غلام مصطفيٰ جمالي
پاڪستان جي سياست هڪ ڀيرو ٻيهر اهڙي موڙ تي اچي بيٺي آهي جتي لڳاتار ڇڪتاڻ، الزام تراشي، سياسي ٽڪراءَ ۽ بي يقيني جي ماحول وچ ۾ ڳالهين جي نئين ڪوشش سياسي حلقن ۾ نئين چرپر پيدا ڪري ڇڏي آهي۔ حڪومت طرفان اپوزيشن کي هڪ ڀيرو ٻيهر ڳالهين جي دعوت ڏيڻ ظاهري طور هڪ معمولي سياسي سرگرمي محسوس ٿئي ٿي، پر حقيقت ۾ ان جا اثر ملڪ جي سياست، جمهوري عمل ۽ قومي استحڪام تي گهرا پئجي سگهن ٿا۔ انهيءَ ڪري هن پيش رفت کي رڳو رسمي رابطو نه پر ممڪن سياسي تبديلي جي شروعات طور ڏٺو پيو وڃي۔
اطلاعن موجب وزيراعظم طرفان اپوزيشن ليڊر محمود خان اچڪزئي کي ملاقات جو پيغام موڪليو ويو ۽ کيس وزيراعظم آفيس يا وزيراعظم هائوس ۾ ملاقات جي دعوت ڏني وئي۔ اپوزيشن ليڊر اگرچه وزيراعظم هائوس ۾ ملاقات کان معذرت ڪري ڇڏي، پر غير جانبدار هنڌ تي ملاقات جي تجويز ڏئي ڳالهين جو دروازو بند نه ڪيو۔ ذريعن موجب شروعاتي طور رانا ثناءُ الله جي رهائشگاهه تي ملاقات لاءِ رضامندي ظاهر ڪئي وئي۔ هن پيش رفت ڪيترن ئي سياسي سوالن کي جنم ڏنو آهي ته ڇا اهي ڳالهيون واقعي ڪنهن وڏي سياسي مفاهمت جي شروعات آهن يا وري صرف وقتي سياسي ضرورت تحت شروع ڪيل رابطا آهن۔
پاڪستان جي سياسي تاريخ هن حقيقت جي شاهد آهي ته هتي ڳالهين جي روايت هميشه موجود رهي آهي، پر اعتماد جي کوٽ گهڻين ڪوششن کي ناڪام بڻائيندي رهي آهي۔ حڪومتون ۽ اپوزيشن پارٽيون هڪ ٻئي تي بي اعتمادي جو اظهار ڪنديون رهيون، جنهن سبب سياسي بحران وڌيڪ گهرا ٿيندا ويا۔ ماضي ۾ به ڪيترائي ڀيرا ڳالهين جو عمل شروع ٿيو، پر سياسي ضد، ذاتي انا ۽ اقتدار جي جنگ معاملن کي بهتر ٿيڻ بدران وڌيڪ خراب ڪندي رهي۔ انهيءَ ڪري عوام هاڻي رڳو ڳالهين جي دعوائن بدران عملي نتيجا ڏسڻ چاهي ٿو۔
هن وقت ملڪ جن حالتن مان گذري رهيو آهي، انهن ۾ سياسي استحڪام جي اهميت اڳ کان وڌيڪ وڌي چڪي آهي۔ پاڪستان سخت معاشي دٻاءُ، مهانگائي، بيروزگاري، سيڙپڪاري ۾ گهٽتائي، توانائي بحران ۽ عوامي بيچيني جهڙن مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي۔ اهڙين حالتن ۾ سياسي قوتن وچ ۾ لڳاتار ٽڪراءُ نه رڳو جمهوري نظام کي ڪمزور ڪري ٿو پر معيشت کي به سخت نقصان پهچائي ٿو۔ انهيءَ ڪري حڪومت ۽ اپوزيشن وچ ۾ رابطا ڪاروباري طبقي، سيڙپڪارن ۽ عام ماڻهن لاءِ به اميد جي هڪ ڪرڻ بڻيل آهن۔
ذريعن موجب حڪومت ۽ اپوزيشن وچ ۾ پيغام رساني گذريل هفتي ٿي ۽ متوقع ملاقات ۾ سياسي صورتحال سان گڏوگڏ چيف اليڪشن ڪمشنر ۽ اليڪشن ڪميشن جي ميمبرن جي مقرري جهڙن اهم معاملن تي به ڳالهيون ٿينديون۔ اهو معاملو انهيءَ ڪري به اهم آهي جو پاڪستان ۾ هر چونڊ کانپوءِ چونڊ عمل تي اعتراض سامهون ايندا رهيا آهن۔ ڪا پارٽي ڌانڌلي جو الزام لڳائي ٿي ته ڪا اليڪشن ڪميشن جي غيرجانبداري تي سوال اٿاري ٿي۔ اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن حڪومت ۽ اپوزيشن چونڊ نظام تي اعتماد بحال ڪرڻ لاءِ سنجيده ڳالهيون ڪن ٿيون ته اهو جمهوريت لاءِ هڪ مثبت قدم ٿي سگهي ٿو۔
