ليکڪ: نصير ميمڻ
هڪ ڀيرو ٻيهر، سنڌ ۽ بلوچستان جا بئراج پاڻيءَ جي شديد بحران کي منهن ڏئي رهيا آهن. جون جي ٻئي هفتي دوران، گڊو ۽ ڪوٽڙي بئراجن کي 1991ع واري پاڻي ورڇ واري معاهدي تحت مقرر حصي کان بالترتيب 30 سيڪڙو ۽ 60 سيڪڙو گهٽ پاڻي مليو. خريف جي پوک پنهنجي عروج تي آهي ۽ سخت گرميءَ هيٺ سنڌ جا آبادگار پنهنجي فصلن لاءِ پاڻي جي گهرج ڪندي روڊن تي نڪري آيا آهن. جون جي پهرئين هفتي ۾ هڪ موقعي تي گڊو بئراج وٽ پاڻيءَ جو وهڪرو صرف 74,500 ڪيوسڪ هو، جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ مقرر حصو 108,340 ڪيوسڪ هو. گذريل سال ساڳئي ڏينهن تي وهڪرو 143,000 ڪيوسڪ هو، جيڪو هن سال جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٻيڻو هو.
ان وڌندڙ ڳڻتي جي ماحول ۾، 29,000 ڪيوسڪ پاڻي تربيلا ڊيم ۾ ۽ 16,700 ڪيوسڪ پاڻي منگلا ڊيم ۾ ذخيرو ڪيو پئي ويو. وڌيڪ مايوس ڪندڙ ڳالهه اها هئي ته سنڌو درياهه جو 28,500 ڪيوسڪ پاڻي ٻن لنڪ ڪينالن ذريعي جهلم-چناب زون ڏانهن موڙيو پئي ويو، هڪ اهڙو عمل جنهن تي سنڌ کي ڊگهي عرصي کان اعتراض رهيو آهي. لنڪ ڪينالن ذريعي پاڻي جي منتقلي ۽ ٻنهي ڊيمن ۾ پاڻي جو ذخيرو انهن ڏينهن ۾ وڌي رهيو آهي، جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان هڪ انساني هٿرادو پيدا ڪيل ڏڪار کي منهن ڏئي رهيا آهن.
سنڌ ۾ خريف جي پوک پنجاب جي ڀيٽ ۾ اڳ شروع ٿيندي آهي. هن وقت خريف جا فصل انتهائي نازڪ مرحلي ۾ آهن ۽ پاڻيءَ جي کوٽ يقيناً پيداوار تي اثر وجهندي، جنهن ۾ چانور، ڪپهه ۽ موسمي ڀاڄيون شامل آهن. جون جي وچ ڌاري تربيلا، منگلا ۽ چشما ۾ گڏيل طور تي لڳ ڀڳ 40 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ٿيل هو. سرڪاري انگن اکرن موجب، تربيلا ۽ منگلا ۾ پاڻي جو ذخيرو سندن پنجن سالن جي سراسري ذخيرن کان بالترتيب 39 سيڪڙو ۽ 64 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان جي باوجود سنڌ ۽ بلوچستان جا بئراج ۽ ڪينال پاڻيءَ جي وڏي کوٽ کي منهن ڏئي رهيا آهن. ڪجهه ڪينالن ۾ ته 80 سيڪڙو تائين کوٽ رڪارڊ ڪئي وئي آهي.
ڪوٽڙي جي کاٻي ڪناري وارن ڪينالن جي پڇاڙيءَ وارن علائقن ۾ تقريباً پاڻي ختم ٿي چڪو آهي، جتي ماڻهو شڪايت ڪري رهيا آهن ته سخت گرميءَ ۾ کين پيئڻ جو پاڻي به نٿو ملي. ڪراچي پڻ پاڻيءَ جي شديد کوٽ کي منهن ڏئي رهيو آهي.
ڊيمن ۾ نامناسب وقت تي پاڻي ذخيرو ڪرڻ ۽ لنڪ ڪينالن ذريعي پاڻي موڙڻ وفاقي هم آهنگيءَ جي روح جي خلاف آهي. مئي ۽ جون اهي مهينا ناهن، جن ۾ ڊيمن ۾ پاڻي گڏ ڪيو وڃي. هن مرحلي تي ڊيمن ۾ پاڻي گهٽ سطح تي هجڻ گهرجي ته جيئن ايندڙ برساتي موسم جي وهڪرن کي سنڀالڻ لاءِ جڳهه موجود هجي.
