غلام مصطفيٰ جمالي
مشرقِ وسطیٰ اڄ تاريخ جي انتهائي حساس ۽ خطرناڪ دور مان گذري رهيو آهي، جتي بظاهر کليل جنگون گهٽ نظر اچن ٿيون، پر انهن جي پٺيان هلندڙ لڪل ۽ پيچيده جنگون وڌيڪ تيزي اختيار ڪري رهيون آهن، جن کي پراڪسي جنگ چيو وڃي ٿو، ۽ هي جنگ ڪنهن هڪ ملڪ تائين محدود نه رهي آهي، بلڪه هڪ اهڙو وسيع جيوپوليٽيڪل جال بڻجي چڪي آهي جنهن ۾ ايران، آمريڪا ۽ اسرائيل بنيادي ڪردار ادا ڪري رهيا آهن، جتي هر ڌر سڌي جنگ کان بچندي ٻين ملڪن، گروپن ۽ غيررياستي عنصرن ذريعي پنهنجا سياسي ۽ فوجي مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي، جنهن ڪري خطي ۾ امن بدران تڪرار، بيچيني ۽ عدم استحڪام وڌي رهيو آهي۔
پراڪسي جنگ جي سڀ کان وڏي خطرناڪ ڳالهه اها آهي ته هي جنگ ظاهر ۾ ڪنهن هڪ سرحد اندر نظر نٿي اچي، پر حقيقت ۾ ان جا اثر ڪيترن ئي ملڪن تائين پکڙيل هوندا آهن، جتي وڏيون طاقتون پنهنجي مقابلي لاءِ مقامي گروپن کي استعمال ڪن ٿيون، جنهن سان مقامي سطح تي گهرو ويڙهه، سياسي افراتفري ۽ معاشي تباهي جنم وٺي ٿي، ۽ عام ماڻهو هن جنگ جو سڀ کان وڏو شڪار بڻجن ٿا، جن کي نه عالمي سياست جي ڄاڻ هوندي آهي ۽ نه ئي انهن فيصلا ڪندڙ قوتن تي ڪو اثر هوندو آهي، پر اهي ئي ماڻهو پنهنجون زندگيون، گهر ۽ مستقبل وڃائي ويهندا آهن۔
ايران پنهنجي علائقائي حڪمت عملي تحت ڪيترن ئي ملڪن ۾ اثر وڌائي رهيو آهي، خاص طور تي لبنان، شام، عراق ۽ يمن ۾ مختلف گروپن جي حمايت ذريعي، جن کي سياسي، مالي ۽ فوجي مدد حاصل آهي، ۽ اهي گروهه نه صرف پنهنجي ملڪن اندر اثرانداز ٿين ٿا پر پاڙيسري ملڪن لاءِ به سيڪيورٽي خطرا پيدا ڪن ٿا، جڏهن ته اسرائيل انهن گروپن کي پنهنجي وجود لاءِ سڌو خطرو سمجهي ٿو ۽ انهن خلاف وقت بوقت سخت ڪارروايون ڪندو رهي ٿو، جنهن سان صورتحال وڌيڪ ڇڪتاڻ واري بڻجي رهي آهي۔
ٻئي پاسي آمريڪا به هن سڄي خطي ۾ هڪ اهم طاقت طور موجود آهي، جيڪو پنهنجي اتحادي ملڪن جي حفاظت، توانائي جي رستن جي سلامتي ۽ عالمي سياسي توازن کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ان جون پاليسيون ڪيترن ئي ملڪن ۾ مداخلت طور ڏٺيون وڃن ٿيون، جنهن سبب اعتماد جو بحران وڌي رهيو آهي، ۽ اهو بحران ئي هن سڄي پراڪسي جنگ کي وڌيڪ پيچيده بڻائي رهيو آهي۔
لبنان ۾ حزب الله هڪ انتهائي طاقتور سياسي ۽ فوجي قوت طور موجود آهي، جيڪا ملڪ جي اندروني سياست کان وٺي علائقائي تڪرارن تائين اثر رکي ٿي، جڏهن ته يمن ۾ حوثي به هڪ اهم هٿياربند گروهه طور سرگرم آهي، جيڪو علائقائي طاقت جي توازن کي متاثر ڪري رهيو آهي، ۽ انهن ٻنهي گروپن جي موجودگي هن تڪرار کي صرف ٻه طرفي نه پر هڪ گهڻ رخي بحران ۾ تبديل ڪري چڪي آهي۔
شام، عراق ۽ يمن جهڙا ملڪ هن پراڪسي جنگ جا سڀ کان وڏا ميدان بڻجي چڪا آهن، جتي شام ۾ ڊگهي عرصي کان جاري جنگ ملڪ جي بنيادي ڍانچي کي تباهه ڪري ڇڏيو آهي، عراق ۾ سياسي عدم استحڪام ۽ مليشياز جي موجودگي حڪومت جي ڪمزوري جو سبب بڻيل آهي، جڏهن ته يمن ۾ انساني بحران انتهائي خطرناڪ حد تائين پهچي چڪو آهي، جتي لکين ماڻهو بک، بيماري ۽ بيگھر هجڻ جي حالت ۾ زندگي گذاري رهيا آهن۔
