ليکڪ: فهد گبول
ٽي پيڙهيون تسلسل ۽ زوال، ٻنهي جي عڪاسي ڪن ٿيون. صبغت الله شاهه ثاني پنهنجي موقف تي اٽل رهيو ۽ آخرڪار نوآبادياتي حڪومت لاءِ ناقابلِ استعمال بڻجي ويو، ڇاڪاڻ ته هن سوديبازي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي ابتڙ شاهه مردان شاهه ثاني هڪ هوشيار، حاضر جواب ۽ سياسي ماهر سوديباز هو، جيڪو سياست کي اهڙي راند سمجهندو هو، جنهن ۾ هو مسلسل کٽڻ جي اميد رکندو هو. هن زميندارن سان لاڳاپا وڌايا، ڪرڪيٽ جي سرپرستي ڪئي ۽ جنهن به حڪومت کي مضبوط ۽ ڊگهي عرصي تائين قائم رهڻ وارو سمجهيو، ان سان وفاداريءَ جو سودو ڪندو رهيو.
هي به پڙهو، هن سلسلي جو پهريون حصو
سندس پٽ ۽ موجوده اٺون پير، صبغت الله شاهه راشدي، اهو ئي نيٽ ورڪ ورثي ۾ حاصل ڪيو، پر اڪثر بيانن موجب ان سان گڏ اڳوڻي پير واري سياسي جوش ۽ خواهش حاصل نه ڪري سگهيو. همدرداڻين پروفائلن ۾ به کيس هڪ اهڙو اڌ دل وارو سياسي مهم هلائيندڙ قرار ڏنو ويو آهي، جنهن 2017ع ۾ گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس (جي ڊي اي) قائم ڪيو. اهو اتحاد ڪنهن جارحاڻي سياسي حڪمت عملي بدران ان وقت جي پاڪستان پيپلز پارٽي خلاف هڪ دفاعي ردعمل وڌيڪ نظر آيو، جيڪا ايتري طاقتور ٿي چڪي هئي جو ان سان اڪيلي مقابلو ڪرڻ ڏکيو هو.
2012ع ۾ خليفن جي هڪ ڪائونسل طرفان طئي ڪيل جانشينيءَ جو تڪرار، ۽ ان کان اڳ پير طرفان مبينا ڏوهاري سرگرمين جي بنياد تي چئن ڀائرن کي وراثت کان محروم ڪرڻ جو فيصلو، اهڙي اداري ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جنهن جو تسلسل وڏي حد تائين ان شخص جي ذاتي اختيار تي دارومدار رکي ٿو، جيڪو ان وقت پڳ ٻڌي ٿو. اهڙي جوڙجڪ ۾ پير کان اڳتي نئين قيادت پيدا ڪرڻ لاءِ ڪو واضح نظام نظر نٿو اچي.
چونڊن جو رڪارڊ زوال کي واضح ڪري ٿو
چونڊن جو رڪارڊ هن زوال کي رڳو تاثر بدران انگن اکرن سان واضح ڪري ٿو. 2018ع ۾ جي ڊي اي، جيڪا پاڪستان مسلم ليگ فنڪشنل جي چوڌاري ٺاهي وئي هئي، سنڌ اسيمبلي جون 11 ۽ قومي اسيمبلي جون 2 سيٽون کٽيون. ان کي صوبي جي رجسٽرڊ ووٽن مان لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو ووٽ مليا. اهو نتيجو قابلِ احترام ضرور هو، پر ان وقت جي مقابلي ۾ واضح گهٽتائي هئي، جڏهن هن خاندان جي روايتي قومي اسيمبلي واري سيٽ، جيڪا خيرپور-سانگهڙ جي مرڪزي علائقي ۾ هئي، 1988ع کان اڳ رڳو هڪ ڀيرو وڃائي وئي هئي.
2024ع تائين اها سياسي بنياد ڪجهه صوبائي سيٽن تائين محدود ٿي وئي ۽ قومي اسيمبلي ۾ هڪ به سيٽ نه ملي. ووٽن جو حصو اندازاً 12 سيڪڙو رهيو. ان کانپوءِ پير ڌانڌلي جا الزام لڳايا، سندس اتحاد طرفان کٽيل ٿورين سيٽن کان به هٿ کڻي ڇڏيو ۽ دعويٰ ڪئي ته کيس اتحاد ختم ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪجهه محفوظ تڪن جي آڇ ڪئي وئي هئي، جيڪا هن رد ڪري ڇڏي.
