ڪراچي(ويب ڊيسڪ)پنج آڪٽوبر، يعني سومر ڏينهن، سعودي عرب جي گادي واري شهر رياض ۾ مڪا دفاعي معاهدي جي هنگامي اجلاس ۾ ترڪي، پاڪستان ۽ سعودي عرب اهم فيصلو ڪندي اعلان ڪيو آهي ته هن معاهدي کي جلد کان جلد فعال ڪيو ويندو. خطي جي موجوده صورتحال جي پسمنظر ۾ ان فيصلي کي اهم سمجهيو پيو وڃي.
بهرحال، اجلاس کان پوءِ جاري ڪيل پڌرنامي ڪجهه اهم سوال به پيدا ڪيا آهن. انهن مان هڪ سوال اهو آهي ته ڇا سعودي عرب ۾ گڏيل فوج مقرر ڪرڻ جو مقصد يمن جي حوثين خلاف ڪارروائي هوندو؟ ان سان گڏ هڪ ٻيو اهم سوال پڌرنامي جي انهن لفظن سان لاڳاپيل آهي، جن موجب معاهدي کي فعال ڪرڻ لاءِ فوجن جي مقرري ٽنهي ڌرين جي قومي قانونن تحت ڪئي ويندي.
واضح رهي ته مڪي دفاعي معاهدي جي پڌرنامي موجب سعودي عرب ۾ فوجي دستا تيزيءَ سان مقرر ڪرڻ تي اتفاق ڪيو ويو آهي. ان جو مطلب اهو آهي ته 7 آگسٽ تي صحيح ٿيڻ کان پوءِ هي دفاعي معاهدو پهريون ڀيرو فعال ٿيڻ وڃي رهيو آهي. معاهدي تحت ٽنهي ملڪن مان ڪنهن هڪ تي حملو، ٽنهي تي حملو تصور ڪيو ويندو.
جيتوڻيڪ گڏيل پڌرنامي ۾ يمن يا حوثين جو نالو نه ورتو ويو آهي، پر مڪي ۽ مديني تي حملن جي مذمت ڪئي وئي آهي. سعودي عرب جي بچاءَ واري وزير خالد بن سلمان اجلاس کان پوءِ سوشل ميڊيا تي هڪ پوسٽ ۾ چيو ته، ”مڪا دفاعي اتحاد جي اسٽريٽجڪ، سياسي ۽ دفاعي ڪميٽي جي هنگامي اجلاس حملن کي منهن ڏيڻ لاءِ يڪجهتي ۽ گڏيل موقف جي تصديق ڪئي ۽ انهن حملن خلاف اجتماعي جوابي صلاحيتن کي فعال ڪرڻ جي پڻ تصديق ڪئي.“
واضح رهي ته اهو پڌرنامو اهڙي وقت جاري ٿيو آهي، جڏهن يمن جي سعودي عرب جي حمايت يافته فوجن وڏي پيماني تي فوجي آپريشن شروع ڪري رکيو آهي، جنهن جو مقصد انهن سمورن علائقن تي ٻيهر قبضو ڪرڻ آهي، جن تي حوثين 12 سالن جي جنگ دوران قبضو ڪيو هو. ٻئي طرف يمن جي حوثي باغين پڻ سعودي عرب تي حملن جو اعلان ڪيو آهي.
اڃا تائين اهو واضح ناهي ته سعودي عرب ۾ پاڪستاني ۽ ترڪ فوجين جي مقرري ڪڏهن ٿيندي ۽ ان جو جنگ تي ڪهڙو اسٽريٽجڪ اثر پوندو.
عالمي خبرون ڏيندڙ اداري روئٽرز گذريل هفتي خبر ڏني هئي ته پاڪستان سعودي عرب جي حمايت يافته يمني حڪومت جي مدد لاءِ هٿيارن سان ڀريل چار جهاز عدن موڪليا آهن، جڏهن ته پاڪستان طرفان ان جي تصديق نه ڪئي وئي آهي.
