ڪراچي(ويب ڊيسڪ)سائنسدان هينري ڪاگان ۽ ڪينسو سوئي کي 2026ع جو ڪيمسٽري جو نوبيل انعام هڪ ڊگهي عرصي کان حل نه ٿيندڙ ڳجهارت سلجهائڻ تي ڏنو ويو آهي. هنن غير متناسب ”آئيني جو عڪس“ رکندڙ ماليڪيولن بابت اهم مسئلو حل ڪيو، جنهن جي دواسازي جي تياري ۾ وڏي اهميت آهي. نوبيل انعام ڏيندڙ اداري اربع تي اهو اعلان ڪيو.
76 ورهين جو سوئي جاپاني ۽ 95 ورهين جو ڪاگان فرانسيسي سائنسدان آهي. ٻنهي جو ڪم 19هين صديءَ جي فرانسيسي ڪيمسٽ لوئي پاسچر جي هڪ اهم دريافت تي اڳتي وڌيل تحقيق جو نتيجو آهي.
سوئي نوبيل انعام جي پريس ڪانفرنس ۾ فون ذريعي ڳالهائيندي چيو، ”هي منهنجي زندگيءَ جو سڀ کان وڌيڪ خوشيءَ وارو ڏينهن آهي. مون کي پروفيسر هينري ڪاگان سان هي انعام ورهائڻ تي تمام گهڻي خوشي آهي.“ هن ٻڌايو ته جڏهن کيس انعام بابت خبر ملي، ان وقت هو خريداري لاءِ ٻاهر ويل هو.
نوبيل ڪميٽي ان وقت تائين ڪاگان سان رابطو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي ته جيئن کيس انعام بابت آگاهه ڪري سگهجي. ڪاگان نوبيل انعام حاصل ڪندڙن ۾ ٽيون سڀ کان وڏي عمر وارو شخص آهي.
فرانسيسي صدر ايمانوئل ميڪرون ايڪس تي ٻنهي انعام حاصل ڪندڙن کي مبارڪباد ڏيندي ان کي فرانس لاءِ ”تمام وڏو اعزاز“ قرار ڏنو. هن چيو ته اها ”سڄي زندگي تحقيق لاءِ مناسب مڃتا“ آهي.
حقيقت ۾ ڪاگان جي تحقيق کي ڪافي عرصي کان هن شعبي ۾ انتهائي اثرائتو سمجهيو ويندو رهيو آهي. 2001ع ۾ جڏهن ان سال ڪاگان کي نوبيل انعام نه ڏنو ويو ته ان وقت فرانس جي تحقيق واري وزير نوبيل فائونڊيشن وٽ شڪايت پڻ ڪئي هئي. ان سال انعام ساڳئي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ ٻن آمريڪي ۽ هڪ جاپاني سائنسدان کي ڏنو ويو هو.
ڪيمسٽري جو نوبيل انعام، جيڪو نوبيل انعامن جي هفتي دوران هميشه ٽيون انعام هوندو آهي، سومر ۽ اڱاري تي اعلان ڪيل طب ۽ فزڪس جي انعامن کان پوءِ ڏنو ويو.
”ساڄي هٿ“ ۽ ”کاٻي هٿ“ وارا ماليڪيول
زندگيءَ لاءِ ضروري ڪيترائي ماليڪيول ٻن اهڙين شڪلين ۾ موجود هوندا آهن، جيڪي هڪ ٻئي جا آئيني جا عڪس هوندا آهن، بلڪل ائين جيئن کاٻو ۽ ساڄو هٿ هڪ ٻئي جا عڪس هجن. پر جاندار تقريباً هميشه انهن مان صرف هڪ شڪل استعمال ڪندا آهن. ان رجحان کي هوموچيرالٽي چيو ويندو آهي، جيڪو يوناني ٻوليءَ جي هٿ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي. اهو معاملو هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي کان ڪيمسٽن لاءِ ڳجهارت بڻيل هو.
هن سال جو نوبيل انعام انهن دريافتن تي ڏنو ويو، جن مان معلوم ٿيو ته ڪيميائي عملن کي اهڙي طريقي سان ڪيئن هلايو وڃي، جو ماليڪيول جي ٻن آئيني شڪلن مان صرف هڪ شڪل کي ترجيح ملي. هي ڪم انهن ڪيمسٽن لاءِ انتهائي اهم ثابت ٿيو آهي، جيڪي دوائن جي تياري لاءِ ڪيميائي عملن کي ترتيب ڏين ٿا.
ڪيمسٽري جي نوبيل ڪميٽي جي ميمبر پيٽر سومفائي چيو، ”دوا جي کاٻي هٿ واري شڪل جو هڪ اثر ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته ساڄي هٿ واري شڪل جو ٻيو اثر ٿي سگهي ٿو. تنهن ڪري اسان کي اهڙن طريقن جي ضرورت آهي، جن سان انهن کي چونڊيل طريقي سان تيار ڪري سگهجي.“
هن چيو، ”اهڙا طريقا تيار ڪرڻ ۾ هن سال جي انعام حاصل ڪندڙن جون دريافتون اهم آهن. انهن ان مقصد لاءِ طاقتور اوزار فراهم ڪيا.“
لوئي پاسچر جي ڪم تي اڳتي وڌيل تحقيق
هن مسئلي کي حل ڪرڻ جي سلسلي جي پهرين اهم ڪڙي لوئي پاسچر جو ڪم هو، جيڪو 1901ع ۾ نوبيل انعام پهريون ڀيرو ڏنا وڃڻ کان ڪجهه سال اڳ وفات ڪري ويو هو.