پاڪستان ۾ سياسي ڇڪتاڻ صرف پارليامينٽ تائين محدود نه رهندي آهي، پر ان جا اثر سڄي سماج تي پوندا آهن۔ جڏهن سياسي جماعتون هڪ ٻئي خلاف نفرت ڀريا بيان ڏين ٿيون ته سماج ۾ ورهاست وڌي وڃي ٿي۔ سوشل ميڊيا تي به سياسي ڪارڪن هڪ ٻئي خلاف سخت ٻولي استعمال ڪن ٿا، جنهن سبب برداشت جو ماحول ڪمزور ٿيندو پيو وڃي۔ انهيءَ ڪري سياسي ڳالهيون رڳو سياسي قيادت تائين محدود معاملو ناهن پر قومي هم آهنگي لاءِ به ضروري سمجهيون پيون وڃن۔
محمود خان اچڪزئي جي سياست هميشه جمهوري اصولن ۽ پارلياماني بالادستي جي چوڌاري گهمندي رهي آهي۔ هو اڪثر سياسي مسئلن جي حل لاءِ ڳالهين تي زور ڏيندو رهيو آهي۔ سندس طرفان غير جانبدار هنڌ تي ملاقات جي تجويز کي به انهيءَ تناظر ۾ ڏٺو پيو وڃي۔ اهو دراصل هڪ علامتي پيغام آهي ته اپوزيشن پاڻ کي ڪمزور ڌر طور پيش ڪرڻ نٿي چاهي، پر برابري جي بنياد تي ڳالهين جي خواهشمند آهي۔
ٻئي طرف حڪومت به هن حقيقت کان واقف آهي ته سياسي استحڪام کانسواءِ معاشي سڌارا ڪامياب نٿا ٿي سگهن۔ عالمي مالياتي ادارا، پرڏيهي سيڙپڪار ۽ بين الاقوامي قوتون به پاڪستان ۾ سياسي استحڪام کي وڏي اهميت ڏين ٿيون۔ جيڪڏهن ملڪ ۾ لڳاتار احتجاج، ڌرڻا ۽ سياسي بحران جاري رهندا ته ان جو سڌو اثر معيشت تي پوندو۔ انهيءَ ڪري حڪومت شايد ان نتيجي تي پهچي چڪي آهي ته اپوزيشن سان رابطا وڌائڻ وقت جي اهم ضرورت بڻجي چڪا آهن۔
پاڪستان ۾ جمهوريت جي مضبوطي هميشه هڪ وڏو چئلينج رهي آهي۔ هتي سياسي نظام گهڻو ڪري غيريقيني صورتحال جو شڪار رهيو ۽ جمهوري ادارا مڪمل طور مستحڪم نه ٿي سگهيا۔ ان جي هڪ وڏي وجهه سياسي قوتن وچ ۾ اتفاق راءِ جي کوٽ به آهي۔ سياسي جماعتون اقتدار ۾ اچڻ بعد اڪثر اهي ئي رويا اختيار ڪنديون آهن جن تي هو اپوزيشن ۾ تنقيد ڪنديون هيون۔ انهيءَ ڪري عوام جو سياسي نظام تي اعتماد ڪمزور ٿيو آهي۔
جيڪڏهن حڪومت ۽ اپوزيشن واقعي سنجيدگي سان ڳالهين جو عمل اڳتي وڌائين ٿيون ته ان جا ڪيترائي مثبت نتيجا سامهون اچي سگهن ٿا۔ سڀ کان وڏو فائدو اهو ٿيندو ته سياسي ماحول ۾ ڇڪتاڻ گهٽ ٿيندي ۽ قومي معاملن تي گڏيل حڪمت عملي ٺاهڻ جي راهه هموار ٿيندي۔ معيشت، چونڊ سڌارا، پارلياماني نظام، عدالتي سڌارا ۽ صوبائي خودمختياري جهڙن معاملن تي سياسي قوتن وچ ۾ اتفاق راءِ پيدا ڪري سگهجي ٿو۔
