ڊاڪٽر نظر حسين
سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ سيڙپڪاري مسلمان ملڪن لاءِ ترقي جو حقيقي رستو آهي. عالمي دنيا ۾ اڄ جي مقابلي واري معاشي ۽ سماجي منظرنامي ۾ ترقي ۽ خوشحالي جو دارومدار صرف قدرتي وسيلن تي نه، بلڪه علم، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ سيڙپڪاري تي آهي. تاريخ ڏيکاري ٿي ته اهي قومون جيڪي علم، تحقيق ۽ جديد ٽيڪنالاجي ۾ سيڙپڪاري ڪن ٿيون، اهي نه رڳو اقتصادي لحاظ سان اڳتي وڌنديون آهن، پر سماجي ۽ انساني ترقي ۾ پڻ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿيون. مسلمان دنيا ۾ تقريباً 1.8 ارب ماڻهو رهن ٿا، ۽ باوجود وڏي قدرتي وسيلن جي مالڪي، ڪيترائي ملڪ ترقي جي لحاظ کان پوئتي آهن. ان جو سبب صرف سياسي ۽ انتظامي چئلينجن ۾ ناهي، بلڪه تعليم ۽ تحقيق ۾ مناسب سيڙپڪاري جي کوٽ پڻ هڪ اهم عنصر آهي. حقيقت اها آهي ته اسلامي دنيا جي GDP جو تمام ننڍڙو حصو سائنس ۽ ٽيڪنالاجي تي خرچ ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته ترقي يافته ملڪن جهڙوڪ آمريڪا، چين، ڏکڻ ڪوريا، ۽ جرمني پنهنجي آمدني جو 2 کان 3 سيڪڙو حصو علمي تحقيق ۽ جديد ٽيڪنالاجي تي خرچ ڪن ٿا. عالمي سطح تي مقابلو بنيادي طور تي ٽيڪنالاجي تي ٻڌل آهي. مصنوعي ذهانت، روبوٽڪس، بائيو ٽيڪنالاجي، ڪلينر انرجي، ۽ خلائي تحقيق جهڙا شعبا هاڻي قومي طاقت ۽ حيثيت جو بنياد بڻجي چڪا آهن. چين، گذريل ڏهن سالن ۾ عالمي ٽيڪنالاجي ۾ وڏي پيش رفت ڪئي آهي، ۽ ان جي ترقي جو بنيادي سبب سائنسي تحقيق ۽ ٽيڪنالاجي ۾ وسيع سيڙپڪاري آهي. اهو واضح آهي ته ڪنهن به ملڪ جي سياسي طاقت يا مالي وسيلن کان وڌيڪ ان جي ترقي جو دارومدار علم ۽ ٽيڪنالاجي تي آهي. بدقسمتي سان، مسلمان ملڪن ۾ ٽيڪنالاجي ۽ تحقيق جي شعبي ۾ سيڙپڪاري انتهائي محدود آهي. تعليم ۽ تحقيق جي معيار ۾ به کوٽ آهي، جيڪا نوجوانن کي عالمي مقابلي ۾ پوئتي ڪري ٿي. ڪيترائي ملڪ اڃا به بنيادي تعليمي نظام ۽ سائنسي تعليم کي جديد تقاضائن مطابق اپڊيٽ ڪرڻ ۾ ناڪام آهن، جنهن سبب جديد سائنس جي دنيا ۾ انهن جو حصو تمام گهٽ آهي. ڪيترن ملڪن ۾ سياسي بحران، بدعنواني، ۽ انتظامي بي ترتيبي تعليمي ادارن ۽ تحقيقاتي منصوبن لاءِ مستحڪم پاليسين جي کوٽ جو سبب بڻجي ٿي. جيڪڏهن ڊگهي مدي واري حڪمت عملي موجود نه هجي، ته سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ حقيقي ترقي ناممڪن بڻجي ٿي. تحقيق ۽ ترقي لاءِ مستقل فنڊنگ سڀ کان اهم آهي، پر ڪيترن مسلمان ملڪن ۾ GDP جو صرف هڪ ننڍڙو حصو سائنس ۽ ٽيڪنالاجي تي خرچ ٿئي ٿو، جنهن سبب ماهرن ۽ تحقيقاتي ادارن کي جديد آلات ۽ تحقيق لاءِ وسيلن جي کوٽ رهجي ٿي. جديد سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي بنياد مضبوط تعليمي نظام آهي، ۽ ڪيترائي مسلمان ملڪ ابتدائي ۽ ثانوي تعليم تي ڌيان ڏيڻ بدران سياسي ۽ غير سائنسي شعبن ۾ سيڙپڪاري کي ترجيح ڏين ٿا، جنهن سبب نوجوان عالمي مقابلي ۾ پوئتي رهجي وڃن ٿا. علمي ترقي لاءِ بين الاقوامي تعاون انتهائي ضروري آهي، پر مسلمان ملڪن جا ماهر ۽ تحقيقاتي ادارا اڪثر اڪيلائيءَ ۾ ڪم ڪن ٿا ۽ عالمي تحقيقاتي نيٽ ورڪن سان صحيح طريقي سان ڳنڍيل نه آهن، جنهن سبب جديد تحقيق ۽ اختراع جي رفتار سست رهي ٿي. جيئن ته جديد ٽيڪنالاجي ۽ تحقيق لاءِ موثر انفراسٽرڪچر ۽ تيز رفتار ڪميونيڪيشن چينلز لازمي آهن، ڪيترن ملڪن ۾ ليبارٽريز، تحقيقاتي سينٽر، ۽ ڊجيٽل نيٽ ورڪ جي