ڇا ترڪي پنهنجي فوج موڪلي سگهي ٿو؟
پڌرنامي ۾ چيو ويو آهي ته، ”ڪميٽي اجتماعي دفاعي واعدن جي عملي نفاذ ڏانهن فوري اڳڀرائي ڪرڻ ۽ مقرر ڪيل فوجي دستن ۽ صلاحيتن جي فراهمي ۽ بادشاهت ۾ انهن جي فوري مقرري کي يقيني بڻائڻ لاءِ ضروري قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو آهي. اهو سڀ منظور ٿيل انتظامن ۽ ڌرين جي قومي قانونن مطابق ڪيو ويندو، ته جيئن تياري، فوجي انضمام ۽ خطرن کي منهن ڏيڻ ۽ انهن کي ناڪام بڻائڻ جي اجتماعي صلاحيت کي وڌائي سگهجي.“
وچ اوڀر جي خبرن جو تجزيو ڪندڙ هڪ ويب سائيٽ جي ترڪ بيورو چيف رجب سويليو ايڪس تي هڪ پوسٽ ۾ لکيو ته، ”ترڪي پارلياماني منظوري کانسواءِ ڪنهن ٻئي ملڪ ۾ فوجي دستا مقرر نٿو ڪري سگهي.“
رجب جو چوڻ آهي ته ”ان جو استثنا ٻطرفي معاهدي تحت فوجي تربيت آهي. ترڪي جي آئين جي آرٽيڪل 92 تحت ترڪ هٿياربند فوجن کي پرڏيهه ۾ مقرر ڪرڻ لاءِ عام طور پارليامينٽ جي منظوري ضروري هوندي آهي.“
مڊل ايسٽ انسٽيٽيوٽ ۾ ترڪي پروگرام جي باني گونل ٽول ايڪس تي لکيو ته پڌرنامي ۾ سڀ کان اهم لفظ اهي آهن: ”ٽنهي ملڪن جي قانونن مطابق.“
هن لکيو ته، ”هينئر تائين ترڪ پارليامينٽ فوجي مقرري جي منظوري ناهي ڏني، جنهن جو مطلب آهي ته فوري طور تي شايد ترڪي صرف دفاعي صلاحيت فراهم ڪندو.“
انقره جي سوشل سائنسز يونيورسٽي جي بين الاقوامي لاڳاپن واري شعبي ۾ بين الاقوامي سياست جي پروفيسر مرات يسيلتاش 6 آڪٽوبر تي ترڪ اخبار ڊيلي صباح ۾ لکيو ته، ”سعودي عرب ۽ پاڪستان سان ترڪي جي دفاعي ڀائيواري جو مطلب اهو ناهي ته انقره پاڻمرادو جنگ ۾ شامل ٿيڻ تي مجبور ٿي ويندو.“
هن لکيو ته، ”معاهدي جو مڪمل متن اڃا تائين منظرعام تي ناهي آيو ۽ ان جي پارلياماني منظوري باقي آهي، تنهنڪري ترڪي جا حقيقي فوجي واعدا اڃا واضح ناهن.“
پروفيسر ايڪس تي هڪ پوسٽ ۾ لکيو ته، ”مڪا معاهدو رڳو يڪجهتي جي اعلان مان هڪ مضبوط عزم ۾ تبديل ٿي ويو آهي، جنهن ۾ زمين تي فوجي دستن جي مقرري به شامل آهي. اهو واقعي توقع کان گهڻو تيزيءَ سان ٿيو آهي. ان سان هڪ مضبوط پيغام موڪليو ويو آهي، پر ان جو مطلب اهو به آهي ته اجتماعي حفاظتي انتظامن کي سڀ کان پهرين چئلينج ڪيو ويو آهي.“
امڪان آهي ته انقره مڪي معاهدي يا فوجي مقرري جي منظوري وارو معاملو ايندڙ 30 ڏينهن اندر ترڪي جي قومي اسيمبلي جي ايجنڊا تي آڻي.
بهرحال، ترڪي جي شروعاتي مدد يمن ۾ جنگي فوجين جي مقرري بدران فضائي دفاع، ڊرون، انٽيليجنس، نگراني ۽ سعودي عرب جي سرزمين تي جاسوسي جي صلاحيتن جي صورت ۾ ٿيڻ جو وڌيڪ امڪان آهي.
سندس مطابق، ”ان سان ترڪي کي سعودي سلامتي جي نيٽ ورڪن ۾ ضم ٿيڻ جو موقعو ملندو، جڏهن ته ان جي خطري ۽ فوجي شموليت جي سطح کي به قابلِ انتظام حدن اندر رکيو ويندو. تنهن هوندي به، ان ڳالهه جو مضبوط امڪان آهي ته حوثي ايندڙ ڏينهن ۾ سعودي عرب جي توانائي جي ڍانچي ۽ ڏکڻ وارن شهرن کي نشانو بڻائيندڙ ميزائل ۽ ڊرون حملن ۾ رياض جي اعلان جي جواب ۾ واڌ ڪندا.“
پروفيسر لکيو ته، ”ترڪي کي متوازن پاليسي اختيار ڪرڻ گهرجي. ان تحت هو فضائي ۽ ميزائل دفاع، ڊرونن کان تحفظ، اڳواٽ خبرداري، تربيت ۽ فني مدد فراهم ڪري سگهي ٿو، پر جارحاڻي فوجي ڪاررواين بابت فيصلن تي ڪنٽرول برقرار رکي سگهي ٿو. يمن ۾ ترڪي ۾ تيار ٿيل فوجي سامان جو استعمال پاڻمرادو اهو ثابت نٿو ڪري ته ترڪي اتي فوجي آپريشن ڪري رهيو آهي.“
”ترڪي کي پنهنجي مدد جون حدون واضح طور مقرر ڪرڻ گهرجن، ايران سان سفارتي ڳالهه ٻولهه جاري رکڻ گهرجي ۽ ڇڪتاڻ گهٽائڻ وارين ڪوششن کي هٿي ڏيڻ گهرجي. ان کي پنهنجي ڀائيوارن جي قدمن سبب ڪنهن وڏي علائقائي تڪرار ڏانهن ڇڪجڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.“
واضح رهي ته اپريل 2015ع ۾ پاڪستاني پارليامينٽ يمن جي حوثي باغين خلاف وڙهندڙ سعودي قيادت واري اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي تجويز رد ڪري ڇڏي هئي. ان فيصلي کي سعودي عرب جي ايران جي حمايت يافته باغين خلاف هڪ وسيع سني محاذ ٺاهڻ وارين ڪوششن لاءِ ڌچڪو سمجهيو ويو هو.
