ڪراچي(ويب ڊيسڪ)فزڪس يعني طبيعات جو 2026 جو نوبيل انعام بيلجيم سان تعلق رکندڙ نامياري فلڪيات دان فرانسس هالزن کي ڏنو ويو آهي. هن انٽارڪٽيڪا ۾ هڪ وڏي رصدگاهه تيار ڪرڻ لاءِ اڳواڻي وارو ڪم ڪيو، جنهن جو مقصد ”ڀوت جهڙن“ ڪائناتي ذرڙن کي ڳولڻ هو. سندس هن ڪم هڪ بلڪل نئين قسم جي فلڪيات جو بنياد رکيو آهي.
خلاءَ مان ايندڙ اهي انتهائي ننڍڙا ۽ تمام گهڻي توانائي وارا ذرڙا، جن کي نيوٽرينو چيو وڃي ٿو، اهڙي معلومات پهچائين ٿا، جيڪا سائنسدانن کي ڏورانهن ڪهڪشائن ۽ ڦاٽندڙ ستارن کي وڌيڪ بهتر نموني سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. نوبيل ڪميٽي جي ميمبر ايوا اولسن اڱاري ڏينهن اسٽاڪ هوم ۾ رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز ۾ انعام جي تقريب دوران اها ڳالهه ٻڌائي.
نوبيل ڪميٽي جي چيئرمين مارڪ پئرس هڪ بيان ۾ چيو: ”فرانسس هالزن تحقيق ڪندڙن ۽ انجنيئرن جي هڪ عالمي ٽيم جي اڳواڻي ڪئي، جن اسان کي هڪ شاندار اوزار فراهم ڪيو. سندس ثابت قدمي ۽ سائنسي سوچ فلڪيات جي هڪ نئين قسم لاءِ رستو هموار ڪيو آهي.“
82 ورهين جي هالزن اٽلي مان فون ذريعي نوبيل انعام جي پريس ڪانفرنس کي ٻڌايو ته اهو انعام حاصل ڪرڻ سندس لاءِ ”وڏي حيرت“ ۽ ”خوشي“ جو سبب آهي.
هن چيو، ”جڏهن اسان هي منصوبو شروع ڪيو ته هر ڪنهن کي محسوس ٿيو ته اهو شايد هڪ سٺو خيال آهي، پر تمام ٿورن ماڻهن کي يقين هو ته اهو واقعي ڪم ڪندو، مون کي به نه. تنهنڪري اها هڪ اهڙي مهم هئي، جنهن ۾ ڪاميابي جي ڪا ضمانت نه هئي.“
هالزن يونيورسٽي آف وِسڪانسن، ميڊيسن سان لاڳاپيل پروفيسر آهي. هن 1988ع ۾ پهريون ڀيرو آئس ڪيوب نيوٽرينو رصدگاهه قائم ڪرڻ جا منصوبا پيش ڪيا هئا. سندس تصور هڪ اهڙي وسيع نظام جو هو، جنهن ۾ انٽارڪٽيڪا جي برف اندر هزارين حساس اوزار لڳايا وڃن، جيڪي نيوٽرينو کي پڪڙي سگهن.
هن رصدگاهه ۾ نيوٽرينو جي هڪ اهم خاصيت مان فائدو ورتو وڃي ٿو: جڏهن نيوٽرينو ڪنهن ايٽمي مرڪز سان ٽڪرائجي ٿو ته روشنيءَ جي هڪ چمڪ پيدا ٿئي ٿي، جنهن کي صاف ۽ قديم برف ۾ لڳل حساس اوزارن ذريعي معلوم ڪري سگهجي ٿو.
ڪائنات جي تمام ڏورانهن حصن مان ڌرتيءَ تي پهچندڙ نيوٽرينو کي اڪثر ”ڀوت جهڙا“ ذرڙا چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته اهي انتهائي غير مستحڪم يا بخارات جهڙا هوندا آهن ۽ ڪنهن به قسم جي مادّي مان گذري سگهن ٿا، بغير پنهنجي حالت تبديل ڪرڻ جي.
انهن جو وزن تقريباً نه هجڻ جي برابر هوندو آهي ۽ انهن تي برقي چارج به نه هوندو آهي. اهي ستارن، سيارن ۽ پوريون ڪهڪشائن جهڙن انتهائي سخت ماحولن مان گذري سگهن ٿا ۽ پوءِ به پنهنجي اصل حالت برقرار رکن ٿا.
