غلام مصطفيٰ جمالي
عالمي سياست جي بدلجندڙ منظرنامي ۾ ڪڏهن ڪڏهن اهڙا فيصلا سامهون اچن ٿا، جيڪي نه رڳو ٻن ملڪن جي لاڳاپن کي نئين رخ تي آڻين ٿا، پر پوري خطي جي طاقت جي توازن کي به متاثر ڪن ٿا۔ پاڪستان پاران ايران لاءِ واپاري راهداري کولڻ جو تازو فيصلو به اهڙن اهم قدمن مان هڪ آهي، جيڪو ڏکڻ ايشيا، وچ اوڀر ۽ عالمي سياست تي گهرا اثر ڇڏي سگهي ٿو۔ هي فيصلو اهڙي وقت ۾ ڪيو ويو آهي جڏهن ايران سخت عالمي پابندين، خاص طور تي آمريڪي معاشي دٻاءُ ۽ بحري ناڪه بندي کي منهن ڏئي رهيو آهي۔ اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان جو اڳتي وڌي ايران لاءِ زميني واپاري رستو کولڻ هڪ همت ڀريو قدم طور ڏٺو پيو وڃي۔
ايران گذريل ڪيترن ئي سالن کان عالمي پابندين جو شڪار رهيو آهي، پر تازين حالتن ۾ انهن پابندين ۾ وڌيڪ سختي آندي وئي آهي۔ سامونڊي رستن تي وڌندڙ نگراني ۽ بندشن سبب ايران جي واپار کي وڏو ڌڪ رسيو آهي۔ تيل جي برآمدات، جيڪي ايران جي معيشت جي ريڙهه جي هڏي سمجهيون وڃن ٿيون، انهن تي به سخت اثر پيو آهي۔ اهڙي پس منظر ۾ جڏهن سامونڊي رستا محدود ٿي وڃن ٿا ته زميني رستن جي اهميت پاڻمرادو وڌي وڃي ٿي۔ پاڪستان جو جغرافيائي مقام هن حوالي سان انتهائي اهميت رکي ٿو، ڇو ته اهو ايران کي نه رڳو ڏکڻ ايشيا سان ڳنڍي سگهي ٿو پر وچ ايشيا ۽ چين تائين به رسائي فراهم ڪري سگهي ٿو۔
پاڪستان ۽ ايران جا لاڳاپا تاريخي، ثقافتي ۽ مذهبي حوالي سان مضبوط رهيا آهن، پر واپار جي ميدان ۾ اهي پنهنجي اصل صلاحيت تائين نه پهچي سگهيا آهن۔ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ سرحدي واپار محدود سطح تي جاري رهيو آهي، پر هاڻي جڏهن پاڪستان باضابطه طور تي ايران لاءِ واپاري راهداري کولڻ جو اعلان ڪيو آهي ته ان سان واپار جي نئين دور جي شروعات ٿيڻ جا امڪان پيدا ٿي ويا آهن۔ هي قدم نه رڳو ٻطرفي واپار کي وڌائيندو پر ٽئين ملڪن کي به هن رستي ذريعي ايران تائين رسائي ملندي، جيڪا پاڪستان لاءِ به وڏي معاشي موقعي طور سامهون اچي سگهي ٿي۔
گوادر بندرگاهه، جيڪو اڳ ئي چين پاڪستان اقتصادي راهه داري جو اهم حصو آهي، هن نئين واپاري حڪمت عملي ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري سگهي ٿو۔ گوادر کان ايران جي سرحد تائين فاصلو گهٽ هجڻ سبب مال جي ترسيل تيز ۽ گهٽ خرچائتي ٿي سگهي ٿي۔ جيڪڏهن هن راهداري کي مڪمل طور فعال ڪيو وڃي ته اهو نه رڳو ايران لاءِ متبادل واپاري رستو بڻجي سگهي ٿو پر پاڪستان کي به علائقائي واپاري مرڪز بڻائڻ ۾ مدد ڏئي سگهي ٿو۔ اهو ئي سبب آهي جو ڪيترائي ماهر هن قدم کي پاڪستان جي معاشي حڪمت عملي ۾ هڪ اهم موڙ قرار ڏئي رهيا آهن۔
انهي فيصلي جا اثر صرف اقتصادي نه پر سياسي ۽ سفارتي به آهن۔ آمريڪا، جيڪو ايران تي پابندين جو وڏو حامي آهي، پاڪستان جي هن قدم کي شڪ جي نظر سان ڏسي سگهي ٿو۔ پاڪستان اڳ ئي عالمي دٻاءُ کي منهن ڏيندو رهيو آهي، تنهنڪري هن فيصلي کان پوءِ آمريڪا يا ٻين مغربي ملڪن جي طرفان سفارتي دٻاءُ وڌڻ جا امڪان رد نٿا ڪري سگهجن۔ پر ٻئي طرف پاڪستان کي پنهنجي قومي مفادن کي به نظر ۾ رکڻو آهي، ۽ جيڪڏهن هي قدم ملڪ جي معيشت کي مضبوط ڪري سگهي ٿو ته پوءِ ان کي نظرانداز ڪرڻ آسان نه هوندو۔
