ليکڪ: غلام مصطفيٰ جمالي
وچ اوڀر هڪ ڀيرو ٻيهر عالمي سياست جي مرڪز ۾ اچي بيٺو آهي. آسمان تي اڏامندڙ جنگي جهاز، سمنڊ ۾ گشت ڪندڙ ٻيڙا، ۽ ميزائلن جي مسلسل ڌماڪن سان لرزندڙ شهر هڪ اهڙو خوفناڪ منظر پيش ڪري رهيا آهن جيڪو عام شهري جي زندگي تي سخت اثر وجهي رهيو آهي. شهرن ۾ رهندڙ ماڻهو ڊپ ۽ بي يقيني جي حالت ۾ زندگي گذاري رهيا آهن، جڏهن ته ڪاروبار بند، اسڪول ۽ تعليمي ادارا متاثر، ۽ صحت جا نظام دٻاءُ هيٺ آهن. اهڙي صورتحال ۾ انساني زندگي جي قيمت هڪ اهم سوال بڻجي ٿي، ۽ سياسي اڳواڻن جي فيصلن جو اثر سڌو سنئون عوام تي پوي ٿو.
آمريڪا جو صدر ڊونلڊ ٽرمپ ۽ اسرائيل جو وزيراعظم بن يامين نيتن ياهو پنهنجي سياسي حڪمت عملين ذريعي اهڙو منظرنامو تيار ڪيو آهي، جيڪو نه رڳو خطي جي استحڪام کي خطري ۾ وجهي رهيو آهي، پر هزارين بيگناهه ماڻهن جي جان کي به خطري ۾ وجهي رهيو آهي. ٽرمپ جي فوجي حڪمت عملي ۾ زور آهي طاقت جي مظاهري تي، جنهن ۾ هو محدود فضائي حملا يا سڌي مداخلت کي حل طور پيش ڪن ٿا، جڏهن ته نيتن ياهو جي پاليسيون ايران کي مسلسل خطري جي حيثيت ۾ پيش ڪن ٿيون، ۽ سياسي فائدي لاءِ بيگناهن جي زندگي کي نظرانداز ڪن ٿيون.
جنگ جو بنيادي سوال اهو ناهي ته ڪير وڌيڪ طاقتور آهي، پر اهو آهي ته ڪير پنهنجي مقصدن کي حاصل ڪري سگهي ٿو، ۽ ڪهڙي قيمت تي. آمريڪا پنهنجي عالمي حيثيت کي برقرار رکڻ، اسرائيل قومي سلامتي ۽ اندروني سياسي استحڪام قائم رکڻ، ۽ ايران پنهنجي نظام جي بقا لاءِ جدوجهد ڪري رهيو آهي. پر ان عمل ۾ عام شهري سڀ کان وڏو متاثر ٿيندڙ آهي، جيڪو بمباري، ميزائل حملن، ۽ فضائي حملا جي خوف ۾ زندگي گذاري ٿو.
ڊونلڊ ٽرمپ جي قيادت ۾ فوجي طاقت جي مظاهري تي زور آهي، پر عالمي سياست ۾ هر ملڪ پنهنجي تاريخ، ثقافت ۽ قومي نفسيات سان فيصلا ڪري ٿو. جڏهن ڪنهن قوم کي لڳي ته سندس خودمختياري يا وقار کي خطرو آهي، ته هو گهڻو وقت دٻاءُ برداشت ڪرڻ لاءِ تيار ٿي وڃي ٿو. اهڙي حالت ۾ فوجي ڪارروائي شايد عارضي برتري ڏئي، پر مستقل حل فراهم نه ڪندي.
اسرائيل جي سياست ۾ سلامتي جو موضوع سڀ کان وڌيڪ حساس آهي. بنيامين نيتن ياهو ڪيترن سالن کان ايران کي هڪ وڏو خطرو قرار ڏيندا رهيا آهن. سندن خيال ۾ جيڪڏهن ايران جي فوجي صلاحيت وڌي وئي ته خطي ۾ طاقت جو توازن بدلجي سگهي ٿو. اهڙي سوچ سان اسرائيل جو رويو وڌيڪ جارحاڻو بڻجي سگهي ٿو. پر ڪنهن به جنگ ۾ صرف دشمن کي نقصان پهچائڻ ڪافي ناهي، پنهنجي ملڪ کي به محفوظ رکڻو پوندو آهي. جيڪڏهن تڪرار ڊگهو ٿي وڃي ته معاشي، سماجي ۽ سياسي دٻاءُ وڌي سگهي ٿو، جيڪو قيادت لاءِ وڏو امتحان بڻجي ٿو.
