جنيوا(ويب ڊيسڪ)گڏيل قومن جي سربراهه سومر ڏينهن ملڪن تي زور ڀريو آهي ته اهي ”بي رحم“ خودمختيار موتمار هٿيارن جي نظامن، جن کي عام طور تي ”قاتل روبوٽ“ چيو ويندو آهي، جي استعمال بابت سخت ۽ قانوني طور پابند ضابطا لاڳو ڪرڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن.
جنگ جو طريقو بنيادي تبديليءَ مان گذري رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته فوجون مصنوعي ذهانت مان فائدو وٺي پنهنجي جنگي صلاحيت وڌائڻ جي ڪوشش ڪري رهيون آهن، جيئن هدفن جي سڃاڻپ ڪري انهن تي وڌيڪ تيزيءَ ۽ درستگيءَ سان حملو ڪري سگهجي.
خودمختيار مشينن کي ڪنهن جي زندگي ۽ موت جو فيصلو ڪرڻ جو اختيار ڏيڻ خلاف وڌندڙ خبردارين جي وچ ۾، مختلف ملڪن جا نمائندا هن هفتي جنيوا ۾ گڏيل قومن جي هڪ ڪانفرنس ۾ گڏ ٿيا آهن، جتي بحث ڪيو پيو وڃي ته ڇا اهڙن هٿيارن بابت قانوني طور پابند ضابطا ٺاهڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون وڃن.
گڏيل قومن جي سربراهه انتونيو گوتريس وڊيو پيغام ذريعي ڪانفرنس کي خطاب ڪندي چيو ته، ”انهن بي رحم هٿيارن جي استعمال ۽ پکيڙ کي روڪڻ لاءِ قدم کڻو.“
هن چيو ته، ”مان اوهان تي زور ڀريان ٿو ته خودمختيار هٿيارن جي نظامن کي ضابطي ۾ آڻڻ لاءِ قانوني طور پابند معاهدي تي ڳالهيون شروع ڪرڻ طرف اڳڀرائي ڪريو، جنهن ۾ واضح پابنديون ۽ حدون شامل هجن.“
هن وڌيڪ چيو ته، ”اسان کي هٿياربند تڪرارن جي تباهي ۽ برباديءَ کان عام شهرين کي بچائڻ ۽ غيرضروري تڪليفن کي روڪڻ لاءِ ڪوششون ڪڏهن به بند نه ڪرڻ گهرجن.“
ٻين ڌرين به خبردار ڪيو آهي ته جيڪڏهن خودمختيار موتمار هٿيارن جي نظامن (LAWS) کي انساني مداخلت کانسواءِ هدف چونڊڻ ۽ انهن کي مارڻ جي اجازت ڏني وئي ته ان جا خطرناڪ نتيجا نڪري سگهن ٿا.
هيومن رائيٽس واچ چيو آهي ته جيڪڏهن گڏيل قومن جي روايتي هٿيارن بابت ڪنوينشن (CCW) جي جائزي واري ڪانفرنس جو اجلاس فيصلائتا قدم کڻڻ ۾ ناڪام رهيو ته عام شهري ”خطرناڪ صورتحال ۾ ڦاٿل“ رهجي ويندا.
وڏا خطرا
هن اجلاس ۾ 128 ملڪ شرڪت ڪري رهيا آهن، جتي اهو فيصلو ڪيو ويندو ته ڇا قانوني طور پابند ضابطا ٺاهڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون وڃن.
جنيوا ۾ ٿيندڙ بحثن ۾ ڏکيائيون پيش اچڻ جو امڪان آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف ملڪن جا موقف هڪ ٻئي کان مختلف آهن ۽ ڪنهن به فيصلي لاءِ مڪمل اتفاقِ راءِ ضروري آهي.
جيتوڻيڪ ڪيترائي ملڪ سخت ضابطن جي حمايت ڪن ٿا، پر جن ملڪن وٽ اهڙي ٽيڪنالاجي موجود آهي، اهي ان جي استعمال تي پابنديون قبول ڪرڻ لاءِ تيار ناهن.