چين هن سڄي صورتحال ۾ هڪ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو۔ چين اڳ ئي ايران سان ويجها اقتصادي لاڳاپا رکي ٿو ۽ پاڪستان سان گڏجي علائقائي واپار کي فروغ ڏيڻ ۾ دلچسپي رکي ٿو۔ جيڪڏهن پاڪستان، ايران ۽ چين وچ ۾ واپاري هم آهنگي پيدا ٿئي ٿي ته اهو هڪ نئين معاشي بلاڪ جي شڪل اختيار ڪري سگهي ٿو، جيڪو عالمي طاقت جي توازن تي به اثرانداز ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان جي اهميت وڌيڪ وڌي ويندي، ڇو ته اهو هڪ پل جو ڪردار ادا ڪندو جيڪو مختلف علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو۔
ڀارت لاءِ به هي صورتحال چئلينج بڻجي سگهي ٿي۔ ڀارت ايران جي چابهار بندرگاهه تي وڏي سيڙپڪاري ڪئي آهي ته جيئن افغانستان ۽ وچ ايشيا تائين رسائي حاصل ڪري سگهي، پر جيڪڏهن پاڪستان ايران لاءِ وڌيڪ ڪارائتو ۽ سستو رستو فراهم ڪري ٿو ته پوءِ چابهار جي اهميت گهٽجي سگهي ٿي۔ اهو ئي سبب آهي جو علائقائي سياست ۾ هڪ نئون مقابلو شروع ٿيڻ جا امڪان پيدا ٿي ويا آهن، جنهن ۾ هر ملڪ پنهنجي مفادن جي تحفظ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪندو۔
هن فيصلي سان گڏ ڪجهه خدشا به جڙيل آهن، جن کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي۔ سيڪيورٽي هڪ اهم مسئلو آهي، خاص طور تي انهن علائقن ۾ جتي راهداري گذرندي۔ بلوچستان جي ڪجهه حصن ۾ امن امان جي صورتحال ماضي ۾ چئلينج رهي آهي، تنهنڪري حڪومت کي يقيني بڻائڻو پوندو ته واپاري رستن جي حفاظت لاءِ موثر انتظام ڪيا وڃن۔ ان کان علاوه اسمگلنگ ۽ غير قانوني واپار جا خطرا به وڌي سگهن ٿا، جن کي روڪڻ لاءِ سخت نگراني ضروري آهي۔
انهي کان علاوه، پاڪستان کي پنهنجي سفارتي پاليسي ۾ به توازن برقرار رکڻو پوندو۔ هڪ طرف ايران سان ويجها لاڳاپا وڌائڻ ۽ ان جي مدد ڪرڻ آهي، ته ٻئي طرف آمريڪا ۽ ٻين مغربي ملڪن سان لاڳاپن کي به خراب ٿيڻ کان بچائڻو آهي۔ هي هڪ نازڪ توازن آهي، جنهن کي برقرار رکڻ لاءِ دانشمندانه حڪمت عملي جي ضرورت آهي۔ جيڪڏهن پاڪستان هن صورتحال کي سٺي نموني سنڀالي ٿو ته اهو نه رڳو پنهنجي معاشي مفادن کي حاصل ڪري سگهي ٿو پر عالمي سطح تي پنهنجي حيثيت کي به مضبوط ڪري سگهي ٿو۔
مستقبل ۾ هن راهداري جا اثر وڌيڪ واضح ٿيندا۔ جيڪڏهن هي منصوبو ڪاميابي سان اڳتي وڌي ٿو ته اهو خطي ۾ واپار جي نئين دور جي شروعات ڪري سگهي ٿو۔ پاڪستان لاءِ اهو هڪ موقعو آهي ته هو پنهنجي جغرافيائي حيثيت کي معاشي طاقت ۾ تبديل ڪري۔ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن پنهنجي جغرافيائي حيثيت کي استعمال ڪندي اقتصادي ترقي حاصل ڪئي آهي، ۽ پاڪستان به هن رستي تي هلي سگهي ٿو جيڪڏهن هو صحيح پاليسيون اختيار ڪري۔
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته ايران لاءِ واپاري راهداري کولڻ جو فيصلو پاڪستان لاءِ هڪ اهم سنگ ميل آهي۔ هي قدم نه رڳو ايران کي موجوده بحران مان ڪجهه حد تائين نجات ڏئي سگهي ٿو پر پاڪستان کي به علائقائي واپار ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ جو موقعو فراهم ڪري ٿو۔ البته، هن سان گڏ ايندڙ چئلينجن کي به نظر ۾ رکڻ ضروري آهي، ڇو ته هر وڏي موقعي سان گڏ ڪجهه خطرا به جڙيل هوندا آهن۔ جيڪڏهن پاڪستان هن فيصلي کي دانشمندي سان لاڳو ڪري ٿو ته اهو نه رڳو پنهنجي معيشت کي مضبوط ڪري سگهي ٿو پر عالمي سياست ۾ به پنهنجو اثر وڌائي سگهي ٿو۔