آمريڪن انسٽيٽيوٽ آف فزڪس پاران شايع ٿيندڙ رسالي فزڪس ٽوڊي جي چيف ايڊيٽر رچرڊ فِٽزجيرالڊ چيو: ”ڪافي عرصي کان پوءِ نوبيل انعام ڪنهن هڪ فرد کي مليو آهي، ۽ اهو سندس سوچ جي انفراديت کي ظاهر ڪري ٿو. ان کي تيار ڪرڻ لاءِ سوين ماڻهن جي ٽيم جي ضرورت پئي، پر ان جي شروعات هڪ ئي شخص کان ٿي.“
برف اندر رصدگاهه
جيتوڻيڪ اربين نيوٽرينو سج مان پيدا ٿين ٿا، پر خلا جي ٻين علائقن مان ايندڙ نيوٽرينو تمام گهٽ هوندا آهن ۽ انهن کي ڳولڻ وڌيڪ ڏکيو هوندو آهي.
1980ع واري ڏهاڪي ۾ هالزن پهريون ڀيرو محسوس ڪيو ته انٽارڪٽيڪا جي برف انهن پراسرار نيوٽرينو کي پڪڙڻ لاءِ مثالي جڳهه ٿي سگهي ٿي. پر برف جي تمام گهڻي اونهائي ۾ حساس اوزار لڳائڻ هڪ انتهائي وڏو ڪم هو. ان لاءِ محققن کي ڪلوميٽرن جي اونهائي تائين سوراخ ڪرڻا پيا ۽ روشني ماپيندڙ اوزارن جون ڊگهيون تارون انهن سوراخن ۾ هيٺ لاهڻيون پيون.
آئس ڪيوب کان اڳ واري رصدگاهه کي امانڊا (AMANDA) چيو ويندو هو، جيڪا 2000ع ۾ مڪمل ٿي. پر اها هالزن جي گهربل تمام گهڻي توانائي وارن نيوٽرينو کي ڳولڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.
ان کان پوءِ آئس ڪيوب تي ڪم شروع ڪيو ويو. اها هڪ اهڙي رصدگاهه آهي، جيڪا تقريباً هڪ هم چورس ڪلوميٽر برف تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ روشني ماپڻ وارا حساس اوزار لڳل آهن.
2011ع ۾ آئس ڪيوب پنهنجي مڪمل گنجائش حاصل ڪئي. ان ۾ 86 ڪيبلن تي ورهايل مجموعي طور 5,160 روشني ماپيندڙ حساس اوزار لڳايا ويا آهن.
2013ع ۾ تحقيق ڪندڙ ٽيم ڪائناتي نيوٽرينو جي ڳولا جي حمايت ڪندڙ پهريون ثبوت پيش ڪيو. ان کان ڪجهه سال پوءِ، ٽيم ايترا انگ اکر گڏ ڪري ورتا جو هو پنهنجي دريافت بابت پڪ سان چئي سگهيا.
نوبيل ڪميٽي چيو ته آئس ڪيوب نيوٽرينو فلڪيات کي نئين سطح تي وٺي ويندو، ڇاڪاڻ ته ان ذريعي انهن ڪائناتي واقعن بابت معلومات حاصل ٿي سگهي ٿي، جيڪي مٽيءَ جي ڪڪرن ۽ ڏورانهن خلائي جسمن، جهڙوڪ بليڪ هولز، جي پويان لڪل هوندا آهن.
هاڻي آئس ڪيوب کي وڌيڪ وسيع ڪرڻ جو منصوبو پڻ تيار ڪيو ويو آهي، جنهن تحت اها رصدگاهه اٺ هم چورس ڪلوميٽر برف تي نظر رکي سگهندي.
گذريل سال جو نوبيل انعام
گذريل سال طبعيات جو نوبيل انعام جان ڪلارڪ، مائيڪل ڊيووري ۽ جان مارٽينس کي ڏنو ويو هو. انهن برقي سرڪٽ ۾ ڪوانٽم ميڪانيڪي سرنگ (Quantum Mechanical Tunneling) نالي هڪ مظهري جي دريافت ڪئي هئي، جنهن ڪوانٽم ڪمپيوٽنگ ۽ ان سان لاڳاپيل ٻين ٽيڪنالاجين لاءِ بنياد فراهم ڪيو.
هن سال جو نوبيل انعام 12 ملين سويڊش ڪرونا يعني لڳ ڀڳ 12 لک آمريڪي ڊالر جي رقم تي مشتمل آهي.
سومر ڏينهن طب جو نوبيل انعام ٽن سائنسدانن کي ڏنو ويو، جن دماغ جي اندروني ڪم کي سمجهڻ ۽ ان جي پيچيده عملن کي سمجهڻ لاءِ هڪ نئين طريقي جي تياري ۾ اهم ڪم ڪيو.
نوبيل انعامن جو سلسلو اربع ڏينهن ڪيميا جي انعام جي اعلان سان جاري رهندو، جڏهن ته خميس ڏينهن ادب جو انعام ڏنو ويندو. امن جو نوبيل انعام جمعي ڏينهن ظاهر ڪيو ويندو، جنهن کان پوءِ اقتصادي سائنسز ۾ نوبيل يادگاري انعام 12 آڪٽوبر تي اعلان ڪيو ويندو.
