غلام مصطفىٰ جمالي
وچ اوڀر جي سياست هميشه عالمي طاقتن جي دلچسپي جو مرڪز رهي آهي۔ هن خطي ۾ تيل جا وسيع ذخيرا، مذهبي اهميت، جاگرافيائي حيثيت ۽ عالمي مفادن ان کي دنيا جي حساس ترين علائقن مان هڪ بڻائي ڇڏيو آهي۔ انهن ئي عنصرن ۾ هڪ اهڙو عنصر به شامل آهي جيڪو رڳو خطي نه پر سڄي دنيا جي معيشت ۽ سياست تي اثرانداز ٿئي ٿو، ۽ اهو آهي آبنائے هرمز۔ اڄ صورتحال اها آهي ته هي سامونڊي لنگهه ايران لاءِ صرف هڪ بحري رستو نه رهيو آهي پر اهڙي طاقت بڻجي چڪو آهي جيڪا ڪيترن حوالن سان ايٽمي هٿيار کان به وڌيڪ دٻاءُ جو ذريعو سمجهي وڃي ٿي۔
آبنائے هرمز خليج فارس کي بحيره عرب سان ملائي ٿي۔ دنيا جي اهم ترين تيل رستن مان هڪ هجڻ ڪري روزانو لکين بيرل تيل هن ئي رستي سان دنيا جي مختلف ملڪن تائين پهچندو آهي۔ سعودي عرب، ايران، عراق، ڪويت، قطر ۽ گڏيل عرب امارات جهڙن ملڪن جي معيشت وڏي حد تائين هن سامونڊي رستي تي دارومدار رکي ٿي۔ جيڪڏهن ڪجهه ڏينهن لاءِ به هن لنگهه ۾ رڪاوٽ پيدا ٿئي ته عالمي منڊين ۾ هلچل مچي وڃي ٿي، تيل جون قيمتون وڌي وڃن ٿيون ۽ دنيا جون وڏيون معيشتون دٻاءُ هيٺ اچي وڃن ٿيون۔
ايران جي جاگرافيائي حيثيت هن کي هن معاملي ۾ غيرمعمولي اهميت ڏئي ٿي۔ آبنائے هرمز جي اترين ڪناري تي ايران موجود آهي جڏهن ته ڏاکڻي پاسي عرب ملڪ آهن۔ اها جاگرافي ايران کي اهڙي حڪمتِ عملي واري طاقت ڏئي ٿي جنهن کي دنيا جون وڏيون قوتون نظرانداز نٿيون ڪري سگهن۔ جڏهن به ايران تي پابنديون سخت ڪيون وڃن ٿيون يا ان جي ايٽمي پروگرام تي دٻاءُ وڌايو وڃي ٿو ته تهران طرفان آبنائے هرمز جو ذڪر لازمي سامهون اچي ٿو۔ ايران اهو پيغام ڏئي ٿو ته جيڪڏهن ان کي عالمي نظام کان الڳ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته توانائي جي عالمي فراهمي به خطري ۾ پئجي سگهي ٿي۔
ايران ۽ آمريڪا جا لاڳاپا گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن کان ڇڪتاڻ جو شڪار رهيا آهن۔ آمريڪا ايران جي ايٽمي پروگرام کي خطي جي امن لاءِ خطرو قرار ڏئي ٿو جڏهن ته ايران ان کي پنهنجو حق سمجهي ٿو۔ ڳالهين، پابندين، ڌمڪين ۽ سفارتي تڪرارن باوجود هڪ حقيقت هميشه برقرار رهي، ۽ اها آهي آبنائے هرمز جي اهميت۔ آمريڪا چڱيءَ ريت ڄاڻي ٿو ته جيڪڏهن ايران هن سامونڊي رستي ۾ ڇڪتاڻ پيدا ڪري ٿو ته رڳو وچ اوڀر نه پر سڄي دنيا جي معيشت متاثر ٿي سگهي ٿي۔ انهيءَ ڪري آمريڪا هن خطي ۾ پنهنجي بحري موجودگي برقرار رکيو ويٺو آهي۔