ايران جي سياسي نظام وڌيڪ پيچيده ۽ مضبوط آهي. هي نظام ڪنهن هڪ شخص تي منحصر نه آهي، پر مذهبي، سياسي، ۽ فوجي ادارن جي هڪ ڄار تي ٻڌل آهي، جيڪو داخلي ۽ خارجي خطري کي برداشت ڪرڻ جي قابل آهي. پاسداران انقلاب ۽ بيشمار داخلي وفادار فورسز ملڪ جي حفاظت لاءِ تيار آهن، ۽ ان جي بقا لاءِ هر ممڪن قدم کنيا ويندا آهن. ايران جي لاءِ جنگ جو اصل مقصد فوجي فتح نه پر استقامت ۽ پنهنجي نظام کي برقرار رکڻ آهي.
جنگ جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته فوجي ڪارروايون شروع ڪرڻ آسان آهن، پر انهن جا نتيجا غير متوقع ۽ گهڻو نقصانڪار ٿي سگهن ٿا. عراق ۾ صدام حسين ۽ ليبيا ۾ معمر قذافي جي زوال بعد پيدا ٿيل افراتفري ۽ خانہ جنگيون واضح مثال آهن، جتي سياسي ۽ انساني نقصان کي هزارين زندگي سان ماپيو ويو. ٽرمپ ۽ نيتن ياهو جو منصوبو اهڙيءَ ئي خطري جو حامل آهي، جيڪو نه رڳو علائقائي استحڪام کي خطري ۾ وجهي ٿو، پر بيگناهن جي زندگي کي به مسلسل خطرن ۾ وجهي رهيو آهي.
عام ماڻهو خوف ۽ بي يقيني جي ماحول ۾ آهن. شهرن ۾ خوف، ڪاروبار بند، اسڪول ۽ صحت جا ادارا متاثر، ۽ بنيادي ضرورتون پوريون ڪرڻ ۾ مشڪلاتون پيدا ٿي رهيون آهن. جيڪڏهن اهڙي صورتحال ڊگهي ٿي وڃي، ته ايندڙ نسلون به عدم استحڪام ۾ زندگي گذارڻ تي مجبور ٿي سگهن ٿيون.
علائقي جا ٻيا ملڪ به هن صورتحال کان آزاد نه آهن. توانائي جي واپار، سامونڊي رستن، ۽ مالي منڊين تي اثر پئجي رهيو آهي، ۽ جيڪڏهن جنگ وڌي وئي ته عالمي معيشت ۾ بيچيني ۽ عدم استحڪام وڌي سگهي ٿو۔ ڪيترائي ملڪ سفارتي ذريعن سان ڇڪتاڻ گهٽائڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن، ڇو ته باهه وڌڻ بعد ڪنٽرول ڪرڻ ڏکيو ٿي ويندو۔
قيادت جو امتحان هاڻي انتهائي اهم آهي: ڇا طاقت کي آخري حل سمجهيو ويندو يا سفارتڪاري کي موقعو ڏنو ويندو؟ ڇا مختصر مدت جا سياسي فائدا ڊگهي مدت جي استحڪام کان اهم سمجهيا ويندا؟ اهي سوال نه رڳو هڪ ملڪ لاءِ، پر سڄي خطي لاءِ اهم آهن۔
ٽرمپ ۽ نيتن ياهو جي پاليسيون انساني زندگي کي قربان ڪرڻ تي مبني آهن۔ انهن جي فوجي حڪمت عملي ۾ صرف طاقت ۽ سياسي فائدي کي پهريون مقام حاصل آهي، جڏهن ته عام شهري جي حفاظت ۽ انساني حقن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي۔ اهڙي حڪمت عملي نه رڳو اخلاقي طور ناقابل قبول آهي، پر خطي ۾ ڊگهي مدت لاءِ نقصانڪار نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿي۔
طاقت جي هن ٽڪر ۾ سڀ کان وڏو امتحان قيادت جو آهي۔ فيصلا جيڪي اڄ ٽرمپ ۽ نيتن ياهو ڪري رهيا آهن، اهي نه صرف جنگ جو نتيجو طئي ڪندا، پر ايندڙ سالن تائين خطي جي امن، استحڪام ۽ انساني زندگي تي اثر انداز ٿيندا۔ جنگ شروع ڪرڻ آسان آهي، پر امن قائم ڪرڻ ڏکيو آهي۔ حقيقي بهادري شايد ان ۾ آهي ته هٿيارن جي آواز کي خاموش ڪري، انساني زندگي جي حفاظت کي پهريون مقام ڏنو وڃي، ۽ ڳالهين ۽ سفارتڪاري جي دروازن کي کوليو وڃي۔
جنگي جهاز، سمنڊ ۾ گشت ڪندڙ ٻيڙا، ۽ ميزائلن جي ڌماڪن سان لرزندڙ شهرن جو خوفناڪ منظر عام شهري جي ذهن تي هڪ ڊگهي عرصي تائين ڇاپ ڇڏيندو. انساني زندگي جا قصا، ماڻهن جي خوف ۽ بي يقيني، زخمي ۽ مرندڙ ماڻهن جا منظرناما، اهي سڀ حقيقتون اسان کي ياد ڏيارين ٿيون ته طاقت جي ٽڪر ۾ بيگناهن جي زندگي ڪنهن به سياسي مقصد کان وڌيڪ قيمتي آهي.