پاڪستان جي سياست ۾ هڪ اهم مسئلو اهو به رهيو آهي ته هتي اپوزيشن کي اڪثر دشمن سمجهيو ويندو آهي۔ حالانڪه جمهوريت ۾ اپوزيشن رياست خلاف نه پر حڪومت جي پاليسين تي تنقيد ڪندڙ آئيني قوت هوندي آهي۔ ترقي يافته جمهوري معاشرن ۾ حڪومت ۽ اپوزيشن قومي مفادن جي معاملن تي گڏجي فيصلا ڪنديون آهن۔ پاڪستان ۾ به جيڪڏهن اها روايت مضبوط ٿي وڃي ته جمهوريت وڌيڪ مستحڪم ٿي سگهي ٿي۔
سياسي ڳالهين جي ڪاميابي لاءِ ضروري آهي ته ٻنهي ڌرين کي لچڪ جو مظاهرو ڪرڻو پوندو۔ جيڪڏهن حڪومت صرف پنهنجون شرطون مڃرائڻ جي ڪوشش ڪندي يا اپوزيشن صرف سياسي فائدي لاءِ ڳالهين ۾ شامل ٿيندي ته ان عمل جا مثبت نتيجا سامهون نه ايندا۔ هن وقت ملڪ کي سياسي پوائنٽ اسڪورنگ بدران سنجيده قيادت جي ضرورت آهي۔
رانا ثناءُ الله جي رهائشگاهه تي ممڪن ملاقات جون خبرون به خاص اهميت اختيار ڪري چڪيون آهن۔ رانا ثناءُ الله کي حڪومت ۽ اپوزيشن ٻنهي حلقن ۾ هڪ تجربيڪار ڳالهين ڪندڙ سياستدان سمجهيو وڃي ٿو۔ ماضي ۾ به ڪيترن سياسي تڪرارن ۾ هن رابطاڪار جو ڪردار ادا ڪيو۔ انهيءَ ڪري سندس رهائشگاهه کي ممڪن ملاقات لاءِ مناسب هنڌ قرار ڏنو پيو وڃي۔
سياسي تجزيه نگارن موجب ايندڙ ڪجهه هفتا پاڪستان جي سياست لاءِ انتهائي اهم ثابت ٿي سگهن ٿا۔ جيڪڏهن ڳالهيون ڪامياب ٿين ٿيون ته اهي سياسي گرمي گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿينديون، پر جيڪڏهن اهو عمل ناڪام ٿيو ته سياسي ڇڪتاڻ وڌيڪ وڌي سگهي ٿي۔ انهيءَ ڪري هن وقت سڀني جون نظرون حڪومت ۽ اپوزيشن وچ ۾ ٿيندڙ ممڪن رابطَن تي لڳل آهن۔
عوام جي وڏي اڪثريت هاڻي سياسي جهيڙن کان ٿڪجي چڪي آهي۔ ماڻهو چاهين ٿا ته سياستدان هڪ ٻئي کي هيٺ ڏيکارڻ بدران عوامي مسئلن جي حل تي ڌيان ڏين۔ مهانگائي عام ماڻهو جي زندگي مشڪل بڻائي ڇڏي آهي، نوجوان بيروزگاري کان پريشان آهن، ڪاروباري طبقو غيريقيني صورتحال جو شڪار آهي، جڏهن ته وچولو طبقو سخت معاشي دٻاءُ برداشت ڪري رهيو آهي۔ اهڙي صورتحال ۾ جيڪڏهن سياسي قيادت ڳالهين ذريعي استحڪام پيدا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي ته اهو ملڪ لاءِ خوش آئند پيش رفت هوندي۔
پاڪستان کي هن وقت رڳو سياسي نعرن جي نه پر سنجيده ۽ ذميوار قيادت جي ضرورت آهي۔ جيڪڏهن سياسي قوتون ذاتي مفادن کان مٿانهون ٿي قومي مفاد کي ترجيح ڏين ته ملڪ جا ڪيترائي مسئلا حل ٿي سگهن ٿا۔ ڳالهين جو عمل انهيءَ سوچ ڏانهن پهريون قدم ثابت ٿي سگهي ٿو۔
آخرڪار حقيقت اها آهي ته جمهوريت ۾ مسئلن جو حل ڳالهين ذريعي ئي نڪرندو آهي۔ سياسي قوتون ڀلي ڪيتريون به طاقتور ڇو نه هجن، اهي مستقل طور هڪ ٻئي کي نظرانداز نٿيون ڪري سگهن۔ پاڪستان جهڙي پيچيده سياسي سماج ۾ مکالمو ئي استحڪام جي بنياد بڻجي سگهي ٿو۔ انهيءَ ڪري حڪومت ۽ اپوزيشن وچ ۾ برف ڳرڻ جي هاڻوڪي ڪوشش کي ملڪي سياست ۾ هڪ اهم پيش رفت قرار ڏنو پيو وڃي۔
