ڪراچي(ايڊيٽر ڊيسڪ)فلڪيات جي ماهرن جو چوڻ آهي ته هنن پهريون ڀيرو شمسي نظام کان ٻاهر موجود ڪنهن سياري مان نڪرندڙ ريڊيو لهرن جو سڌو سنئون پتو لڳايو آهي. تنهن هوندي به، هي سگنل ڪنهن ذهين جاندار جي وجود جو ثبوت نه، پر هڪ انتهائي طاقتور مقناطيسي ميدان جي موجودگي جو ثبوت آهي.
هارورڊ يونيورسٽي جي فلڪيات جي پروفيسر ايڊو برگر چيو: ”مون کي خبر آهي ته ريڊيو سگنلن جو تعلق زمين کان ٻاهر ذهين زندگيءَ جي ڳولا سان جوڙيو ويندو آهي، پر هي معاملو ان کان بلڪل مختلف آهي.“
هڪ نئين تحقيق ۾، جيڪا هڪ سائنسي رسالي ۾ اشاعت لاءِ پيش ڪئي وئي آهي، اهڙين بار بار ٿيندڙ ريڊيو لهرن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جيڪي بيٽا پڪٽورس بي (Beta Pictoris b) نالي شمسي نظام کان ٻاهر موجود سياري مان اينديون محسوس ٿين ٿيون. اها ڌرتي يا سيارو زمين کان 63 نوري سال پري آهي، جيڪو فلڪياتي لحاظ کان تمام وڏو فاصلو ناهي.
هي گئسي وڏو سيارو مشتري جي مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 12 ڀيرا وڌيڪ وزن رکي ٿو ۽ هڪ اهڙي نوجوان ستاري جي چوڌاري گردش ڪندڙ ٽن سيارن مان هڪ آهي، جيڪو سج کان 1.75 ڀيرا وڌيڪ ڳرو آهي.
ميساچوسٽس جي ڪيمبرج شهر ۾ سينٽر فار ايسٽرو فزڪس | هارورڊ اينڊ سمٿسونين سان لاڳاپيل محقق برگر موجب، سياري جي مقناطيسي ميدان سان لاڳاپيل عمل ريڊيو لهرن جو سبب بڻجن ٿا. خاص طور تي، هن دريافت جو تعلق شفق (Auroras) سان آهي، جيڪي زمين جي اترين روشنين جهڙيون آهن. اهي شاندار روشنيون سج مان ايندڙ چارج ٿيل ذرڙن ۽ مقناطيسي طوفانن جي نتيجي ۾ پيدا ٿينديون آهن.
برگر، جيڪو هن تحقيق جو گڏيل ليکڪ پڻ آهي، چيو: ”اسان جيڪي ريڊيو لهرون ڏٺيون آهن، انهن فريڪوئنسيز تائين پهچڻ لاءِ انتهائي طاقتور مقناطيسي ميدان جي ضرورت هوندي آهي.“
ڌرتيءَ جو مقناطيسي بچاءُ
سڀني سيارن وٽ مقناطيسي ميدان موجود نه هوندو آهي. جن سيارن وٽ اهو هوندو آهي، انهن کي هڪ قدرتي ڍال حاصل هوندي آهي، جيڪا نقصانڪار توانائيءَ کي موٽائي ٿي.
مثال طور، زمين جو مقناطيسي ميدان اسان جي فضا کي شمسي هوا کان بچائي ٿو. شمسي هوا پلازما جو مسلسل وهڪرو آهي، جنهن ۾ پروٽان ۽ اليڪٽران جهڙا چارج ٿيل ذرڙا شامل هوندا آهن.
برگر چيو ته بيٽا پڪٽورس بي جو مقناطيسي ميدان مشتري جي مقناطيسي ميدان کان گهٽ ۾ گهٽ 200 ڀيرا وڌيڪ طاقتور آهي.
ناسا موجب، مشتري جو مقناطيسي ميدان ايترو طاقتور آهي جو اهو هڪ مقناطيسي دائرو (Magnetosphere) پيدا ڪري ٿو، يعني خلا جو اهو علائقو جيڪو مقناطيسي ميدان جي اثر هيٺ هوندو آهي. اهو اسان جي شمسي نظام جي سڀ کان وڏي بناوٽ سمجهيو وڃي ٿو ۽ سج ڏانهن لڳ ڀڳ 20 لک ميل (30 لک ڪلوميٽر) تائين پکڙيل آهي.
مشتري جو مقناطيسي ميدان به شاندار شفقون پيدا ڪري ٿو. اهي ان وقت ٺهن ٿيون جڏهن مشتري جي چنڊ آئو تي موجود آتش فشانن مان نڪرندڙ برقي چارج وارا ذرڙا مقناطيسي ميدان جي قطبن ڀرسان ڦاسي وڃن ٿا.
جڏهن گئسي وڏو سيارو گردش ڪري ٿو ته اهي چارج ٿيل ذرڙا روشني پيدا ڪرڻ سان گڏ ريڊيو سگنل پڻ خارج ڪن ٿا.
