اسلام آباد(بيورو رپورٽ)چار سال اڳ وفاقي حڪومت جي قرضن جي وياج ۽ ادائيگيءَ جو خرچ2.9 ٽريلين رپيا هو. هاڻي اهو 8 ٽريلين رپين کان به وڌي ويو آهي. يعني تقريباً 5.1 ٽريلين رپين جو اضافو ٿيو، جيڪو چئن سالن ۾ لڳ ڀڳ 175 کان 180 سيڪڙو واڌ آهي.
ان کي وڌيڪ سادي انداز ۾ ڏسجي ته ان دوران قرضن جي خرچ ۾ هر سال گڏيل واڌ جي شرح تقريباً 28 کان 29 سيڪڙو رهي آهي. چئن سالن دوران ادا ڪيل ڪل وياج 26 ٽريلين رپيا آهي.
تلخ حقيقت اها آهي ته قرضن جي ادائيگي آهستي آهستي نه وڌي رهي آهي، پر گڏيل رفتار سان وڌي رهي آهي. چئن سالن ۾ صرف وياج جي ادائيگين ۾ ٿيل اضافو وفاقي حڪومت جي سڄي ترقياتي بجيٽ کان به وڌيڪ آهي.
گذريل چئن سالن دوران لڳ ڀڳ 117 سرڪاري ادارن (SOEs)، جن ۾ پي آءِ اي، پاڪستان اسٽيل، قائداعظم ٿرمل ۽ نيلم جهلم سميت پاڪستان براڊڪاسٽنگ جا ادارا شامل آهن، مجموعي طور 3 ٽريلين رپين جو نقصان ڪيو آهي.
خطري جي گھنٽي: حڪومت انهن ادارن جي مالڪ آهي، پر انهن جا نقصان ٽيڪس ڏيندڙ عوام برداشت ڪري ٿو.
چار سال اڳ حڪومت جو پينشن بل 450 ارب رپيا هو. هاڻي اهو هڪ ٽريلين رپين کان وڌي ويو آهي. يعني چئن سالن ۾ 122 سيڪڙو واڌ ٿي آهي، جڏهن ته گڏيل سالياني واڌ جي شرح تقريباً 22 سيڪڙو رهي.
چار سال اڳ سبسڊيز 730 ارب رپين جون هيون. هاڻي اهي 1,400 ارب رپين کان به وڌي ويون آهن. يعني چئن سالن ۾ 92 سيڪڙو واڌ ٿي آهي، جڏهن ته گڏيل سالياني واڌ جي شرح 18 سيڪڙو رهي.
تصور ڪريو ته گذريل چئن سالن دوران حڪومت 4.2 ٽريلين رپيا سبسڊيز جي صورت ۾ خرچ ڪيا آهن.
گذريل چئن سالن دوران حڪومت ”ايم اين اي ڊولپمينٽ فنڊ“، يعني ايس ڊي جيز/ايم ڊي جيز جي طرز جي صوابديدي فنڊنگ تي 346 ارب رپيا خرچ ڪيا. اهو تقريباً هر ايم اين اي لاءِ 100 ڪروڙ رپيا بڻجي ٿو.
تلخ حقيقت: خرچ ته ٿيو، پر ڪارڪردگي ماپڻ لاءِ واضح معيار نظر نٿا اچن. ترقياتي خرچ ٿيو، پر جامع منصوبابندي نظر نٿي اچي. 346 ارب رپيا حڪمت عمليءَ بدران تڪ جي بنياد تي مختص ڪيا ويا.
پنجاب، سنڌ، خيبرپختونخوا ۽ بلوچستان پنهنجي صوبائي اسيمبلين جي ميمبرن، يعني ايم پي ايز، لاءِ وڌيڪ 350 ارب رپيا خرچ ڪيا، جيڪو تقريباً هر ايم پي اي لاءِ 30 ڪروڙ رپيا بڻجي ٿو.
حساب ڏسو: ايم اين ايز + ايم پي ايز = چئن سالن ۾ 700 ارب رپيا.
يعني اهي 700 ارب رپيا ڪنهن شعبي، واپسيءَ يا واضح حڪمت عمليءَ بدران تڪن جي بنياد تي مختص ڪيا ويا.
2023ع ۾ هڪ ايم اين اي جي ماهوار پگهار 180,000 رپيا هئي. هاڻي اها وڌي 519,000 رپيا ٿي وئي آهي. يعني لڳ ڀڳ 190 سيڪڙو واڌ. سالياني حساب سان پگهار 2.1 ملين رپين مان وڌي 6.2 ملين رپيا ٿي وئي.
پوري ايوان لاءِ اها رقم سالياني 2 ارب رپين کان وڌيڪ بڻجي ٿي ۽ اها صرف پگهار آهي، ان ۾ مراعتون، سهولتون، خصوصي حق ۽ ٻيا فائدا شامل ناهن.
وڌيڪ غور سان ڏسو: هي نظام ڪارڪردگيءَ جو انعام نٿو ڏئي، پر عهدي ۽ حيثيت جو انعام ڏئي ٿو.
چار سال اڳ وفاقي حڪومت هلائڻ تي ٽيڪس ڏيندڙن جا 520 ارب رپيا خرچ ٿيندا هئا. هاڻي اهو خرچ وڌي 1,021 ارب رپيا ٿي ويو آهي.
يعني چئن سالن ۾501 ارب رپين جو اضافو، يا لڳ ڀڳ 96 سيڪڙو واڌ ٿي آهي.
ان کان علاوه پنجاب، سنڌ، خيبرپختونخوا ۽ بلوچستان جون حڪومتون هلائڻ تي وڌيڪ 1.3 ٽريلين رپيا خرچ ٿين ٿا.
حساب: وفاق + صوبا = هر سال 2.3 ٽريلين رپيا.
وڌيڪ غور سان ڏسو: حڪومت هلائڻ جي لاڳت تقريباً ٻيڻي ٿي وئي آهي، پر اهڙو واضح ثبوت نظر نٿو اچي ته حڪومت جي ڪارڪردگي به ساڳئي تناسب سان بهتر ٿي هجي.
چئن سالن جو مجموعي حساب
• 26 ٽريلين رپيا وياج جي ادائيگين ۾
• 9 ٽريلين رپيا صرف حڪومتون هلائڻ لاءِ
• 4.2 ٽريلين رپيا سبسڊيز ۾
• 3 ٽريلين رپيا سرڪاري ادارن جي نقصانن ۾
• 700 ارب رپيا سياسي بنيادن تي ڪيل ترقياتي ورڇ ۾
يعني مجموعي طور 43 ٽريلين رپيا خرچ ڪيا ويا.
پر ان جي مقابلي ۾ اهڙا مستقل اثاثا پيدا نه ٿيا، جيڪي انهن خرچن جي برابر هجن.
آخري حقيقت: نقصان حادثاتي نه آهن. نقصان هن نظام جي جوڙجڪ ۾ ئي شامل ڪيا ويا آهن. (هي تحقيقاتي انگ اکر نامياري اڪنامسٽ فرخ سليم جي هڪ مضمون ۾ ڏنا ويا آهن.)