ان مخصوص دعويٰ ۾ ڪيتري سچائي آهي، ان کان قطع نظر، مجموعي رجحان کي ان دعويٰ جي سچ ثابت ٿيڻ جي ضرورت ئي ناهي. ٻهراڙيءَ واري سنڌ ۾ پيپلز پارٽي جي تنظيمي طاقت، جيڪا ڏهاڪن دوران مڪاني حڪومتن تي اثر ۽ سرڪاري سرپرستيءَ ذريعي ٺهي آهي، پاڳارا نيٽ ورڪ کان مسلسل اڳتي نڪري وئي آهي.
پاڳارا نيٽ ورڪ ڪڏهن به اهڙي تنظيمي طاقت حاصل نه ڪري سگهيو. ان جو اتحاد بنيادي طور تي پارٽي جي پنهنجي مضبوط بنيادي ڍانچي بدران پارٽي ڇڏيندڙن ۽ ناراض بااثر شخصيتن جي هڪ گڏيل گروهه وانگر رهيو آهي.
اڄ پير پاڳارو سنڌ جي ٻين درگاهن سان لاڳاپيل سياسي-روحاني نيٽ ورڪن، جهڙوڪ مخدومن جي سروري جماعت ۽ قريشين جي ”ملتاني فقيرن“ ۾ پنهنجي جاءِ رکي ٿو. يعني هو ڪيترن روحاني ۽ سياسي ڌارا مان هڪ ڌارا آهي، نه ته اها غالب طاقت، جنهن جو تاثر ڪنهن وقت پيدا ٿيو هو.
اڄ حُرن کي هي ادارو اصل ۾ ڇا ڏئي ٿو؟
اهو سوال ايمانداري سان ڪرڻ گهرجي ته اڄ هي ادارو حُر برادري کي اصل ۾ ڇا ڏئي ٿو، بجاءِ ان جي ته اسان اڳواٽ ئي ڪو مفروضو قائم ڪري وٺون.
هي ادارو سڃاڻپ، تاريخي قربانيءَ واري هڪ ڊگهي برادري سان تعلق جو احساس ۽ پنهنجي شڪايتن کي صوبائي يا وفاقي اقتدار تائين پهچائڻ جو هڪ رستو فراهم ڪري ٿو، جڏهن پير انهن معاملن کي اٿارڻ جو فيصلو ڪري.
پر هن وفاداريءَ کي جديد دور جي پيروڪارن جي توقع مطابق ٻين شين ۾ تبديل نه ڪيو ويو آهي. حُرن لاءِ ڪنهن الڳ معاشي پروگرام، تعليمي حڪمت عملي يا اهڙي نوجوانن جي ونگ جا تمام گهٽ ثبوت ملن ٿا، جيڪا خاندان کان آزاد نموني ڪم ڪري سگهي.
اداري اندر جانشينيءَ جا تڪرار پڻ ظاهر ڪن ٿا ته ان جي اندروني تنظيم چونڊ مشينري کان گهڻو تيزيءَ سان جديد نه ٿي آهي.
روحاني اختيار اداري جي ترقيءَ کي مضبوط ڪرڻ بدران ان جي جاءِ والاري ڇڏي آهي. جيستائين ماڻهن جي عقيدت ۽ تابعداري قائم رهي، پير جو حڪم ووٽ منتقل ڪرائي سگهيو. ان صورتحال سبب اهڙي پائيدار سياسي تنظيمي ڍانچي ٺاهڻ جي ضرورت گهٽجي وئي، جيڪو ڪنهن هڪ اڳواڻ جي شخصي ڪشش کان پوءِ به زنده رهي سگهي.
پاڳارا ۽ اقتداري نظام جو تعلق
ان مان اهو مطلب ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته پاڳارا خاندان ۽ اقتداري نظام جو تعلق رڳو هڪ ٻئي کي استعمال ڪرڻ جي سادي ڪهاڻي آهي.
مسلسل ايندڙ فوجي ۽ نيم فوجي حڪومتن لاءِ هي ادارو ان ڪري فائديمند هو، جو اهو بغير ڪنهن نظرياتي قيمت جي ٻهراڙيءَ جو هڪ ووٽ بئنڪ مهيا ڪندو هو.
