غلام مصطفي جمالي
پاڻي فطرت جي انهن انمول نعمتن مان هڪ آهي جنهن کان سواءِ زندگي جو تصور به ممڪن ناهي، پر افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته اڄ دنيا خاص ڪري پاکستان جهڙن ملڪن ۾ پاڻي جي کوٽ هڪ اهڙي حقيقت بڻجي چڪي آهي جنهن کي هاڻي نظرانداز ڪرڻ ممڪن ناهي رهيو۔ ڪڏهن اهو ملڪ دريائن، ڍنڍن ۽ زرخيز زمينن جي ڪري سڃاتو ويندو هو، پر اڄ ساڳيو ملڪ پاڻي جي سخت بحران ڏانهن وڌي رهيو آهي، جيڪو نه رڳو معيشت پر سماج، زراعت ۽ انساني زندگيءَ لاءِ به وڏو خطرو بڻجي ويو آهي۔ جيڪڏهن موجوده حالتن تي سنجيدگي سان غور نه ڪيو ويو ته اهو بحران ايندڙ وقت ۾ هڪ اهڙي آفت جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو جنهن جا اثر صدين تائين محسوس ڪيا ويندا۔ پاڻي صرف پيئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ شيءِ نه آهي، پر اهو هر شعبي ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو، صنعت کان وٺي زراعت تائين ۽ گهرن جي روزمره ضرورتن کان وٺي توانائي جي پيداوار تائين، هر جڳهه پاڻي جي اهميت بنيادي آهي، ۽ جڏهن اهو بنيادي وسيلو ئي گهٽجڻ لڳي ته پوءِ معاشري جي هر شعبي تي ان جا اثر لازمي طور ظاهر ٿين ٿا۔
پاڻي جي کوٽ جو مسئلو ڪو اوچتو پيدا ٿيل مسئلو ناهي، بلڪه اهو ڪيترن سالن جي لاپرواهي، ناقص پاليسين ۽ وسيلن جي غلط استعمال جو نتيجو آهي۔ ملڪ ۾ پاڻي جا وڏا ذريعا درياهه آهن، جيڪي وقت سان گڏ گهٽجندا پيا وڃن، جڏهن ته انهن جي سنڀال لاءِ ڪو مؤثر نظام نظر نٿو اچي۔ زيرِ زمين پاڻي جي سطح به خطرناڪ حد تائين هيٺ وڃي رهي آهي، جنهن جو سبب بي تحاشا بورنگ، آبپاشي جا پراڻا طريقا ۽ وڌندڙ آبادي آهي۔ شهرن ۾ صورتحال وڌيڪ خراب آهي جتي صاف پاڻي جي فراهمي هڪ وڏو مسئلو بڻجي چڪي آهي ۽ عام ماڻهو پاڻي حاصل ڪرڻ لاءِ ڏينهن جا ڪلاڪ ضايع ڪرڻ تي مجبور آهي۔ ڪيترن ئي علائقن ۾ ماڻهو خريد ڪيل پاڻي تي دارومدار ڪن ٿا، جيڪو نه صرف مهانگو آهي پر هر ڪنهن جي پهچ ۾ به ناهي، جنهن سان معاشري ۾ هڪ نئين قسم جي طبقاتي ورهاست پيدا ٿي رهي آهي جتي پاڻي جهڙي بنيادي ضرورت به امير ۽ غريب جي وچ ۾ فرق پيدا ڪري رهي آهي۔
ان سڄي صورتحال ۾ موسمي تبديلي هڪ اهم ڪردار ادا ڪري رهي آهي، جنهن دنيا جي قدرتي نظام کي وڏي حد تائين متاثر ڪيو آهي۔ عالمي گرمي پد ۾ اضافي سبب برساتن جو نظام تبديل ٿي رهيو آهي، ڪٿي حد کان وڌيڪ برساتون ته ڪٿي ڊگها سڪا پيا اچن، جنهن سان پاڻي جي دستيابي ۾ عدم توازن پيدا ٿي رهيو آهي۔ گليشيئر جيڪي دريائن جو وڏو ذريعو آهن، اهي به تيزي سان ڳري رهيا آهن، جنهن سان شروعاتي طور تي پاڻي وڌي ٿو پر ڊگهي عرصي ۾ اهو هڪ خطرناڪ گهٽتائي جو سبب بڻجي سگهي ٿو۔ موسمي تبديلي نه رڳو پاڻي جي مقدار کي متاثر ڪري رهي آهي، پر ان جي معيار تي به اثرانداز ٿي رهي آهي، جنهن سان انساني صحت جا مسئلا به وڌي رهيا آهن۔ سيلابن ۽ طوفانن کان پوءِ پاڻي ۾ زهريلا مادا شامل ٿي وڃن ٿا، جيڪي بيمارين جو سبب بڻجن ٿا، جڏهن ته سڪا جي حالتن ۾ پاڻي جي کوٽ ماڻهن کي غير محفوظ ذريعن ڏانهن ڌڪي ٿي، جيڪي صحت لاءِ نقصانڪار آهن۔
پاڻي جي کوٽ جو سڀ کان وڏو اثر زراعت تي پئجي رهيو آهي، جيڪا ملڪ جي معيشت جو بنيادي ستون آهي ۽ لکين ماڻهن جي روزگار جو ذريعو آهي۔ جڏهن پاڻي جي فراهمي گهٽجي ٿي ته فصلن جي پيداوار متاثر ٿئي ٿي، جنهن سان خوراڪ جي کوٽ پيدا ٿئي ٿي ۽ مهانگائي وڌي ٿي۔ هاري جيڪي اڳ ئي معاشي مشڪلاتن کي منهن ڏئي رهيا آهن، اهي وڌيڪ دٻاءُ هيٺ اچي وڃن ٿا ۽ ڪيترائي پنهنجي زمينون ڇڏي ٻين پيشائن ڏانهن رخ ڪن ٿا۔ هي صورتحال نه صرف زرعي شعبي کي متاثر ڪري ٿي پر ملڪ جي مجموعي معيشت تي به منفي اثر وجهي ٿي، ڇو ته خوراڪ جي درآمد وڌڻ سان زر مبادلي تي به دٻاءُ وڌي ٿو۔
شهري علائقن ۾ پاڻي جي کوٽ هڪ ٻئي قسم جو بحران پيدا ڪري رهي آهي، جيڪو روزمره زندگيءَ کي سڌي طرح متاثر ڪري ٿو۔ وڏن شهرن ۾ پاڻي جي فراهمي غير يقيني آهي، جتي ڪجهه علائقن ۾ گهڻي مقدار ۾ پاڻي ملي ٿو ته ڪجهه علائقن ۾ ماڻهن کي هفتن تائين پاڻي نٿو ملي۔ اهڙي صورتحال ۾ ٽينڪر مافيا هڪ طاقتور عنصر بڻجي چڪي آهي، جيڪا ماڻهن جي مجبوري جو فائدو وٺي پاڻي کي ڪاروبار بڻائي رهي آهي۔ غريب ماڻهو جيڪي مهانگو پاڻي خريد ڪرڻ جي سگهه نٿا رکن، اهي آلودہ پاڻي استعمال ڪرڻ تي مجبور ٿين ٿا، جنهن سان بيماريون وڌن ٿيون ۽ صحت جا مسئلا پيدا ٿين ٿا۔ هي صورتحال صرف انتظامي ناڪامي نه پر سماجي ناانصافي جي به عڪاسي ڪري ٿي، جتي بنيادي وسيلن تائين رسائي به برابر ناهي۔
پاڻي جي بحران جا سماجي ۽ سياسي اثر به تمام گهرا آهن، جيڪي مستقبل ۾ وڌيڪ خطرناڪ صورت اختيار ڪري سگهن ٿا۔ جڏهن وسيلن جي کوٽ ٿيندي آهي ته معاشري ۾ تڪرار وڌندا آهن ۽ ماڻهو پنهنجن حقن لاءِ آواز اٿاريندا آهن۔ پاڻي جي ورڇ تي علائقن ۽ صوبن وچ ۾ اختلاف پيدا ٿين ٿا، جيڪي سياسي ڇڪتاڻ جو سبب بڻجن ٿا۔ عالمي سطح تي به پاڻي کي ايندڙ جنگن جو اهم سبب قرار ڏنو پيو وڃي، ڇاڪاڻ ته ڪيترائي ملڪ گڏيل دريائن ۽ پاڻي جي وسيلن تي دارومدار ڪن ٿا، ۽ جڏهن اهي وسيلا گهٽجندا آهن ته تڪرار پيدا ٿيڻ جو امڪان وڌي وڃي ٿو۔