برگر چيو: ”جڏهن اهي انتهائي توانائي وارا ذرڙا مقناطيسي ميدان اندر چڪر ڪاٽين ٿا ته شفق سان گڏ ريڊيو لهرون به پيدا ڪن ٿا.“
فلڪيات جا ماهر هن قسم جي سگنل کي شفق وارو ريڊيو اخراج چون ٿا. اهڙو عمل اڳ ۾ مشتري، زحل ۽ سج مان ڏٺو ويو آهي. ان کانسواءِ شمسي نظام کان ٻاهر موجود ستارن ۽ برائون ڊوارف نالي ٿڌين فلڪياتي شين مان به اهڙا سگنل ڏٺا ويا آهن، جيڪي ستاري ۽ سياري جي وچ واري نوعيت رکن ٿا.
برگر ۽ سندس ساٿين بيٽا پڪٽورس بي مان به اهڙو ئي سگنل ڳولي لڌو، جيڪو ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته ان سياري وٽ انتهائي طاقتور مقناطيسي ميدان موجود آهي، جيڪو شفقون ۽ ريڊيو اخراج پيدا ڪري رهيو آهي.
برگر موجب، مقناطيسي ميدان ٻاهرين سيارن جي بناوت ۽ انهن جي ماحول بابت اهم معلومات فراهم ڪري سگهن ٿا.
هن چيو: ”ريڊيو مشاهدا اسان کي پنهنجي شمسي نظام کان ٻاهر موجود سيارن کي ڏسڻ ۽ سمجهڻ جو بلڪل نئون طريقو ڏئي سگهن ٿا.“
اڳ ئي گهڻو مطالعو ڪيل ستاري وارو نظام
ان کان اڳ به ٻاهرين سيارن مان ريڊيو اخراج جا ڪجهه اشارا مليا هئا، پر انهن مان ڪنهن جي به تصديق نه ٿي سگهي هئي. هالينڊ جي يونيورسٽي آف ايمسٽرڊيم جي انتون پنيڪوڪ انسٽيٽيوٽ فار ايسٽرانامي جي ايسوسيئيٽ پروفيسر جوزف ڪالنگهم موجب، ان جو وڏو سبب اهو هو ته ان ڳالهه کي رد نٿو ڪري سگهجي ته ريڊيو سگنل اصل ۾ ان سياري بدران ان جي مرڪزي ستاري مان اچي رهيو هجي.
نئين تحقيق ۾ شامل نه ٿيل ڪالنگهم اي ميل ذريعي چيو ته هن تحقيق جي خاص ڳالهه اها آهي ته محققن ريڊيو اخراج جو سرچشمو سياري تائين محدود ڪري ڇڏيو آهي، جيڪو ستاري کان الڳ آهي.
بيٽا پڪٽورس جو نظام فلڪياتي لحاظ کان تمام نوجوان آهي. ان جي عمر لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 30 لک سال آهي، جڏهن ته اسان جي شمسي نظام جي عمر لڳ ڀڳ 4.5 ارب سال آهي.
بيٽا پڪٽورس بي، جنهن مان ريڊيو سگنل اچڻ جو امڪان آهي، 2008ع ۾ دريافت ٿيو. ان کانپوءِ ٻه وڌيڪ سيارا، بيٽا پڪٽورس سي ۽ بيٽا پڪٽورس ڊي، ترتيبوار 2019ع ۽ 2026ع ۾ دريافت ڪيا ويا.
هي سيارن جو نظام اسان جي ڪهڪشان ۾ سڀ کان وڌيڪ مطالعو ڪيل نظامن مان هڪ آهي. معلوم ٿيو آهي ته ان ستاري جي چوڌاري 30 دمدار تارا (Comets) گردش ڪن ٿا. ان کانسواءِ ان جي چوڌاري مٽي ۽ ملبي جي هڪ وڏي ڊسڪ پڻ موجود آهي، جنهن جي تفصيلي تصوير ناسا جي هبل خلائي دوربين 2015ع ۾ ورتي هئي.
ان گردش ڪندڙ ڊسڪ ۾ موجود ڪجهه ملبو سيارن جي ٺهڻ کان بچيل مواد آهي.
محققن ڏکڻ آفريڪا ۾ موجود ميرڪيٽ (MeerKAT) نالي ريڊيو دوربينن جي نظام کي استعمال ڪيو، جنهن ۾ 64 ريڊيو دوربينون شامل آهن.
برگر چيو ته کين ايتري حيرت ان ڪري ٿي جو سگنل اهڙي فلڪياتي نظام مان مليو، جنهن جو اڳ ئي تمام گهڻو مطالعو ٿي چڪو آهي.