ٻئي طرف پاڳارا خاندان لاءِ به اقتداري نظام فائديمند هو، ڇاڪاڻ ته ان مان کين تحفظ ۽ وقت بوقت اقتدار ۾ عهدا ملندا هئا، جڏهن ته خاندان کي پنهنجي بانيءَ وانگر اهڙي عوامي تحريڪ ٺاهڻ جي ضرورت نه پئي، جنهن جي اڳواڻي ڪري هو پنهنجي جان قربان ڪري چڪو هو.
ان بندوبست حقيقي، جيتوڻيڪ وقفي وقفي سان، سياسي طاقت ضرور پيدا ڪئي. محمد خان جوڻيجو جو وزيراعظم بڻجڻ، صوبائي وزارتون ۽ 1985ع جي غير جماعتي چونڊن کانپوءِ اسيمبليءَ ۾ هڪ وڏو گروپ ان جا مثال آهن.
پر ان سان گڏ اهڙو آزاد سياسي بنياد پيدا نه ٿي سگهيو، جيڪو اقتداري سرپرستي ختم ٿيڻ کانپوءِ به زنده رهي سگهي. 2024ع جو نتيجو، پاڳاري تي لڳايل ڌانڌليءَ جا الزام درست هجن يا نه، انهيءَ حقيقت ڏانهن ئي اشارو ڪري ٿو.
اڄ پير پڳارو آخر ڇا آهي؟
رڳو روحاني ادارو نه، جيتوڻيڪ پير جي ڳوٺ واري درگاهه اڄ به حقيقي عقيدت جو مرڪز آهي.
حقيقت ۾ مزاحمتي تحريڪ به نه، جيتوڻيڪ اها اڄ به پنهنجي هڪ مزاحمتي اڳواڻ جي ياد سان سياسي اهميت حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي.
مڪمل طور تي فعال چونڊ مشينري به نه، ڇاڪاڻ ته هن وقت ان جو سياسي مينڊيٽ تمام محدود آهي.
۽ هاڻي ٻهراڙيءَ واري سنڌ تي ڪنٽرول لاءِ پيپلز پارٽي جو ڪو سنجيده حريف به نه رهيو آهي.
ان کي بهتر نموني اهڙي اداري طور سمجهي سگهجي ٿو، جيڪو تاريخي وقار جو محافظ آهي ۽ وقت بوقت انهيءَ وقار کي محدود ۽ مخصوص جاگرافيائي علائقن ۾ سياسي سوديبازيءَ جي طاقت ۾ تبديل ڪري ٿو ــ ايتري طاقت جو اتحادي حڪومت ۾ ان جي اهميت رهي، پر ايتري نه جو هو پاڻ حڪومت ٺاهي سگهي.
هاڻي سوال اهو آهي ته نائون پير پڳارو، جيڪو به ٿيندو، ڇا صرف هڪ ورثي ۾ مليل پيروڪارن جي جماعت سنڀاليندو يا هڪ نئين سياسي تنظيم ٻيهر تعمير ڪري سگهندو؟ اداري جي تاريخ اهو سوال کليل ڇڏي ٿي.
سورهيه بادشاهه ان لاءِ پنهنجي جان قربان نه ڪئي هئي ته سندس اولاد محفوظ سيٽن جو انگ ڳڻيندو رهي. اڄ سندس وارث جيڪڏهن ضرورت تحت، پسند بدران مجبوريءَ سان، ائين ڪري رهيا آهن ته ان کي لازمي طور غداريءَ جو ثبوت نٿو چئي سگهجي. شايد اهو ئي هر ان تحريڪ سان ٿئي ٿو، جيڪا پنهنجي ان دشمن کان به وڌيڪ عرصو زنده رکي وڃي، جنهن ان تحريڪ کي جنم ڏنو هو.
هاڻي اصل سوال اهو آهي ته هي ادارو وجود جو ڪو نئون سبب ڳولي سگهي ٿو يا اهڙي تاريخ جي يادگار بڻجي وڃي ٿو، جنهن کي ٻيهر پيدا ڪرڻ جي صلاحيت ان وٽ نه رهي آهي. ان سوال جو جواب صرف ايندڙ پير ئي ڏئي سگهي ٿو. (نوٽ، هي مضمون دي نيشن اخبار ۾ شايع ٿيو، جيڪو اسين سندن ٿورن سان پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. اخبار موجب ليکڪ سياسي ڪارڪن، تبصره نگار ۽ ڪاروباري شخص آهي. هو ايڪس تي @Fahad_gabol جي نالي سان لکندو آهي. ادارو).