پاڪستاني پارليامينٽ جي ميمبرن چيو هو ته، ”پاڪستان کي يمن جي تڪرار ۾ غيرجانبدار رهڻ گهرجي، ته جيئن هو بحران جي خاتمي لاءِ فعال سفارتي ڪردار ادا ڪري سگهي.“
هن اعلان جي ڪهڙي اهميت آهي؟
حوثين خلاف فوجي مهم شروع ٿيڻ سان گڏ هن اعلان جو وقت علامتي طور وڏي اهميت رکي ٿو. خليج ۾ هڪ ٻئي مغربي عهديدار مڊل ايسٽ آءِ کي ٻڌايو ته سعودي عرب اهو يقيني بڻائڻ چاهي ٿو ته حوثين خلاف جوابي فوجي مهم شروع ڪرڻ لاءِ کيس عالمي حمايت حاصل هجي.
پاڪستان مسلم دنيا جو واحد ايٽمي هٿيارن سان ليس ملڪ آهي. هن پاڻ کي غيرجانبدار ثالث طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ثالث جو ڪردار پڻ ادا ڪيو آهي.
ترڪي نيٽو جو ميمبر آهي ۽ هن پاڻ کي اسرائيل جي مخالف طور پيش ڪيو آهي. غزه ۾ جنگ سبب اسرائيل عرب ۽ مسلم دنيا ۾ انتهائي غير مقبول آهي. گڏيل قومن ۽ انساني حقن جي ماهرن غزه ۾ اسرائيل جي ڪاررواين کي نسل ڪشي قرار ڏنو آهي.
مڪي معاهدي جو حوالو ڏئي سعودي عرب اهو اشارو ڏئي سگهي ٿو ته حوثين خلاف سندس جوابي ڪارروائي کي وسيع علائقائي حمايت حاصل آهي.
گذريل هفتي سعودي عرب متحده عرب امارات جي نائب صدر منصور بن زيد جي پڻ ميزباني ڪئي.
سومر ڏينهن ولي عهد محمد بن سلمان آمريڪي ڊيموڪريٽڪ سينيٽر ڪرس مرفي سان ٻن ڪلاڪن تائين ملاقات ڪئي.
مرفي 2022ع ۾ گڏيل قومن جي حمايت يافته جنگبندي تي اتفاق ٿيڻ کان اڳ يمن جي جنگ جي سڀ کان وڌيڪ سخت نقادن مان هڪ هو. اهو معاهدو جولاءِ ۾ ان وقت ختم ٿي ويو، جڏهن حوثين ڳاڙهي سمنڊ ۾ سعودي جهازن تي حملا شروع ڪيا. ٻن مهينن کان پوءِ حوثين ڳاڙهي سمنڊ جي سامونڊي ڪناري تي فوجي مهم شروع ڪئي.
سعودي عرب جي حمايت يافته يمني فوجن سومر ڏينهن چيو ته انهن حوثين جي قبضي هيٺ موجود اڪثر سامونڊي علائقن جو ڪنٽرول ٻيهر حاصل ڪري ورتو آهي.
برطانوي اخبار فنانشل ٽائمز جي ايڊيٽوريل بورڊ 17 آگسٽ تي لکيو ته ايراني حڪومت، جنهن کي عرب ملڪ 1979ع جي اسلامي انقلاب کان وٺي هڪ سنگين خطرو سمجهندا رهيا آهن، اڃا تائين موجود آهي.
ايف ٽي جي ايڊيٽوريل بورڊ لکيو ته، ”ايران سڄي خطي ۾ فوجي اڏن، توانائي جي تنصيبات، هوائي اڏن ۽ ٻين بنيادي ڍانچن تي حملا ڪيا. ان کان پوءِ خليجي ملڪن سلامتي جي اهم ضامن طور آمريڪا تي پنهنجي انحصار جو نئين سر جائزو وٺڻ شروع ڪيو.“
”ان جي نتيجي ۾ سعودي عرب، ترڪي ۽ پاڪستان هڪ باهمي دفاعي معاهدي تي اتفاق ڪيو، جنهن تي اسلام جي مقدس ترين شهر مڪي ۾ علامتي طور صحيحون ڪيون ويون. اهو معاهدو ان سوچ جي عڪاسي ڪري ٿو ته ايران ۽ جنگ سبب پيدا ٿيندڙ عدم استحڪام کي منهن ڏيڻ لاءِ آمريڪا تي ڀروسو نٿو ڪري سگهجي.“(هي تجزياتي رپورٽ بي بي سي اردو تي شايع ٿي ۽ سندن ٿورن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ادارو)