هي سڄو تڪرار صرف سياسي يا فوجي نه پر معاشي ۽ عالمي توانائي نظام سان به جڙيل آهي، ڇاڪاڻ ته مشرقِ وسطیٰ دنيا جي توانائي جو اهم مرڪز آهي، ۽ جيڪڏهن هتي عدم استحڪام وڌي ٿو ته ان جا اثر سڄي دنيا تي پون ٿا، خاص طور تي تيل جي قيمتن، عالمي واپار ۽ معاشي استحڪام تي، ۽ جيڪڏهن آبنائي هرمز جهڙي اهم سامونڊي گذرگاهه متاثر ٿئي ٿي ته عالمي معيشت لاءِ وڏو بحران پيدا ٿي سگهي ٿو، جنهن جو اثر ترقي يافته ۽ ترقي پذير ٻنهي قسم جي ملڪن تي پوندو۔
پراڪسي جنگ جو هڪ ٻيو خطرناڪ پاسو اهو آهي ته هي جنگ دهشتگردي ۽ انتهاپسندي کي وڌائڻ جو سبب بڻجي ٿي، ڇاڪاڻ ته جڏهن مختلف گروپن کي هٿيار، تربيت ۽ مالي مدد ملي ٿي ته اهي وقت سان گڏ وڌيڪ منظم ۽ طاقتور ٿي وڃن ٿا، ۽ پوءِ انهن کي ڪنٽرول ڪرڻ انتهائي مشڪل ٿي وڃي ٿو، جنهن سان نه صرف علائقائي پر عالمي سلامتي لاءِ به خطرا پيدا ٿين ٿا، ۽ اهو ئي سبب آهي جو عالمي ماهر بار بار خبردار ڪن ٿا ته جيڪڏهن هن رجحان کي روڪڻ لاءِ گڏيل قدم نه کنيا ويا ته مستقبل ۾ صورتحال مڪمل طور تي ڪنٽرول کان ٻاهر ٿي سگهي ٿي۔
سفارتي سطح تي به حالتون گهڻي اميد افزا نظر نٿيون اچن، ڇاڪاڻ ته هر ڌر پنهنجي مفادن کي ترجيح ڏئي رهي آهي، ۽ هڪ ٻئي تي اعتماد جو فقدان وڌي رهيو آهي، جنهن سبب ڳالهين جو عمل سست ۽ غير يقيني بڻيل آهي، جڏهن ته زميني حقيقتون وڌيڪ خراب ٿي رهيون آهن، ۽ جيڪڏهن وقت سر ڪو سياسي حل نه نڪتو ته هي تڪرار ڪنهن وڏي علائقائي يا عالمي جنگ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو، جنهن جا نتيجا انسانيت لاءِ انتهائي تباهه ڪن ثابت ٿي سگهن ٿا۔
پاڪستان جهڙا ملڪ، جيڪي سڌي طرح هن تڪرار جو حصو ناهن پر ان جا اثر ضرور برداشت ڪن ٿا، انهن لاءِ هي صورتحال هڪ وڏو چئلينج آهي، ڇاڪاڻ ته تيل جي قيمتن ۾ واڌ، عالمي منڊين ۾ غيريقيني، ۽ سيڪيورٽي خدشا انهن جي معاشي ۽ سياسي استحڪام تي اثرانداز ٿين ٿا، تنهن ڪري اهڙن ملڪن لاءِ ضروري آهي ته هو متوازن پرڏيهي پاليسي اختيار ڪن، ڪنهن به بلاڪ جو حصو نه بڻجن، ۽ عالمي امن لاءِ ڪوششن جي حمايت ڪن۔
موجوده صورتحال اهو ظاهر ڪري ٿي ته پراڪسي جنگ صرف هڪ علائقائي مسئلو ناهي رهيو، بلڪه هي هڪ عالمي بحران بڻجي چڪو آهي، جيڪو جيڪڏهن حل نه ٿيو ته ايندڙ ڏهاڪن ۾ وڌيڪ خطرناڪ صورت اختيار ڪري سگهي ٿو، تنهن ڪري عالمي برادري لاءِ ضروري آهي ته هو گڏيل طور تي اهڙن تڪرارن کي روڪڻ لاءِ سنجيده قدم کڻي، ڇو ته جنگ ڪڏهن به مسئلن جو حل نه ٿي سگهي آهي، پر هميشه نون مسئلن کي جنم ڏيندي آهي، ۽ امن ئي واحد رستو آهي جنهن سان انسانيت محفوظ رهي سگهي ٿي۔
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته مشرقِ وسطیٰ اڄ هڪ اهڙي دور مان گذري رهيو آهي جتي فيصلا بندوقن بدران سياست سان ٿيڻ گهرجن، ۽ جيڪڏهن عالمي طاقتون حقيقت ۾ امن چاهين ٿيون ته کين پراڪسي جنگ جي پاليسي کي ختم ڪري سفارتڪاري کي مضبوط ڪرڻو پوندو، ٻي صورت ۾ هي خطو هميشه لاءِ عدم استحڪام جو مرڪز بڻيل رهندو، جنهن جا اثر سڄي دنيا کي ڀوڳڻا پوندا۔
