾ ايران بابت هي معاملو اهم سياسي بحث بڻجي سگهي ٿو، جتي مختلف ڌريون پنهنجي موقفن کي عوام آڏو پيش ڪنديون.
اسرائيل لاءِ هي صورتحال انتهائي حساس آهي، ڇو ته هو ايران کي پنهنجي سلامتي لاءِ سڀ کان وڏو خطرو سمجهي ٿو. جيڪڏهن آمريڪا پنهنجي پاليسي ۾ نرمي اختيار ڪري ٿو ته اسرائيل کي پنهنجي دفاعي حڪمت عملي ٻيهر ترتيب ڏيڻي پوندي، جنهن سان علائقي ۾ نيون سياسي ڇڪتاڻون پيدا ٿي سگهن ٿيون.
ايران هن تبديلي کي پنهنجي وڏي سفارتي ڪاميابي طور پيش ڪندو. ان جو موقف هميشه اهو رهيو آهي ته آمريڪي پابنديون غير منصفاڻيون آهن ۽ سياسي دٻاءُ جو اوزار آهن. جيڪڏهن آمريڪي ادارن اندر ئي انهن پابندين تي سوال اٿن ٿا ته اهو ايران لاءِ هڪ اهم اخلاقي ۽ سفارتي ڪاميابي آهي.
پاڪستان لاءِ به هي صورتحال اهم آهي، ڇو ته پاڪستان ۽ ايران جا لاڳاپا جغرافيائي، ثقافتي ۽ اقتصادي لحاظ کان اهميت رکن ٿا. جيڪڏهن خطي ۾ ڇڪتاڻ گهٽ ٿئي ٿي ته واپار، توانائي ۽ علائقائي استحڪام تي مثبت اثر پئجي سگهن ٿا.
وچ اوڀر جا ملڪ جهڙوڪ سعودي عرب، قطر، گڏيل عرب امارات ۽ ترڪي هميشه علائقائي طاقت جي توازن کي نظر ۾ رکندي پاليسيون ٺاهيندا آهن. جيڪڏهن آمريڪا ايران بابت نرم رويو اختيار ڪري ٿو ته خطي ۾ نيون سفارتي صف بنديون پيدا ٿي سگهن ٿيون، جيڪي عالمي سياست کي وڌيڪ پيچيده بڻائي سگهن ٿيون.
چين ۽ روس جهڙيون عالمي قوتون اڳ ئي وچ اوڀر ۾ پنهنجو اثر وڌائي رهيون آهن. چين اقتصادي سيڙپڪاري ذريعي ۽ روس فوجي حڪمت عملي ذريعي پنهنجو اثر مضبوط ڪري رهيو آهي. اهڙي صورتحال ۾ آمريڪا لاءِ عالمي قيادت برقرار رکڻ اڳ کان وڌيڪ مشڪل ٿي ويو آهي.
جيڪڏهن آمريڪي ايوان نمائندگان به هن قرارداد کي منظور ڪري ٿو ته اهو صرف ايران نه پر پوري وچ اوڀر لاءِ هڪ وڏي سياسي تبديلي ثابت ٿي سگهي ٿو. ان سان جنگ جا امڪان گهٽ ٿي سگهن ٿا ۽ سفارتڪاري جا نوان در کلي سگهن ٿا. پر اها به حقيقت آهي ته ڏهاڪن تي ٻڌل دشمني صرف هڪ قرارداد سان ختم نٿي ٿي سگهي.
ان لاءِ مسلسل ڳالهه ٻولهه، اعتماد جي بحالي ۽ ڊگهي سفارتي عمل جي ضرورت آهي. عالمي سياست ۾ حقيقي تبديليون هميشه آهستي آهستي اينديون آهن، هڪدم نه.
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته آمريڪي سينيٽ جو هي فيصلو عالمي سياست ۾ هڪ نئين دور جي شروعات به ٿي سگهي ٿو ۽ صرف هڪ سياسي قدم به. اصل حقيقت ايندڙ وقت ۾ واضح ٿيندي ته دنيا واقعي جنگن کان نڪري امن ۽ تعاون ڏانهن وڌي رهي آهي يا نه.