سومر ڏينهن بحث شروع ٿيڻ کان اڳ ئي روسي نمائندي يورپي يونين ۽ سول سوسائٽي سميت مبصرن کي بحث ۾ شرڪت جي اجازت ڏيڻ تي اعتراض واريو.
مهم هلائيندڙن جو چوڻ هو ته روس جي ان قدم سبب ڪارروائي عارضي طور معطل ٿي وئي، جنهن جو مقصد يوڪرين ۾ اهڙن هٿيارن جي مبينا استعمال تي پنهنجي ملڪ خلاف ٿيندڙ تنقيد کان بچڻ هو.
فيوچر آف لائيف انسٽيٽيوٽ ۾ فوجي مصنوعي ذهانت جي حڪمرانيءَ واري شعبي جي سربراهه انا هِهير زور ڏيندي چيو ته، ”ملڪن کي يقيني بڻائڻ گهرجي ته روس يا اڳڀرائيءَ ۾ رنڊڪ وجهندڙ ٿورن ٻين حڪومتن کي مستقبل يرغمال بڻائڻ جي اجازت نه ڏني وڃي.“
هن چيو ته، ”خطرا تمام وڏا آهن.“
انٽرنيشنل ڪميٽي آف دي ريڊ ڪراس (آءِ سي آر سي) خودمختيار هٿيارن جي ٻن قسمن تي پابندي لڳائڻ جو مطالبو ڪري رهي آهي: هڪڙا نام نهاد ”غيرمتوقع خودمختيار هٿيار“ ۽ ٻيا اهي هٿيار جيڪي سڌيءَ ريت انسانن کي نشانو بڻائڻ لاءِ تيار ڪيا ويا هجن يا استعمال ڪيا وڃن.
ڪانفرنس کان اڳ آءِ سي آر سي جي صدر ميرجانا اسپوليارچ چيو ته، ”ملڪن تي اها اهم ذميواري آهي ته اهي يقيني بڻائين ته جنگ جو مستقبل مشينن جي حوالي نه ڪيو وڃي.“
هن وڌيڪ چيو ته، ”ايندڙ نسل اهو فيصلو ڪندا ته ڇا اڳواڻن اهڙي دنيا کي روڪڻ لاءِ قدم کنيا، جنهن ۾ مشينون پاڻمرادو انسانن کي قتل ڪن.“
’سوچي سمجهي برقرار رکيل غيروضاحت‘
پر مختلف ملڪن جا موقف هڪ ٻئي کان ڪافي پري نظر اچي رهيا آهن.
گذريل مهيني گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ ۾ 163 ملڪن هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ خودمختيار هٿيارن بابت ضابطا ٺاهڻ لاءِ ڳالهين جو مطالبو ڪيو ويو.
پنجن ملڪن ان جي مخالفت ۾ ووٽ ڏنو، جن ۾ آمريڪا، روس، بيلاروس، اسرائيل ۽ اتر ڪوريا شامل هئا. اتر ڪوريا گذريل هفتي مصنوعي ذهانت سان هلندڙ هڪ نئين ٽارپيڊو نظام تيار ڪرڻ جو فخر سان اعلان ڪيو هو.
نَوَ ملڪن ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو، جن ۾ ايران، سعودي عرب ۽ چين شامل هئا. فرانسيسي انسٽيٽيوٽ آف انٽرنيشنل رليشنز جي لور ڊي روسي-روشگوند موجب، چين هن معاملي تي ”سوچي سمجهي غيرواضح موقف“ برقرار رکيو آهي.
هوڏانهن واشنگٽن هڪ غيرقانوني طور پابند دستاويز تيار ڪرڻ لاءِ پنجن سالن جو عمل تجويز ڪيو آهي، جڏهن ته غيرسرڪاري تنظيمون ۽ آءِ سي آر سي قانوني طور پابند ضابطا ٺاهڻ لاءِ هڪ سال جي مدي جي حمايت ڪري رهيون آهن.