صحت جي حوالي سان به پاڻي جي کوٽ هڪ وڏو مسئلو آهي، جيڪو سڌي طرح ماڻهن جي زندگيءَ تي اثرانداز ٿئي ٿو۔ آلودہ پاڻي پيئڻ سبب مختلف بيماريون جنم وٺن ٿيون، جهڙوڪ هيضو، دست، ٽائيفائيڊ ۽ ٻيون ڪيترائي خطرناڪ مرض، جيڪي خاص طور تي ٻارن ۽ بزرگن لاءِ وڌيڪ خطرناڪ آهن۔ صحت جي سهولتن تي اڳ ئي دٻاءُ آهي، ۽ جڏهن پاڻي سان لاڳاپيل بيماريون وڌن ٿيون ته اسپتالن تي بار وڌي وڃي ٿو، جنهن سان صحت جو نظام وڌيڪ ڪمزور ٿي وڃي ٿو۔
ان سڄي پس منظر ۾ سڀ کان اهم سوال اهو آهي ته هن وڌندڙ بحران کي ڪيئن منهن ڏنو وڃي ۽ ڪهڙا قدم کنيا وڃن جيڪي صورتحال کي بهتر بڻائي سگهن۔ سڀ کان پهرين ضرورت شعور پيدا ڪرڻ جي آهي، ڇاڪاڻ ته جڏهن تائين ماڻهو پاڻ هن مسئلي جي اهميت کي نه سمجهندا، تڏهن تائين ڪو به حل مڪمل طور ڪامياب نٿو ٿي سگهي۔ پاڻي جي بچت کي روزمره زندگيءَ جو حصو بڻائڻ ضروري آهي، جهڙوڪ غير ضروري طور پاڻي استعمال نه ڪرڻ، نلن کي کليل نه ڇڏڻ، ۽ اهڙن طريقن کي اختيار ڪرڻ جيڪي پاڻي جي ضايع ٿيڻ کي گهٽ ڪن۔
ان سان گڏوگڏ زرعي شعبي ۾ جديد طريقن کي اپنائڻ جي ضرورت آهي، جيڪي گهٽ پاڻي سان وڌيڪ پيداوار ڏئي سگهن۔ پاڻي جي منصفاڻي ورڇ کي يقيني بڻائڻ لاءِ موثر نظام متعارف ڪرائڻ گهرجي، جيئن هر علائقي کي ان جي ضرورت مطابق پاڻي ملي سگهي۔ بارش جي پاڻي کي محفوظ ڪرڻ ۽ ان کي استعمال ۾ آڻڻ به هڪ اهم قدم ٿي سگهي ٿو، جيڪو پاڻي جي کوٽ کي گهٽائڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو۔
صنعتي شعبي ۾ به ذميواري جو مظاهرو ڪرڻ ضروري آهي، جتي پاڻي جو وڏو حصو استعمال ٿئي ٿو۔ ڪارخانن کي پابند ڪرڻ گهرجي ته اهي پاڻي کي ٻيهر استعمال ڪن ۽ فضلي کي صاف ڪرڻ کان پوءِ نيڪال ڪن، جيئن ماحول ۽ پاڻي جا وسيلا محفوظ رهي سگهن۔ جيڪڏهن اهڙا قدم نه کنيا ويا ته پاڻي جي آلودگي هڪ وڌيڪ وڏو مسئلو بڻجي سگهي ٿي، جيڪو صحت ۽ ماحول ٻنهي لاءِ نقصانڪار آهي۔
تعليم ۽ آگاهي هن مسئلي جي حل لاءِ اهم اوزار آهن، جيڪي ماڻهن ۾ ذميواري جو احساس پيدا ڪري سگهن ٿا۔ اسڪولن، ڪاليجن ۽ يونيورسٽين ۾ پاڻي جي اهميت بابت تعليم ڏيڻ سان نئين نسل کي هن مسئلي بابت سنجيده بڻائي سگهجي ٿو، جيڪا مستقبل ۾ بهتر فيصلا ڪري سگهي ٿي۔ ميڊيا جو ڪردار به انتهائي اهم آهي، جيڪو هن مسئلي کي اجاگر ڪري سگهي ٿو ۽ ماڻهن کي ان جي حل لاءِ تيار ڪري سگهي ٿو۔
آخر ۾ اهو چوڻ غلط نه ٿيندو ته پاڻي جو بحران رڳو هڪ ماحولياتي مسئلو ناهي، پر اهو هڪ قومي ۽ انساني مسئلو آهي، جنهن جو تعلق هر فرد سان آهي۔ جيڪڏهن اڄ سنجيدگي سان قدم نه کنيا ويا ته سڀاڻي حالتون ايتريون خراب ٿي سگهن ٿيون جو انهن کي سنڀالڻ ناممڪن ٿي پوندو۔ وقت اچي ويو آهي ته اسان سڀ گڏجي هن مسئلي کي سمجهون ۽ ان جي حل لاءِ عملي قدم کڻون، ڇو ته پاڻي آهي ته زندگي آهي، ۽ جيڪڏهن پاڻي نه رهيو ته زندگي به نه رهندي۔
