غلام مصطفيٰ جمالي
اڄ جو ڏينهن عالمي سياست ۽ سلامتي لاءِ انتهائي اهميت رکي ٿو. اسرائيل، ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ فوجي ٽڪر هڪ اهڙو بحران پيدا ڪري چڪو آهي، جيڪو صرف مشرق وسطىٰ جي استحڪام تي اثر انداز نه ٿو ٿئي، پر عالمي معيشت، توانائي مارڪيٽ ۽ بين الاقوامي تعلقات لاءِ به انتهائي خطرناڪ آهي. گذريل ڏهاڪن ۾ اسرائيل ۽ ايران جي وچ ۾ لفظي تڪرار، جاسوسي سرگرميون، اقتصادي پابنديون ۽ سفارتي دٻاءُ لڳاتار جاري رهيا، پر موجوده صورتحال هڪ عملي ۽ فوجي موڙ تي پهچي وئي آهي. اسرائيلي قيادت جو چوڻ آهي ته ايران وٽ بيليسٽڪ ميزائلن، جوهري پروگرام ۽ پاسداران انقلاب جون فوجي صلاحيتون موجود آهن، جيڪي اسرائيل جي قومي سلامتي لاءِ انتهائي خطرو آهن.گذريل هفتن ۾ اسرائيلي وزارت دفاع اعلان ڪيو ته ايران تي هڪ اڳواٽ حملو ڪيو ويو آهي، جنهن ۾ آمريڪا پڻ شامل آهي. اسرائيلي ذرائع موجب، هي قدم ايران جي فوجي صلاحيت کي محدود ڪرڻ ۽ علائقي ۾ استحڪام قائم ڪرڻ لاءِ ضروري هو. بين الاقوامي ميڊيا ۾ هي آپريشن “لائنس رور” يا “ايپيڪ فيوري” جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن ۾ تهران جي مختلف علائقن ۾ شديد ڌماڪا ٿيا. اسرائيلي ۽ آمريڪي فوجي ذريعن موجب، ايران جي بيليسٽڪ ميزائلن، فوجي اڏا ۽ حڪمت عملي جي اهم هدفن کي نشانو بڻايو ويو. آمريڪا چيو آهي ته ايران جو جوهري پروگرام ۽ ميزائل منصوبا نه رڳو اسرائيل، پر مغربي اتحاد ۽ عالمي سلامتي لاءِ به خطرو آهن. آمريڪي صدر ۽ دفاعي قيادت موجب، فوجي قدم ايران کي پابند ڪرڻ ۽ علائقي کي مستحڪم رکڻ لاءِ کڻڻ ضروري هئا.آمريڪا گذريل هفتن ۾ مشرق وسطىٰ ۾ بحري ۽ فضائي طاقتون تيزي سان تعينات ڪيون آهن، جنهن جو مقصد علائقائي توازن قائم رکڻ آهي، پر ان سان ايران سان سڌو مقابلو وڌڻ جو خطرو پيدا ٿيو آهي. ڪجه رپورٽن موجب، آمريڪا ايران ۾ سياسي تبديلي لاءِ پڻ سرگرميون ڪري رهيو آهي، جنهن ۾ ايران جي اندروني سياسي نظام تي دٻاءُ، مخالف ڌرين جي حمايت ۽ اقتصادي پابنديون شامل آهن. اهڙا قدم علائقائي طاقت توازن لاءِ خطرو آهن، ڇو ته ايران اهڙن قدمن کي پنهنجي خودمختياري تي حملو سمجهي سگهي ٿو.اڄ جي فوجي ڪاررواين کان پوءِ ايران جو ردعمل سخت ۽ جارحانه رهيو آهي. ايران اعلان ڪيو آهي ته آمريڪا ۽ اسرائيل جي فوجي حملن جو جواب ڏيندو، جيڪو شديد ۽ تباهه ڪندڙ هوندو. ايران جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن حملو جاري رهي، ته اهي آمريڪي فوجي اڏا، اتحادي فوجيون ۽ علائقي ۾ موجود غيرملڪي فوجي اڏن تي پڻ حملو ڪري سگهن ٿا. پاسداران انقلاب، بحري ۽ فضائي فوجون تيزي سان متحرڪ ٿي چڪيون آهن. علائقي ۾ حزب الله، حماس ۽ ٻيا مقامي عسڪري گروپ به ممڪن آهي ته ايران جي حمايت سان سرگرم ٿي وڃن، جنهن سان صورتحال انتهائي خطرناڪ بڻجي سگهي ٿي.