ڪراچي(رپورٽ مرتضيٰ علي مهر)سنڌ اسيمبلي خميس ڏينهن صوبي کي ورهائڻ يا ان جي جاگرافيائي حدن ۾ تبديلي آڻڻ واري ڪنهن به تجويز کي رد ڪرڻ بابت هڪ قرارداد اتفاق راءِ سان منظور ڪري ورتي، جڏهن ته اپوزيشن جي ميمبرن احتجاج طور ايوان مان واڪ آئوٽ ڪيو.
قرارداد پاڪستان پيپلز پارٽي (پي پي پي) جي سينيئر اڳواڻ نثار احمد کهڙي پيش ڪئي، جنهن کي ايوان ۾ موجود ميمبرن اتفاق راءِ سان منظور ڪيو.
هي قرارداد پاڪستان ۾ نون صوبن ۽ انتظامي يونٽن جي قيام بابت ٻيهر شروع ٿيل عوامي بحث دوران آئي آهي، جنهن ۾ اهڙيون تجويزون به شامل آهن جيڪي سنڌ جي موجوده جاگرافيائي حدن ۾ تبديلي آڻي سگهن ٿيون.
ايوان ”غيرمبهم ۽ واضح انداز“ ۾ هر اهڙي تجويز، منصوبي، اسڪيم يا آئيني بندوبست کي رد ڪري ڇڏيو، جنهن جو مقصد سنڌ کي ورهائڻ، ان جي موجوده جاگرافيائي حدن ۾ تبديلي آڻڻ يا سنڌ جي علائقي مان ڪو نئون صوبو ٺاهڻ هجي.
قرارداد ۾ سنڌ کان ڪنهن به ضلعي، ڊويزن، علائقي يا خطي کي الڳ ڪرڻ يا صوبي جي ڪنهن به حصي کي الڳ يا وفاقي انتظامي بندوبست هيٺ آڻڻ واري ڪنهن به منصوبي کي به رد ڪيو ويو.
قرارداد ۾ اعلان ڪيو ويو ته ”سنڌ هڪ آهي ۽ هڪ ئي رهندي“ ۽ هن وقت صوبي جو حصو بڻيل هر ضلعو، ڊويزن ۽ علائقو سنڌ جو لازمي ۽ اڻٽٽ حصو آهي.
اسيمبلي ٻيهر واضح ڪيو ته اها سنڌ جي جاگرافيائي حدن ۾ ڪنهن به تبديلي جي اجازت نه ڏيندي ۽ صوبي جي اتحاد ۽ جاگرافيائي سالميت جي تحفظ لاءِ آئين جي آرٽيڪل 239(4) تحت پنهنجي آئيني اختيار کي استعمال ڪندي.
قرارداد ۾ سڀني وفاقي يونٽن جي آئيني حقن ۽ سالميت جو احترام ڪرڻ تي به زور ڏنو ويو ۽ چيو ويو ته وفاق جي نئين سر جوڙجڪ بابت ڪنهن به بحث کي سختي سان آئين، جمهوري رضامندي ۽ لاڳاپيل ماڻهن جي خواهشن جي دائري اندر ٿيڻ گهرجي.
قرارداد ۾ وفاقي حڪومت، پارليامينٽ، سياسي پارٽين ۽ رياستي ادارن تي زور ڀريو ويو ته اهي سنڌ جي عوام ۽ سندن چونڊيل صوبائي اسيمبلي جي ”واضح ۽ بار بار اظهار ڪيل جمهوري خواهش“ جو احترام ڪن ۽ اهڙي ڪنهن به تجويز کي شروع ڪرڻ، ان جي حمايت ڪرڻ يا ان تي غور ڪرڻ کان پاسو ڪن، جيڪا صوبي جي جاگرافيائي سالميت ۾ تبديلي آڻي.
قرارداد ۾ وڌيڪ چيو ويو ته سنڌ جو اتحاد ۽ جاگرافيائي سالميت پارٽي سياست کان مٿانهون معاملو آهي ۽ ايوان پرامن، جمهوري ۽ آئيني ذريعن سان صوبي جي تاريخي، آئيني ۽ جاگرافيائي سڃاڻپ جي تحفظ لاءِ متحد آهي.
قرارداد منظور ٿيڻ کانپوءِ پيپلز پارٽي جا 105 ميمبر ايوان ۾ موجود هئا، جيڪي پنهنجي سيٽن تي بيهي رهيا. انهن اسيمبلي اندر ”سنڌ ڌرتي ماءُ“ جي نعري وارا بينر به کنيا.