ايران لاءِ ايٽمي هٿيار هڪ حساس ۽ خطرناڪ معاملو آهي۔ جيڪڏهن تهران کليءَ طرح ايٽمي طاقت بڻجڻ جي ڪوشش ڪري ته ان کي عالمي پابندين، سفارتي اڪيلائي ۽ ممڪن فوجي ڪارروائين کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو۔ پر آبنائے هرمز هڪ مختلف نوعيت جي طاقت آهي۔ هتي ايران سڌي جنگ کانسواءِ به پوري دنيا کي پريشان ڪري سگهي ٿو۔ رڳو هڪ بيان، هڪ بحري مشق يا ڪنهن تيل بردار جهاز جي عارضي روڪ ٽوڪ به عالمي منڊين ۾ خوف پيدا ڪرڻ لاءِ ڪافي هوندي آهي۔ انهيءَ ڪري آبنائے هرمز ايران لاءِ خاموش پر انتهائي اثرائتو دٻاءُ جو ذريعو بڻجي چڪي آهي۔
عالمي معيشت هن وقت توانائي جي چوڌاري ڦري رهي آهي۔ جيڪڏهن آبنائے هرمز ۾ ڇڪتاڻ وڌي وڃي ٿي ته سڀ کان پهرين تيل جون قيمتون وڌن ٿيون، پوءِ مهانگائي وڌي ٿي، عالمي واپار متاثر ٿئي ٿو ۽ ڪيترائي ملڪ معاشي دٻاءُ ۾ اچي وڃن ٿا۔ چين، جاپان، ڏکڻ ڪوريا ۽ ڀارت جهڙا ايشيائي ملڪ خليجي تيل تي ڀاڙين ٿا۔ يورپ به توانائي جي بحران کان مڪمل محفوظ ناهي۔ انهيءَ ڪري ايران وٽ اها صلاحيت موجود آهي ته هو سڌي جنگ کانسواءِ به دنيا جي وڏين طاقتن کي پريشاني ۾ مبتلا رکي سگهي۔
خليجي ملڪن لاءِ به اها صورتحال انتهائي اهم آهي۔ سعودي عرب، گڏيل عرب امارات ۽ ڪويت جهڙن ملڪن جي معيشت تيل جي برآمدات تي بيٺل آهي۔ جيڪڏهن آبنائے هرمز غيرمحفوظ ٿي وڃي ته انهن جي برآمدات متاثر ٿي سگهن ٿيون۔ انهيءَ ڪري اهي ملڪ آمريڪا سان دفاعي سهڪار وڌائيندا رهيا آهن۔ پر ٻئي طرف اهي مڪمل جنگ کان به ڊڄن ٿا، ڇاڪاڻتہ ڪنهن به وڏي ٽڪراءَ جو پهريون اثر انهن جي شهرن ۽ بندرگاهن تي پئجي سگهي ٿو۔
ايران گذريل سالن دوران پنهنجي بحري حڪمتِ عملي کي به تبديل ڪيو آهي۔ روايتي جنگي طاقت بدران هن ننڍين تيز رفتار ٻيڙين، ساحلي ميزائلن، ڊرون ٽيڪنالاجي ۽ غيرروايتي جنگي حڪمتِ عملي تي وڌيڪ ڌيان ڏنو آهي۔ ان جو مقصد اهو آهي ته جيڪڏهن ڪڏهن آبنائے هرمز ۾ ٽڪراءَ جي صورتحال پيدا ٿئي ته ايران محدود وسيلن باوجود وڏين بحري قوتن لاءِ مشڪلاتون پيدا ڪري سگهي۔
گذريل سالن ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پيش آيا جن دنيا کي آبنائے هرمز جي حساسيت جو احساس ڏياريو۔ ڪڏهن تيل بردار جهازن تي حملا ٿيا، ڪڏهن ڪجهه جهاز روڪيا ويا ۽ ڪيترائي ڀيرا آمريڪا ۽ ايران جا بحري جهاز آمهون سامهون آيا۔ انهن واقعن کانپوءِ عالمي منڊين ۾ بيچيني پيدا ٿي ۽ تيل جون قيمتون وڌي ويون۔ ان مان واضح ٿيو ته آبنائے هرمز رڳو هڪ سامونڊي رستو نه پر عالمي معيشت جو انتهائي نازڪ نقطو آهي۔