گذريل ڏهاڪن ۾ ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ فوجي ۽ سياسي تڪرار مسلسل رهيو آهي. ايران جي جوهري پروگرام، بيليسٽڪ ميزائل ۽ علائقي ۾ شيعه اثر وڌائڻ واري پاليسي سبب اسرائيل ۽ سعودي عرب جهڙن ملڪن کي دائمي خدشا آهن. ايران جي داخلي سياسي عدم استحڪام ۽ آمريڪا سان تنقيد واري تعلقات علائقي ۾ فوجي ٽڪرن کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو آهي. لبنان، شام ۽ عراق جهڙن ملڪن ۾ به صورتحال غير مستحڪم آهي، جتي مقامي ۽ بين الاقوامي طاقت جي مداخلت مسلسل جنگ ۽ سياسي بحران پيدا ڪري رهي آهي.هي ٽڪر صرف علائقائي نه، پر عالمي سلامتي لاءِ به بحران بڻجي چڪو آهي. يورپي يونين، چين ۽ روس ايران سان ثالثي يا سفارتي دٻاءُ وجهڻ لاءِ سرگرم آهن، جڏهن ته اقوام متحده ۽ انساني حقن جون تنظيمون هن فوجي ڪارروايي جي سخت تنقيد ڪري رهيون آهن. عالمي مارڪيٽن تي به اثر واضح آهي، خاص طور تي تيل ۽ توانائي جي شعبي ۾، جتي ايران ۽ خليجي ملڪ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. عالمي توانائي مارڪيٽن ۾ ايران ۽ خليجي ملڪ وڏي پيماني تي برآمدات ڪن ٿا، جنهن جي ڪري هر فوجي ٽڪر تيل جي قيمتن ۽ عالمي معيشت تي اثر انداز ٿئي ٿو. توانائي جي فراهمي ۾ رڪاوٽون، عالمي تيل جي مارڪيٽ ۾ اُتار-چڙهاءُ ۽ بين الاقوامي اقتصادي پاليسين تي اثر سبب عالمي معيشت لاءِ به خطرا وڌي وڃن ٿا.فوجي ٽڪر سان گڏ عام شهرين جي زندگي، بنيادي سهولتون، طبي امداد ۽ تعليم به متاثر ٿينديون. ايران ۾ فوجي آپريشن کان پوءِ وڏي پيماني تي انساني نقصان جو خدشو آهي. اقوام متحده ۽ عالمي برادري زور ڏئي رهيا آهن ته فوجي جذبات کي روڪي، امن کي ترجيح ڏني وڃي ۽ سفارتي طريقن سان مسئلو حل ڪيو وڃي. انساني حقن جي تنظيمون خبردار ڪري رهيون آهن ته جنگ جي صورت ۾ هزارين عام ماڻهو مارجي سگهن ٿا، ۽ هزارين گهر بار کان محروم ٿي وڃن ٿا.موجوده بحران هڪ صديءَ جو اهم امتحان آهي. اسرائيل، ايران ۽ آمريڪا جي فوجي قدم، عالمي برادري جي ثالثي، توانائي مارڪيٽن ۽ انساني زندگي سڀ ڪجهه انهي ٽڪر سان جڙيل آهي. جيڪڏهن عالمي برادري فوري قدم نه کڻي، ته هي ٽڪر علائقائي يا عالمي جنگ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو. هر ملڪ لاءِ ضروري آهي ته فوجي جذبات کي روڪي، امن کي ترجيح ڏئي ۽ سفارتي ذريعن سان مسئلو حل ڪرڻ لاءِ عالمي ڪوششون وڌايون وڃن.تاريخ ٻڌائي ٿي ته مشرق وسطىٰ ۾ فوجي ٽڪر صرف علائقي تائين محدود نه رهندا، بلڪه عالمي سطح تي اثر ڇڏيندا آهن. ايران ۽ اسرائيل جي گذريل ٽن ڏهاڪن جي لفظي تڪرار ۽ اقتصادي پابنديون عالمي مارڪيٽن ۾ اُتار-چڙهاءُ پيدا ڪندي رهيون آهن. تيل جي قيمتن ۾ غير يقيني صورتحال عالمي معيشت لاءِ وڏو خطره آهي، خاص طور تي اهي ملڪ جيڪي توانائي جي درآمد تي ڀاڙين ٿا. آمريڪا جي فوجي موجودگي ۽ اسرائيلي حملن سان گڏ عالمي معاشي پاليسيون ۽ مارڪيٽ جو ردعمل پڻ انتهائي حساس ٿي وڃي ٿو.