ٻنهي اڳواڻن جي فيصلن جو اثر صرف انهن جي ملڪ تي نه، پر سڄي خطي ۽ عالمي سطح تي پوي ٿو. جڏهن سياسي حڪمت عملي ۾ انساني زندگي کي نظرانداز ڪيو وڃي، ته خطي ۾ افراتفري، خانہ جنگيون، ۽ انساني الميا پيدا ٿيڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. عالمي تاريخ مان سبق وٺندي، واضح آهي ته حڪومتي تبديليون يا طاقت جي مظاهري سان استحڪام پيدا نٿو ٿئي، پر ڊگهي مدت ۾ افراتفري، غربت ۽ سياسي بحران پيدا ٿين ٿا۔
حقيقي فتح صرف اها نه هوندي ته ڪير وڌيڪ فوجي طاقت ڏيکاريو، پر اها هوندي ته ڪنهن به بحران ۾ انساني زندگي ۽ امن کي بچائڻ ۾ ڪاميابي حاصل ٿئي۔ طاقت جو مظاهرو عارضي فائدو ڏئي سگهي ٿو، پر حقيقي بهادري ۽ قيادت اها آهي جيڪا هٿيارن کي ڪونسل ڪري، ڳالهين، سفارتڪاري ۽ انساني هدايت کي پهريون مقام ڏئي۔
وچ اوڀر جي تاريخ جنگين ۽ بحرانن سان ڀرپور رهي آهي. هن خطي جا ماڻهو ڊگهي عرصي کان بيچيني ۽ تڪرارن جو بار کڻي رهيا آهن. جيڪڏهن موجوده صورتحال به ساڳئي رستي تي هلي ٿي ته شايد ايندڙ نسلون به عدم استحڪام ۾ زندگي گذارڻ تي مجبور ٿين۔ پر جيڪڏهن قيادت دانشمندي سان قدم کڻي، انساني زندگي کي پهريون مقام ڏئي، ۽ سفارتڪاري کي موقعو ڏئي، ته شايد هڪ نئون باب کلي سگهي ٿو، جنهن ۾ طاقت جو مظاهرو گهٽ، پر امن، استحڪام ۽ انساني حفاظت وڌي وڃي۔
بهر حال وري به سوال اهو آهي ته اسرائيل زوري امريڪا کي ايران جنگ ۾ ڌڪڻ ۾ ته ڪامياب ٿي ويو پر ڇا هو اصل مقصد به ماڻي سگهندا يا گذريل سال جيان اڌ ۾ هٿ ڪڍندا؟
تازي هلندڙ جنگ مان هڪ ڳالهه ثابت ٿي آهي ته ايران جي سياسي ۽ فوجي اڳواڻن جي مارجن بعد جوابي حملن ۾ گهٽتائي نظر نٿي اچي، هڪ ئي وقت آمريڪا ۽ اسرائيل سان گڏوگڏ اڌ درجن کان وڌيڪ عرب ملڪ، جتي آمريڪي اڏا آهن، انهن کي ايران نشانو بڻائي رهيو آهي، جيڪو سندن جنگي حڪمت عملي ۽ تيارين جو بيمثال عڪاس آهي.