هن ٻڌايو ته تحقيق جي اڳواڻي ڪندڙ سندس پي ايڇ ڊي شاگرد ڪيون اورٽيز سيبالوس ڊيٽا جو جائزو وٺي رهيو هو. هڪ ڏينهن هو برگر جي آفيس ۾ آيو ۽ چيائين: ”منهنجو خيال آهي ته اوهان هن ڳالهه تي يقين نه ڪندا.“
برگر چيو: ”هي اسان لاءِ واقعي غير متوقع هو. اسان اهو مشاهدو ڪجهه حد تائين امڪاني ڳولا طور ڪري رهيا هئاسين، اهو ڄاڻندي ته اسان کي رڳو ان صورت ۾ سگنل ملندو، جڏهن مقناطيسي ميدان انتهائي طاقتور هوندو.“
حيرت جو سبب اهو به هو ته فلڪيات جي ماهرن جو خيال هو ته جيڪڏهن ٻاهرين سيارن وٽ مقناطيسي ميدان هوندا ته اهي تقريباً مشتري جي مقناطيسي ميدان جهڙا هوندا ۽ ان ڪري انهن مان نڪرندڙ ريڊيو لهرن جي فريڪوئنسي ان فريڪوئنسي کان گهٽ هوندي، جيڪا محققن کي ملي.
برگر چيو ته سگنل جي دريافت ”هن شعبي ۾ مڃيل عام سوچ جي ابتڙ وڃڻ“ جو نتيجو هئي.
تنهن هوندي به، محققن واضح ڪيو آهي ته هي تحقيق اڃا تائين ماهرن جي سائنسي ڇنڊڇاڻ (Peer Review) مان نه گذري آهي. ان عمل ۾ آزاد ماهر تحقيق جو جائزو وٺندا آهن، ان کانپوءِ ئي اها سائنسي رسالي ۾ شايع ٿيندي آهي. تحقيق جو جائزو جاري آهي ۽ ايندڙ ڪجهه مهينن دوران مڪمل ٿيڻ جو امڪان آهي.
برگر چيو ته هو سگنل جي دريافت جي معيار بابت پراعتماد آهي. تحقيق ڪندڙن ريڊيو اخراج جو سرچشمو بيٽا پڪٽورس بي تائين محدود ڪري ڇڏيو آهي ۽ ان شروعاتي خدشي کي رد ڪري ڇڏيو آهي ته سگنل شايد ستاري مان اچي رهيو هجي.
هن چيو: ”اسان اهو ڪيترائي ڀيرا ۽ مختلف فريڪوئنسيز تي رڪارڊ ڪيو آهي. اهو هر ڀيري موجود هوندو آهي.“
ريڊيو سگنل بابت محتاط اميد
نئين تحقيق ۾ شامل نه ٿيل سائنسدانن نتيجن جي تشريح وقت احتياط ڪرڻ تي زور ڏنو آهي.
انگلينڊ جي يونيورسٽي آف ليسٽر ۾ سيارن جي شفقن بابت پروفيسر جونٿن نڪولز موجب، جيڪڏهن اها دريافت سائنسي ڇنڊڇاڻ دوران به صحيح ثابت ٿي ته اها اسان جي شمسي نظام کان ٻاهر موجود دنيائن جي عمل کي سمجهڻ لاءِ انتهائي اهم ۽ دلچسپ اڳڀرائي هوندي.
هن چيو ته شفق مان پيدا ٿيندڙ ريڊيو اخراج ان ڪري اهم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن ذريعي اهو سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي ته ڪو فلڪياتي جسم پنهنجي چوڌاري موجود خلائي ماحول سان ڪهڙي طريقي سان رابطي ۾ اچي ٿو.
نڪولز موجب، شفقن جي مطالعي سان سياري جون اهڙيون خاصيتون معلوم ڪري سگهجن ٿيون، جن کي ڪنهن ٻئي طريقي سان ماپڻ ممڪن نه هجي. ان کان علاوه، انهن ذريعي اسان پنهنجي شمسي نظام لاءِ تيار ڪيل نظرين ۽ خيالن کي وڌيڪ انتهائي حالتن ۾ آزمائي به سگهون ٿا.
ايمسٽرڊيم يونيورسٽي جي ڪالنگهم موجب، جيڪڏهن نتيجن جي تصديق ٿي وڃي ته ان مان ظاهر ٿيندو ته شمسي نظام کان ٻاهر موجود سيارن جا مقناطيسي ميدان اسان جي اڳوڻي اندازن کان گهڻو وڌيڪ طاقتور ٿي سگهن ٿا. هن چيو ته اها هڪ انتهائي اهم سائنسي سکيا هوندي.
محققن بيٽا پڪٽورس بي جو وڌيڪ مطالعو ڪرڻ لاءِ دوربين تي وڌيڪ وقت گهريو آهي، ته جيئن شايد هن سياري جا ڪجهه راز حل ڪري سگهجن، مثال طور اهو سوال ته ان جو مقناطيسي ميدان ايترو طاقتور ڇو آهي.
برگر چيو: ”منهنجو خيال آهي ته اهو اهڙو سوال آهي، جيڪو ڪجهه وقت تائين سائنسدانن کي مصروف رکندو.“