چين به هن صورتحال کي تمام گهڻي اهميت ڏئي ٿو۔ چين دنيا جو وڏو توانائي درآمد ڪندڙ ملڪ آهي ۽ ان جي صنعتن جو دارومدار خليجي تيل تي آهي۔ جيڪڏهن آبنائے هرمز ۾ ڇڪتاڻ پيدا ٿئي ٿي ته ان جو سڌو اثر چيني معيشت تي پوي ٿو۔ انهيءَ ڪري بيجنگ هميشه خطي ۾ استحڪام ۽ ڳالهين جي حمايت ڪري ٿو۔
روس جي پاليسي به هن معاملي ۾ اهم آهي۔ روس پاڻ توانائي برآمد ڪندڙ وڏو ملڪ آهي، تنهن ڪري تيل جي قيمتن ۾ اضافو ان لاءِ معاشي فائدي جو سبب بڻجي سگهي ٿو۔ پر ٻئي طرف روس آمريڪي اثر رسوخ کي محدود ڪرڻ لاءِ ايران سان سهڪار جاري رکي ٿو۔ انهيءَ ڪري روس اڪثر ايران خلاف سخت مغربي قدمن جي مخالفت ڪندو رهيو آهي۔
پاڪستان به هن صورتحال کان مڪمل طور الڳ نٿو رهي سگهي۔ پاڪستان جي توانائي ضرورتن جو وڏو حصو خليجي ملڪن مان پورو ٿئي ٿو۔ جيڪڏهن آبنائے هرمز ۾ ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته پاڪستان کي مهانگي تيل، وڌندڙ درآمدي خرچن ۽ معاشي دٻاءُ کي منهن ڏيڻو پئجي سگهي ٿو۔ انهيءَ ڪري پاڪستان هميشه خطي ۾ امن ۽ ڳالهين جي حمايت ڪندو رهيو آهي۔
اڄ دنيا اهڙي دور ۾ داخل ٿي چڪي آهي جتي صرف ايٽمي هٿيار ئي طاقت جي علامت ناهن رهيا، پر جاگرافي به هڪ وڏو هٿيار بڻجي چڪي آهي۔ ايران شايد ايٽمي پروگرام جي معاملي ۾ عالمي دٻاءُ کي منهن ڏئي، پر آبنائے هرمز ان کي اها حڪمتِ عملي واري اهميت ڏئي ٿي جنهن کي دنيا نظرانداز نٿي ڪري سگهي۔ انهيءَ ڪري هي سامونڊي رستو ايران لاءِ ايٽمي هٿيار کان به وڏو دٻاءُ جو ذريعو بڻجي رهيو آهي۔
ويجهي مستقبل ۾ به امڪان اهو ئي آهي ته آبنائے هرمز عالمي سياست ۽ معيشت جي مرڪز ۾ رهندي۔ جيڪڏهن سفارتڪاري ناڪام ٿي ته معمولي ڇڪتاڻ به عالمي بحران ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي۔ پر جيڪڏهن ڳالهين ۽ علائقائي سهڪار کي هٿي ملي ته اهو ئي رستو خطي جي استحڪام ۽ عالمي واپار جي مضبوطي جي علامت بڻجي سگهي ٿو۔ دنيا کي هاڻي اهو سمجهڻو پوندو ته جديد دور جون جنگيون رڳو ميدانن ۾ ناهن وڙهيون وينديون، پر سامونڊي رستن، توانائي جي گذرگاهن ۽ معاشي مفادن ذريعي به وڙهيون وڃن ٿيون، ۽ آبنائے هرمز ان حقيقت جي سڀ کان وڏي مثال بڻجي چڪي آهي۔