موجوده فوجي قدم عالمي امن جي ڪوششن لاءِ هڪ چئلينج آهي. هر ملڪ کي لازمي آهي ته هو سفارتي ذريعن سان مسئلو حل ڪرڻ لاءِ ثالثي ۽ سفارتي ڪوششون وڌائي. عالمي طاقت، خاص طور تي چين، روس ۽ يورپي يونين، کي لازمي آهي ته هو ٻنهي ڌرين تي دٻاءُ وجهندو، فوجي جذبات کي روڪيندو ۽ علائقي ۾ استحڪام قائم ڪرڻ لاءِ عملدرآمد ڪرائيندو.انساني نقطي نظر کان، ايران ۾ فوجي آپريشن جا اثر شديد ٿي سگهن ٿا. عام ماڻهو جنگ، ڌماڪن، انساني نقصان، بنيادي سهولتن جي کوٽ ۽ تعليم جي نقصان سان منهن ڏيندا. طبي امداد ۽ بنيادي سهولتون متاثر ٿينديون، جنهن سان انساني بحران وڌي سگهي ٿو. عالمي برادري کي لازمي آهي ته انسان دوست ادارن ذريعي فوري امداد فراهم ڪري، متاثر ماڻهن جي زندگي بچائڻ لاءِ قدم کنيا وڃن.علائقائي نقطي نظر کان، ايران جي پاسداران انقلاب، حزب الله، حماس ۽ ٻيا عسڪري گروپ سرگرم ٿي سگهن ٿا، جنهن سان اسرائيل ۽ آمريڪي فوجي اڏن تي حملن جو خطرو وڌي سگهي ٿو. لبنان، شام ۽ عراق ۾ پڻ صورتحال غير مستحڪم رهندي. اهڙيون سرگرميون علائقائي ٽڪر کي وڌائينديون، جنهن جو اثر سڄي مشرق وسطىٰ تي پوندو.موجوده بحران جي تاريخي ۽ سياستياتي پسمنظر کي سمجهڻ ضروري آهي. ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ فوجي تڪرار گذريل ٽن ڏهاڪن کان جاري آهي، جنهن ۾ جوهري پروگرام، بيليسٽڪ ميزائل ۽ علائقي ۾ اثر وڌائڻ جي پاليسي اهم عنصر آهن. آمريڪا ۽ اسرائيل جا قدم ايران جي پاليسي کي محدود ڪرڻ ۽ علائقي ۾ پنهنجو اثر قائم رکڻ لاءِ آهن.اقتصادي نقطي نظر کان، عالمي توانائي مارڪيٽ تي اثرات شديد آهن. ايران ۽ خليجي ملڪ وڏي پيماني تي تيل برآمد ڪن ٿا، جنهن سبب فوجي ٽڪر توانائي جي فراهمي کي متاثر ڪري ٿو، تيل جي قيمتن ۾ اُتار-چڙهاءُ پيدا ڪري ٿو ۽ عالمي معيشت تي دٻاءُ وجهي ٿو. توانائي مارڪيٽ ۾ عدم استحڪام عالمي اقتصادي پاليسين، صنعتي پيداوار ۽ صارف جي خرچ تي اثرانداز ٿئي ٿو.سياست، فوجي قدم ۽ انساني زندگي سڀ ڪجهه انهي بحران سان جڙيل آهي. عالمي برادري کي لازمي آهي ته هو تڪڙو ۽ مؤثر ثالثي قدمن ذريعي ايران، اسرائيل ۽ آمريڪا جي وچ ۾ بحران کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري، نه ته علائقائي ٽڪر هڪ وڏي جنگ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو. امن ۽ استحڪام قائم رکڻ لاءِ عالمي ڪوششون، ثالثي ۽ سفارتي عمل ضروري آهن.آخري تجزيو اهو آهي ته اسرائيل، ايران ۽ آمريڪا جو فوجي ٽڪر صرف علائقائي مسئلو نه آهي، پر عالمي امن ۽ استحڪام لاءِ هڪ اهم امتحان آهي. عالمي برادري کي لازمي آهي ته هو تڪڙو، مؤثر ۽ متوازن ثالثي قدمن ذريعي صورتحال کي قابو ۾ آڻڻ جي ڪوشش ڪري، انساني نقصان روڪڻ، عالمي مارڪيٽن جي استحڪام ۽ عالمي سلامتي کي يقيني بڻائين.