مراد سنڌ جي ورهاڱي جون ڳالهيون رد ڪري ڇڏيون
اجلاس کي خطاب ڪندي سنڌ جي وڏي وزير مراد علي شاهه چيو ته صوبو ڪڏهن به ورهائي نٿو سگهجي ۽ ورهاڱي بابت فيصلو ”سنڌ اسيمبلي جا ميمبر ڪندا، لاهور جا واپاري نه.“
هن خبردار ڪندي چيو: ”جيڪڏهن همت آهي ته سنڌ جي ورهاڱي جي قرارداد آڻي ڏيکاريو. جيستائين اسان مان هڪ به ميمبر زنده آهي، صوبو ورهائجي نه سگهندو.“
وڏي وزير چيو ته ان معاملي جو فيصلو سنڌ اسيمبلي ڪندي، اسيمبلي ۾ ان تي بحث ٿيندو ۽ ”ڪو به شخص ٽي وي تي يا ڪنهن جلسي ۾ ويهي سنڌ جي ورهاڱي جو فيصلو نه ڪندو.“
وڏي وزير مراد علي شاهه وڌيڪ چيو ته پاڪستان پيپلز پارٽي جي چيئرمين بلاول ڀٽو زرداري به چيو آهي ته پارٽي اهو ئي ڪندي جيڪو عوام چاهيندو، تنهن ڪري بحث ٿيڻ گهرجي ۽ جيڪڏهن ضرورت پئي ته قرارداد ٻيهر به منظور ڪئي ويندي.
هن چيو ته گذريل اجلاس ۾ ڪجهه ماڻهن سنڌ جي ورهاڱي جي حق ۾ ڳالهايو هو، پر هن زور ڏئي چيو ته ”سنڌ هميشه هڪ ئي رهندي.“
هن اهو به ياد ڏياريو ته صوبائي اسيمبلي ماضي ۾ به سنڌ جي ورهاڱي خلاف ڪيترائي ڀيرا قراردادون منظور ڪري چڪي آهي. اهي قراردادون 1948ع، 2000ع، 2014ع، 2019ع ۽ 2026ع ۾ منظور ڪيون ويون.
نثارکهڙي جي اپوزيشن تي تنقيد
قرارداد پيش ڪرڻ کان اڳ نثار احمد کهڙي اپوزيشن جي ميمبرن پاران واڪ آئوٽ ڪرڻ تي تنقيد ڪئي.
هن چيو: ”جڏهن ووٽنگ جو وقت اچي ٿو ته اهي واڪ آئوٽ ڪري وڃن ٿا،“ هن وڌيڪ چيو ته اهي ”ٽنگن ۾ پڇ لڪائي ڀڄي وڃن ٿا.“
هن چيو ته جيڪي ماڻهو سنڌ کي ورهائڻ چاهين ٿا، انهن کي سنڌ ۾ ئي رهڻو آهي. هن سوال ڪيو ته ”سنڌ سان ان کان وڏي غداري ۽ منافقت ٻي ڪهڙي ٿي سگهي ٿي؟“
کهڙي چيو ته هي قرارداد اٺ ڀيرا پيش ڪئي وئي آهي، پر ان جا مخالف عملي طور هڪ ڀيرو به اهو چئي نه سگهيا ته ”سنڌ ماءُ آهي.“
هن چيو ته ايم ڪيو ايم جي قيادت ۾ هڪ قسم جي ڊوڙ لڳل آهي. هن ياد ڏياريو ته جڏهن صرف ايم ڪيو ايم هئي ته ان جي باني ان کي متحده ۾ تبديل ڪيو. هن وڌيڪ چيو ته ايم ڪيو ايم حقيقي به ٺهي ۽ ان جي ميمبرن ڏکڻ صوبي جو مطالبو ڪيو.
کهڙي چيو ته وفاقي وزيرن بيان ڏنا آهن ته نوان صوبا ٺاهڻا پوندا، جڏهن ته منصوبابندي واري وزير چيو ته ملڪ ۾ 18 صوبا هجڻ گهرجن.
هن چيو: ”جڏهن اهڙا بيان اچن ٿا ته اجلاس ملتوي ڪرڻ واري تحريڪ آڻڻ جو خيال ذهن ۾ اچي ٿو.“
هن چيو ته جيڪڏهن هو اجلاس جي شروعات ۾ قرارداد پيش ڪري ها ته اپوزيشن شڪايت ڪري ها ته کين ڳالهائڻ جو موقعو نه ڏنو ويو.
سنڌ اسيمبلي جو اجلاس جمعي ڏينهن منجهند جو 2 لڳي 30 منٽن تائين ملتوي ڪيو ويو.