کوٽ آهي، جنهن سبب ماهرن ۽ اسٽوڊنٽس جي صلاحيتن کي مناسب موقعا نه ملي سگهن. سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ سيڙپڪاري جا فائدا صرف اقتصادي ترقي تائين محدود نه آهن، بلڪه اهي سماجي، تعليمي، ۽ سياسي ترقي لاءِ پڻ اهم آهن. جديد ٽيڪنالاجي صنعتن، اسٽارٽ اپس، ۽ نوڪريون پيدا ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿئي ٿي، ۽ جڏهن ملڪ ٽيڪنالاجي ۽ جديد صنعتن ۾ اڳتي وڌندا آهن ته انهن جي GDP ۾ نمايان واڌارو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. صحت، تعليم، ۽ عوامي سهولتن ۾ جديد ٽيڪنالاجي استعمال ڪري سماجي معيار کي بهتر بڻائي سگهجي ٿو. ڊجيٽل هيلٿ، اي لرننگ، ۽ سمارٽ ميٽروپوليٽن سسٽمز سماجي بهتري لاءِ اهم آهن، جڏهن ته ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ مضبوط بنياد رکندڙ ملڪ عالمي سطح تي سياسي ۽ اقتصادي فيصلا سازي ۾ وڌيڪ اثرائتيون هونديون آهن. سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ سيڙپڪاري نوجوانن کي تخليقيت ۽ نئين اختراعن لاءِ موقعا فراهم ڪري ٿي، جنهن سان ملڪ جي انساني وسيلن جي قيمت وڌي ٿي. جديد ٽيڪنالاجي قدرتي وسيلن جهڙوڪ پاڻي، توانائي، ۽ معدنيات کي وڌيڪ موثر ۽ پائيدار انداز ۾ استعمال ڪرڻ ۾ مددگار آهي. ڪجهه مسلمان ملڪ جهڙوڪ ملائيشيا، ترڪي، ۽ قطر پنهنجي محدود وسيلن سان سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ نمايان ترقي ڪئي آهي. ملائيشيا ۾ STEM تعليم کي فروغ ڏيڻ ۽ ٽيڪنالاجي اسٽارٽ اپس لاءِ فنڊنگ وڌائڻ سان ملڪ جي اقتصادي ترقي تيزي سان وڌي آهي. ترڪي جي يونيورسٽيز ۽ صنعتي ادارن جي وچ ۾ مضبوط تعاون جديد تحقيق کي تجارتي بڻائڻ ۾ مددگار ثابت ٿيو آهي. قطر، جنهن ۾ عالمي معيار جا تحقيقاتي ادارا قائم ڪيا ويا آهن، عالمي علمي نيٽ ورڪن ۾ پنهنجو مضبوط حصو رکي ٿو. اهي مثال ظاهر ڪن ٿا ته مسلمان ملڪ پنهنجي سياسي، اقتصادي، ۽ سماجي چئلينجز جي باوجود سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ سيڙپڪاري ذريعي ترقي حاصل ڪري سگهن ٿا. مسلمان ملڪن کي عالمي مقابلي ۾ حصو وٺڻ لاءِ پنهنجو تعليمي نظام مضبوط ڪرڻ، تحقيقاتي ادارن کي فنڊنگ مهيا ڪرڻ، ماهرن کي عالمي نيٽ ورڪن سان ڳنڍڻ، ۽ مستقل سائنس پاليسيون ٺاهڻ گهرجن، جيڪي سياست جي اثر کان آزاد هجن. يونيورسٽيز ۽ صنعتن جي وچ ۾ مضبوط رابطا قائم ڪرڻ سان تحقيق ۽ تجارتي عمل ۾ آسان منتقلي ٿي سگهي ٿي. ماهرن، سائنسدانن، ۽ نوجوان محققن لاءِ تربيت ۽ اسڪالرشپ فراهم ڪرڻ سان اهي عالمي سطح تي مقابلي جي قابل بڻجن ٿا. سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ۾ سيڙپڪاري مسلمان ملڪن لاءِ صرف اقتصادي ضرورت نه، پر قومي بقا ۽ عالمي مقابلي ۾ حصو وٺڻ لاءِ اهم حڪمت عملي آهي. جڏهن مسلمان ملڪ پنهنجن تعليمي نظام، تحقيقاتي ادارن، ۽ ٽيڪنالاجي ۾ سيڙپڪاري کي ترجيح ڏيندا، تڏهن اهي عالمي سطح تي پنهنجو اثر رکن ٿا ۽ پنهنجي عوام لاءِ بهتر زندگي فراهم ڪري سگهن ٿا. مسلمان دنيا جي ترقي جو حقيقي رستو صرف قدرتي وسيلن ۽ سياسي طاقت ۾ نه، بلڪه علم، سائنس، ۽ ٽيڪنالاجي ۾ سيڙپڪاري ۾ آهي. جيڪڏهن مسلمان قومون پنهنجي نوجوانن جي تعليمي ۽ سائنسي صلاحيتن کي اجاگر ڪن، تحقيق ۽ اختراع کي فروغ ڏين، ۽ عالمي سطح تي تعاون وڌائين، ته پوءِ اهي نه رڳو اقتصادي لحاظ سان مضبوط ٿينديون، پر سماجي، تعليمي، ۽ سياسي لحاظ سان پڻ روشن مستقبل ڏانهن وڌنديون.