هن سال موسم بابت اڳڪٿيون به حوصلا افزا ناهن. ايل نينو جي اثر سبب پاڪستان جي برفاني علائقن ۾ معمول کان وڌيڪ گرمي پد رهڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي، جنهن سان گلگت-بلتستان جي جبلن ۾ گليشيئر تيزيءَ سان ڳري سگهن ٿا. تنهن ڪري ڊيمن کي ڪنارن تائين ڀرڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ ته ايندڙ هفتن ۾ مٿانهين علائقن مان غير متوقع پاڻي وهڻ جو امڪان موجود آهي.
فصلن کي اڳ ئي نقصان پهچي چڪو آهي.
جون جو مهينو سنڌ ۽ بلوچستان لاءِ وڌيڪ مشڪلاتون کڻي آيو آهي، ڇاڪاڻ ته پاڻيءَ جي کوٽ وڌيڪ وڌي وئي آهي ۽ فصل سڪڻ شروع ٿي ويا آهن. ڪافي دير سان صحيح، پر صورتحال جي سنگينيءَ سنڌ جي وڏي وزير کي وزيراعظم ڏانهن خط لکڻ تي مجبور ڪيو. سنڌ جي قانونسازن پارليامينٽ ۾ زوردار تقريرون ڪيون. نتيجي طور چشمه ذخيري مان اضافي پاڻي ڇڏيو ويو، پر اهو ڪوٽڙي تائين پهچڻ ۾ اڃا 10 کان 12 ڏينهن وٺندو. ان دوران خريف جي فصلن کي اڳ ئي نقصان پهچي چڪو آهي.
گذريل سال جي ڏڪار جي ڀيٽ ۾ هن سال موسمي حالتون گهڻو بهتر رهيون آهن. مارچ ۽ اپريل دوران سڄي ملڪ، خاص طور اترين علائقن ۾، خاطرخواهه برساتون ٿيون. لڳاتار اولهه وارن موسمي نظامن سبب سٺيون برساتون پيون، جن سان ذخيرن جي سطح بهتر ٿي. اپريل جي پهرئين هفتي دوران تربيله ۽ منگلا ۾ گذريل پنجن سالن جي ساڳئي عرصي کان وڌيڪ پاڻي موجود هو.
هن سال اپريل جي شروعات ۾ سنڌو درياهه نظام اٿارٽي (ارسا) جي مشاورتي ڪميٽي خريف جي موسم کي اطمينان بخش قرار ڏيندي صرف 15 سيڪڙو وچولي درجي جي پاڻي کوٽ جي اڳڪٿي ڪئي هئي.
پر هڪ پريشان ڪندڙ صورتحال ۾، سنڌ ۽ بلوچستان هاڻي ڏڪار جهڙين حالتن کي منهن ڏئي رهيا آهن، جنهن جو سبب ارسا ۽ واپڊا جي غير معمولي ۽ ناقص پاڻي انتظامي پاليسيون آهن.
سنڌ جي نئين مقرر ٿيل ارسا ميمبر صوبي جي بئراجن ۾ غير معمولي پاڻي کوٽ بابت ڳڻتي ظاهر ڪئي آهي، پر سندس آواز تي ڌيان نه ڏنو ويو. ارسا جي پيشه ورانه صلاحيت جي کوٽ سنڌ ۽ بلوچستان ۾ ان جي ساک کي سخت نقصان پهچايو آهي. جيڪڏهن ارسا وقت سر مداخلت ڪري سنڌو درياهه جي پاڻيءَ جي ذخيري ۽ لنڪ ڪينالن ذريعي منتقلي کي منظم ڪري ها ته موجوده بحران کان بچي سگهجي ها.
پاڻي جي انتظام لاءِ ذميوار ادارن تي هيٺئين وهڪري وارن صوبن جو اعتماد گهٽجڻ انتهائي ڳڻتي جوڳي ڳالهه آهي. واپڊا ۽ ارسا بار بار اهڙو رويو اختيار ڪيو آهي، جيڪو سندن وفاقي ڪردار سان مطابقت نٿو رکي.
پاڻيءَ جي تڪرارن جي حل لاءِ گڏيل مفادن واري ڪائونسل (CCI) سڀ کان اعليٰ فورم آهي. آئين موجب هر ٽن مهينن ۾ اجلاس ٿيڻ گهرجي، پر لڳ ڀڳ 14 مهينن کان هڪ به اجلاس نه سڏايو ويو آهي.
ليکڪ پاڻيءَ جي حڪمراني ۽ انتظام جو ماهر آهي.( هي مضمون اڄ ڊان ۾ شايع ٿيو آهي ۽ سندن ٿورن سان اسين پيش ڪريون ٿا. ادارو)