نون صوبن بابت بحث
گذريل مهيني نئين صوبي بابت بحث ان وقت شروع ٿيو، جڏهن وفاقي گهرو وزير محسن نقوي ملڪ جي پراڻي ۽ غيرموثر حڪومتي نظام کي بهتر بڻائڻ لاءِ وڌيڪ انتظامي يونٽ يا صوبا ٺاهڻ جي تجويز ڏني. هن زور ڏنو ته انصاف جي فراهمي ۽ نوجوانن لاءِ موقعا پيدا ڪرڻ خاطر بنيادي ۽ بامعنيٰ ڍانچائي سڌارا ضروري آهن.
ان تجويز کانپوءِ سنڌ جي وڏين سياسي پارٽين جي اڳواڻن وچ ۾ بيانن جو سلسلو شروع ٿي ويو.
تجويز کان ڪجهه ڏينهن پوءِ وڏي وزير مراد علي شاهه محسن نقوي جي ان دعويٰ کي رد ڪيو ته حڪومتي نظام ناڪام ٿي چڪو آهي. هن چيو ته نون صوبن جي قيام واري معاملي تي ڪنهن به قسم جي خونريزي جي اجازت نه ڏني ويندي.
هن چيو: ”سنڌ جا ماڻهو چون ٿا ته صوبا اسان جي لاشن تي ٺاهيا ويندا. ڀاءُ، اسان ڪنهن جا لاش ڪرڻ نه ڏينداسين. ان معاملي کي ايترو ڊرامائي نه بڻايو. صوبا ٺاهڻ جو هڪ آئيني طريقو موجود آهي. آئين ۾ لکيل آهي ته جيڪڏهن ڪنهن صوبي جي اسيمبلي ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت سان صوبي کي ورهائڻ جي قرارداد منظور ڪري ته پوءِ اهو ممڪن آهي.“
ان کان پوءِ ايم ڪيو ايم پاڪستان چيو ته اها نون صوبن ۽ انتظامي يونٽن جي قيام بابت ٻين سياسي پارٽين سان گڏ هڪ وڏي قومي ڳالهه ٻولهه شروع ڪندي.
پارٽي جو موقف هو ته پاڪستان جي وڌندڙ آبادي، ڪمزور حڪمراني ۽ سياسي اختيارن جي مرڪزيت سبب وڌيڪ انتظامي اختيارن جي ورهاست ضروري ٿي وئي آهي.
مصطفيٰ ڪمال به چيو ته سنڌ ۾ انتظامي يونٽ ٺاهڻ جي تجويز سنڌين خلاف ناهي، پر ان جو مقصد رهواسين کي پنهنجن معاملن تي وڌيڪ سياسي اختيار ڏيڻ آهي.
هن چيو: ”انتظامي يونٽ ٺاهڻ سنڌين خلاف ناهي، پر سنڌين لاءِ آهي.“
ايم ڪيو ايم پاڪستان جي اڳواڻ فاروق ستار به ورهاڱي واري تجويز جي حمايت ڪندي چيو ته پاڪستان جي بقا، ترقي ۽ استحڪام لاءِ وڌيڪ انتظامي يونٽ ضروري آهن.
هن چيو: ”جيڪڏهن موجوده صورتحال ۽ نظام کي تبديل نه ڪيو ويو ته ملڪ جي مختلف حصن ۾ بغاوتون پيدا ٿينديون.“
ٻئي طرف سنڌ جي بلديات واري وزير ناصر حسين شاهه ايم ڪيو ايم پاڪستان تي تنقيد ڪندي چيو ته نون صوبن ۽ انتظامي يونٽن جو مطالبو پارٽي جي سياسي مايوسي ۽ اڪيلائي کي ظاهر ڪري ٿو.
سنڌ ۾ انتظامي تبديلين واري پارٽي جي مطالبي کي رد ڪندي هن چيو: ”سنڌ ورهائجي نه سگهندي، پر مان ضرور متحده کي ورهائجندي ڏسي رهيو آهيان.“
بعد ۾ سنڌ جي محنت ۽ انساني وسيلن واري وزير سعيد غني به ان تجويز جي مخالفت ڪندي چيو ته سنڌ جا ماڻهو، جن ۾ سياسي پارٽيون به شامل آهن، سنڌ ۾ نئون صوبو ٺاهڻ جي مخالفت تي متحد آهن.
ايم ڪيو ايم پاڪستان جي اڳواڻن جي بيانن تي ردعمل ڏيندي سعيد غني چيو ته نئون صوبو ٺاهڻ بابت فيصلو ڪرڻ جو آئيني اختيار لاڳاپيل ماڻهن وٽ آهي.
هن صديقي، فاروق ستار ۽ مصطفيٰ ڪمال تي الزام لڳايو ته اهي ان سياست کي ٻيهر زنده ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهن، جنهن کي هن نفرت جي سياست قرار ڏنو.