پاسچر ٽارٽارڪ ايسڊ تي تحقيق ڪري رهيو هو، جيڪو شراب ٺاهڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. هن ڏٺو ته بيڪٽيريا ٽارٽارڪ ايسڊ جي ٻن شڪلن مان صرف هڪ کي خمير ۾ تبديل ڪندا آهن، جيڪا قدرتي طور انگورن ۾ موجود هوندي آهي. ٻي شڪل ۾ خمير جو عمل نٿو ٿئي.
ان مان ثابت ٿيو ته ڪجهه مادا ٻن مختلف شڪلين ۾ موجود هوندا آهن ۽ انهن جون خاصيتون به مختلف هونديون آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن صحت لاءِ انتهائي نقصانڪار به ٿي سگهن ٿيون.
چيرل مادي جي صحيح شڪل ڪيئن تيار ڪجي، اهو مسئلو ان وقت تائين حل نه ٿيو، جيستائين ڪاگان ۽ سوئي اهڙا غير متناسب ڪيميائي عمل انجام ڏيڻ ۾ ڪامياب نه ٿيا، جن سان هڪ شڪل جو مقدار ٻي شڪل جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پيدا ٿي سگهي.
هن تحقيق جي اهميت 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ٿاليڊومائيڊ اسڪينڊل مان به ظاهر ٿئي ٿي، جڏهن هزارين ٻار هڪ اهڙي نشي آور دوا ٿاليڊومائيڊ سبب پيدائشي نقصن جو شڪار ٿيا.
جڏهن محققن ان واقعي جو تجزيو ڪيو ته کين معلوم ٿيو ته فعال مادي جي آئيني جي عڪس واري شڪل ئي نقصان جو سبب بڻي هئي.
سويڊن جي موجد جي وصيت تحت قائم ڪيل انعام
سويڊن جي موجد ۽ واپاري الفريڊ نوبيل جي وصيت تحت قائم ڪيل سائنس، ادب ۽ امن جا نوبيل انعام 1901ع کان ڏنا پيا وڃن، جيتوڻيڪ عالمي جنگين سبب ڪجهه وقفا پڻ آيا.
پيشه جي لحاظ کان ڪيمسٽ الفريڊ نوبيل 19هين صديءَ ۾ پنهنجي ايجادن، خاص طور جنگ سان لاڳاپيل ايجادن، مان وڏي دولت گڏ ڪئي. انهن مان سڀ کان مشهور ڊائنامائيٽ هئي. اقتصاديات جو انعام بعد ۾ سويڊن جي مرڪزي بئنڪ جي مالي سهڪار سان قائم ڪيو ويو.
جيتوڻيڪ ڪيمسٽري جا انعام فزڪس، ادب ۽ امن جي شعبن جي وڌيڪ مشهور انعام حاصل ڪندڙن جي ڀيٽ ۾ ڪڏهن ڪڏهن پسمنظر ۾ هليا وڃن ٿا، پر ڪيمسٽري جي نوبيل انعامن ذريعي ڪيترين ئي اهم دريافتن کي مڃتا ملي آهي، جن ۾ ايٽمي مرڪزن جي ٽٽڻ جو عمل ۽ جينياتي ترتيب معلوم ڪرڻ جون ٽيڪنيڪون شامل آهن.
گذريل سال ڪيمسٽري جو نوبيل انعام سائنسدان سوسومو ڪٽاگاوا، رچرڊ روبسن ۽ عمر ياغي کي نام نهاد ڌاتو-نامياتي ڍانچن جي تياري تي ڏنو ويو هو. اهي ماليڪيولي ڍانچا موسمي تبديلي ۽ تازي پاڻيءَ جي کوٽ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهن ٿا.
نوبيل انعام حاصل ڪندڙن کي 10 ڊسمبر تي اسٽاڪ هوم ۾ ٿيندڙ تقريب دوران سويڊن جي بادشاهه ڪارل سورهين گستاف طرفان تمغا ڏنا ويندا. 10 ڊسمبر الفريڊ نوبيل جي وفات جي سالگرهه پڻ آهي. انعامن جي تقريب کان پوءِ اسٽاڪ هوم سٽي هال ۾ شاندار دعوت جو اهتمام ڪيو ويندو.
انعام حاصل ڪندڙ مجموعي طور 12 ملين سويڊش ڪرائون (تقريباً 1.2 ملين ڊالر) جي انعامي رقم پاڻ ۾ ورهائيندا، ان سان گڏ کين دنيا جي سڀ کان معتبر سائنسي انعام حاصل ڪرڻ جي شهرت ۽ اعزاز پڻ ملندو.
نوبيل امن انعام، جيڪو واحد نوبيل انعام آهي جيڪو سويڊن ۾ نه ڏنو ويندو آهي، الڳ طور تي ناروي جي گاديءَ واري شهر اوسلو ۾ ڏنو ويندو.
